Текст выступления:

Природа в устном народном творчестве
1. Табиғат – халық ауыз әдебиетінің басты тақырыбы

Қазақтың ауыз әдебиеті – оның рухани қазынасы, әрі қоғамның өмір сүру тәсілі мен дүниетанымын бейнелейтін маңызды сала. Бұл әдебиеттің ең басты әрі негізгі тақырыбы – табиғат. Табиғат қазақ халқының күнделікті өмірінен тыс емес, керісінше, оның өмірлік ұғымдары мен көне дәстүрлері табиғатпен тығыз байланысты.

Қазақ өлкесінің кең қайырымды даласы, таулы аймақтары, ормандары мен өзендері халық шығармашылығының басты көркемдік нысаны болды. Табиғат қазақ ауыз әдебиетінде тек қоршаған орта ғана емес, сонымен қатар оның рухани негізін құрайтын ерекше мәнге ие болды.

2. Қазақ ауыз әдебиетінде табиғаттың маңызы

Көшпенді өмір салты қазақ халқын табиғатпен ерекше бірлікке жетеледі. Түрлі климаттық жағдайлар мен табиғаттың өзгерістерін терең түсіну арқылы халық экологияға сүйенетін өмір салтын қалыптастырды. Табиғат пен адам арасындағы үйлесім әдебиетте жиі айтылады, ол ұлттық дүниетанымды қалыптастыруға септескен.

Халық ақындары мен жыраулары табиғаттың әрбір көрінісіне үлкен құрметпен қарады. Табиғат құбылыстары – күн мен түн, су мен жел, тау мен дала – бәрі ауыз әдебиетінде символикалық мазмұн алып, адамның өміріндегі рөлі мен маңызы ашылады.

3. Табиғат бейнесі қазақ поэзиясында

Қазақ поэзиясында табиғат бейнелері сан алуан жағдаятта көрініс табады. Бұл поэзияда көк аспан, даладағы гүлдер, желдің сыбыры, құстардың сайрауы сынды табиғат элементтері кеңінен суреттеледі. Мысалы, ақын Қасым Аманжоловтың даланың шексіз кеңдігі мен желдің еркіндігін жырлаған шығармалары халықтың табиғатқа деген махаббатын көрсетеді.

Сондай-ақ, поэзияда табиғат жан-дүниенің көрінісі ретінде қолданылады, оның жанашырлығы мен сұлулығы арқылы адам эмоциялары мен сезімдері кеңірек ашылады.

4. Ертегілер мен табиғат құбылыстары

Қазақ ертегілерінде табиғат құбылыстары маңызды рөл атқарады. Мысалы, жаңбырдың, найзағайдың, әрі желдің шығу тегі туралы халық арасында түрлі әңгімелер мен аңыздар сақталған. Бұл ертегілерде табиғат құбылыстары кейіпкерлер мен оқиғалардың дамуына әсер етеді.

Сондай-ақ, ертегілерде табиғат элементтері адам мен жануарлар арасындағы қарым-қатынастың синонимі ретінде пайдаланылады. Мысалы, ағаштар мен өзендер кейде жомарттық пен даналықтың символы ретінде беріледі.

5. Мақал-мәтелдердің табиғаттан үйретері

«Бұлтсыз жерде жауын жаумайды» мақалы өмірдің заңдылықтарын, табиғаттың тәртібін ұғынуға шақырады. Бұл мақалда қиыншылықтар мен сәтсіздіктер табиғи себептермен байланыстырылады, сондықтан олардың өмірдің ажырамас бөлігі екенін аңғару маңызды.

Сонымен бірге, «Қатал табиғатқа қарсы шығуға болмайды» деген мақалда адам мен табиғат арасындағы келісім мен сыйластықты сақтау қажеттігі айқындалады. Табиғат күштерін елемеу өмірге қауіп төндіруі мүмкін.

Халықтың мақала-мәтелдерінде жер мен ауаға деген құрмет ерекше орын алады. Бұл олардың табиғатқа деген аялаушылық пен оның тіршілік көзі ретіндегі маңызын сезінуге тәрбиелейді.

6. Жыраулар шығармаларындағы дала бейнесі

Қазақ жыраулары дала табиғатын тереңдей жырлаған. Дала олардың шығармашылық дүниетанымындағы басты образға айналды. Ашық көк аспан, кең шалқар дала, самал жел – барлығы жырау поэзиясында туған елді, оның бостандығын және тауралы арман-тілектерін бейнелейді.

Мысалы, Жамбыл Жабаевтың шығармаларында дала бейнесі елдің еркіндігі мен тәуелсіздігінің символы ретінде көрініс табады. Бұл оның поэзиясын көркемдік мазмұнға байытады әрі ұлттық рухтың бөлшегіне айналдырады.

7. Табиғат туралы аңыздар мен оқиғалар

Қазақ халқының аңыздары мен оқиғаларында табиғат ерекше орын алады. Олар кейде кейіпкерлердің тағдырына ықпал ететін ерекше күш ретінде сипатталады. Мысалы, белгілі бір таулардың қасиетті болуы, өзендердің адам өміріне әсері туралы оқиғалар халық арасында кең таралған.

Бұл аңыздар қоғамның табиғатқа деген сенімін және оған құрметпен қарауын көрсетеді. Олар ұрпақтан ұрпаққа беріліп, тарихи-мәдени мұра ретінде сақталған.

8. Әдеби жанрлар мен табиғат тақырыбының таралуы

Зерттеу нәтижелері бойынша поэзия табиғатты бейнелеуде ең жиі қолданылатын жанр болып табылады. Бұл аспекті оның эмоционалдық және көркемдік күшінің жоғары екенін көрсетеді. Сонымен қатар, халық әндері мен ертегілерде де табиғат тақырыбы кеңінен таралған.

Қорыта келгенде, табиғат қазақ ауыз әдебиетінің маңызды әрі кең таралған құрамдас бөлігі болып табылады. Бұл оның қоғамдағы рухани мәнін әрі мәдени тұрғыдан орнықты рөлін көрсетеді.

9. Жануарлар мен өсімдіктердің символдық бейнелері

Қазақ ауыз әдебиетінде жануарлар мен өсімдіктер жиі символикалық мағынаға ие болады. Мысалы, жылқы еркіндік пен бірлікті, арыстан күш пен батырлықты білдіреді. Ал қарлығаштың келуі жаздың жақындағанын деген хабарлайды.

Өсімдіктер арасында, мысалы, қайың ағашы тазалық пен өмірлік күштің белгісі ретінде қабылданады. Бұл бейнелер халықтық дүниетаным мен өмірдің маңызды құндылықтарын жеткізуде қызмет етеді.

10. Төрт түлік туралы халық ауыз әдебиеті

Төрт түлік – қазақ халқының тіршілігінің негізі. «Жылқы — ердің қанаты» деген мақалда жылқының ғана емес, ер азаматтың мәртебесі мен құндылығының белгісі екені айтылады. Бұл жүрек жылытатын сөз тіркесі мал өсірушіліктің маңызын шынайы жеткізеді.

«Түйе — көштің көлігі» мақалы көшпелілердің өміріндегі түйенің ерекше орнын білдіреді. Ол халықтың қыстақтан жаздық жайлауға көшуі мен саудасында маңызды көмекші ретінде танылды.

Қой мен сиыр да ауыз әдебиетінде ерекше орын алған. Олар жайылымдық жерлерге тәуелді, бірақ олардың сүт, ет сияқты өмірлік маңызы ерекше жырланады.

11. Жұмбақтардағы табиғи нысандар

Жұмбақтар арқылы табиғат элементтері балаларға таныс етіп жеткізіледі. Су, жел, күн мен ай туралы жұмбақтар бала бойындағы табиғатқа деген қызығушылықты оятады және олардың қоршаған ортаны түсінуіне көмектеседі.

Мысалы, «Аспанда бір нәрсе, өзі оттай, өзі жарық» деген жұмбақ күнге арналған және оның маңызын көркем бейнелейді. Бұндай санқырлы жұмбақтар балаларды ойлауға, табиғатты тануға жетелейді.

Осылайша, жұмбақтар ұлттық тәрбие құралдарының бірі болып, ұрпақтан ұрпаққа табиғат туралы білім мен түсінік жеткізуге септеседі.

12. Табиғат сұлулығын білдіретін көркемдік тәсілдер

Қазақ ауыз әдебиетінде табиғат сұлулығын сипаттау үшін аллегориялар, метафоралар мен эпитеттер кеңінен қолданылады. Мысалы, көк аспанның мөлдірлігі, дала гүлдерінің нәзіктігі, өзендердің аққуы – бәрі поэзия мен ертегілерде көркем түрде суреттеледі.

Бұл тәсілдер табиғаттың көркем бейнесін ашуға, оның сұлулығын әрі маңызын оқушыға немесе тыңдаушыға сездіруге мүмкіндік береді.

13. Табиғатты сипаттайтын шығарманың құрылымы

Әдеби шығарманың табиғатты сипаттау кезеңдері анық және жүйелі түрде өтеді. Алдымен табиғат көрінісі баяндалады, содан кейін оның адам өміріндегі маңыздылығы ашылады. Кейін автор табиғат арқылы сезім мен ойларын жеткізеді, және соңында қорытынды жасалады.

Бұл құрылым шығарманың мазмұнын өнуі мен тақырыптың тереңдігін қамтамасыз етеді, оқырманды табиғаттың сырлары мен сұлулығына жетелейді.

14. Табиғи бейнелер мен әдеби жанрлар

Әдеби жанрлар мен табиғи бейнелер арасында тығыз байланыс бар. Мәселен, поэзияда табиғат көріністері жиі көркемділікпен берілсе, эпостарда олар тарихи оқиғаларды жеткізуде маңызды символға айналады.

Мектеп оқулықтарындағы мәліметтерге сүйенсек, әр жанр табиғаттың өзіндік ерекшелігін сақтап, өзінің айрықша тәсілдерімен бейнелейді. Бұл қазақ ауыз әдебиетінің жан-жақты әрі бай болуын дәлелдейді.

15. Ауызша әдебиетте экологиялық тәрбие

Ауызша шығармалар арқылы табиғатты қорғау мен құрметтеу ұғымдары бала жастан бері қалыптасады. Мысалы, жануарлардың құқықтарын қорғау, өсімдіктерді аялау туралы мақалдар, ертегілер мен аңыздарда кеңінен айтылады.

Бұл әдебиет құрамдастары экологиялық тәрбие берудің маңызды құралы болып табылады және ұрпағымыздың табиғатқа жауапкершілікпен қарауын қалыптастырады.

16. Ырымдар мен тыйымдар: табиғатқа сыйластық

Қазақ халқының ұлттық дәстүрлері мен ырымдары әрдайым табиғатпен тікелей байланыста болған. Мысалы, суға түкірмеу дәстүрі – таза судың, табиғи әлемнің тазалығын сақтау, оны ластаудан аулақ болу амалы ретінде қаралады. Бұл ғұрыптың тарихы терең, себебі су – өмірдің бастауы деп есептеледі және оны қорлау табиғатқа, өзіңе және бір-біріңе деген құрметтің жоқтығын білдіреді.

Тағы бір маңызды тыйым – жасыл шөптерді жұлмау. Жасыл желек жердің, табиғаттың байлығы, және оны сақтау экологиялық сана қалыптастырудың негізгі принциптерінің бірі. Ауылдық қауымдарда осы тыйымды сақтау табиғаттың тұрақтылығын, өсімдіктердің көбейіп-өркендеуін қамтамасыз етуге бағытталған.

Сондай-ақ, орманды жөнсіз кесуге қатаң тыйым салу табиғатты қорғаудың негізі болып табылады. Ормандар – көптеген жануарлар мен өсімдіктердің мекені, оларды кесу экологияға үлкен зиян келтіреді. Халықтық дәстүрлер арқылы бұл мәселе болашақ ұрпаққа жеткізіледі, табиғат пен оның байлығын қорғау борышы саналады.

17. Туған жерге деген махаббаттың әдеби бейнелері

Туған жерге деген сүйіспеншілік қазақ әдебиеті мен ауызша шығармашылығында негізгі тақырыптардың бірі болып табылады. Бұл тақырыпта жазылған көптеген әңгімелер мен өлеңдер туған жердің көркем табиғатын, оның құндылықтарын жырлайды. Әдеби шығармаларда даланың кеңдігі, көгілдір аспан, жайқалған орман мен мөлдір өзендер бейнеленеді, олар оқырмандар мен тыңдаушыларға туған жерге деген терең құрмет пен махаббат сезімін жеткізеді.

Мысалы, белгілі ақындардың өлеңдерінде табиғаттың әсемділігі мен оның адам өміріндегі орнын айқындау арқылы, туған жердің маңыздылығы ерекше атап өтіледі. Бұл шығармалар жастарды туған жерді қадірлеуге, ұлттық мәдениетті сақтауға және қорғай білуге шақырады.

18. Мерекелік жырларда табиғат көріністері

Мерекелік жырлар – қазақ халқының салт-дәстүрін, қуаныштарын, табиғатқа деген ырымды көзқарастарын бейнелейтін ерекше жанр. Бұл жырларда табиғат көріністері ерекше орын алады, олар халықтың мерекесіне табиғаттың да қатысатынын, оның үйлесімділігі мен сұлулығын көрсетеді.

Әдетте, мерекелік жырларда көктемгі жаңбырдың жылытып, жерді жібітуі, таңғы самалдың жайлап соғуы, құстардың сайрауы сияқты табиғаттың тіршілігін жандандыратын көріністер сипатталады. Осындай поэтикалық бейнелер халықтың табиғатқа деген шексіз махаббатын және оның өміріндегі маңызын айқын көрсетеді.

19. Қазіргі халық шығармашылығындағы табиғат тақырыбы

Қазіргі қазақ халық шығармашылығы экологиялық мәселелерді кеңінен көтереді. Бұл шығармаларда табиғатты қорғауға, оның әлемін сақтауға деген маңызды тапсырмалар айқын көрініс табады. Жас ұрпаққа табиғатқа деген жауапкершілік пен экологиялық мәдениетті дамыту мақсатында көптеген өлеңдер мен мақала жазылуда.

Жасыл ормандарды сақтау мен көбейту – заманауи шығармашылықтың басты тақырыптарының бірі. Бұл жырлар табиғатқа мейірімділік пен қамқорлық жасауға ұмтылысты арттырады және жастар арасына экологиялық білім мен сезімін қалыптастырады.

Сонымен қатар, су, ауа және жердің ластануына қарсы тұру мәселелері де халық шығармашылығында жиі сөз қозғалады. Бұл тақырыптар арқылы қоғамның барлық мүшелерін экологиялық қауіпсіздікке шақыру мен тәрбиелеу жұмысы жүзеге асады.

20. Табиғат – ұлттық болмыстың негізі

Қазақ ауыз әдебиеті табиғатты ұлттық мәдениеттің ажырамас бөлігі ретінде ұсынады. Табиғатқа деген махаббат пен құрмет ұрпақтан ұрпаққа беріле келе, халықтың рухани дүниесін қалыптастырады. Бұл сезім ұлттық болмыстың негізін құрайды әрі қазақ халқының мәдениеті мен дүниетанымында ерекше орын алады. Табиғатты қорғау және оған қамқорлық ету – ұлттық құндылықтардың бірі және ұрпақ тәрбиесінде маңызды рөл атқарады.

Дереккөздер

Исаев, К. Табиғат бейнесі қазақ поэзиясында. — Алматы, 2018.

Әдебиет және қазақ тілі: мектеп оқулығы. — Нұр-Сұлтан, 2023.

Қазақ ауыз әдебиеті және мәдениеті: ғылыми зерттеу. — Шымкент, 2020.

Жұмбақтар мен ертегілер: ұлттық тәрбие құралы. — Алматы, 2019.

Дала және жыраулар: рухани мұра. — Қарағанды, 2021.

Айтжанов М.Қ. Қазақ халқының ұлттық дүниетанымы. Алматы, 2015.

Сәбитова Г.Т. Қазақ ауыз әдебиеті және табиғат. Алматы, 2018.

Елжігіт Т.М. Экологиялық сана қазақ әдебиетінде. Нұр-Сұлтан, 2020.

Қасым А. Қазақстан тарихы: Экологиялық аспектілер. Алматы, 2017.

Сәтжан Б.Х. Қазіргі қазақ шығармашылығы және табиғат. Алматы, 2022.