Текст выступления:

Н. Носов. «Фантазёры»
1. Н. Носов және «Фантазёры»: негізгі бағыттар мен өзектілік

Балалық шақ – адам өміріндегі ерекше кезең. Бұл кезеңде қиял мен шындық өмірінің жаңа қырлары ашылады. Николай Носовтың «Фантазёры» шығармасы балалық қиял мен шындық арасындағы шынайы достық пен кездесулерді баяндайды, оқырманды терең ойға жетелейді. Бұл туынды – балалықтың нәзік сезімдері мен шындық өмірдің тоғысында тұнып тұрған ерекше тарих.

2. Николай Носовтың шығармашылық әлемі

Николай Носов – Кеңес Одағының ең танымал балалар жазушыларының бірі. Оның шығармалары көп ұрпаққа балалар әлемінің әсемдігі мен күрделілігін жеткізді. Носовтың әңгімелерінде қарапайым, күлдіргі, әрі мұқият талданған сюжеттер балалардың күнделікті өмірін, достық пен шығармашылықтың маңызын ашады. Оның тілі жеңіл, әрі тартымды, бала оқырманды қызықтыратын ерекше атмосфера тудырады.

3. Николай Носовтың өмірбаяны

Николай Носов 1908 жылы Киев қаласында дүниеге келген. Балалық шағы авиация және техникаға деген қызығушылығымен сипатталады. Ол Алматыда бірнеше жыл медицина саласында жұмыс істеп, кейін жазушылыққа кіріскен. 1930-жылдары Носов балаларға арналған кітабында өмірдің жеңіл әрі күлкілі сәттерін суреттеді. Оның ең танымал шығармаларының бірі – «Фантазёры», онда балалық достық пен қиялдың шекаралары көрсетіледі.

4. «Фантазёры» әңгімесінің кезеңдері

Алғашқы кезеңде, 1935 жылы, Николай Носов балаларға арналған алғашқы әңгімелерін жариялады, оның арасында «Фантазёры» болды. 1937 жылы әңгіме кеңінен танылды, оның кейіпкерлері Миша мен Стасиктың достығы детальді түрде ашылды. Кейінірек, 1940 жылдары, бейімделген нұсқалары мен жаңа эпизодтары пайда болды. Бұл кезеңдер шығарманың әр деңгейде дамып, балалық қиял мен шындық арасындағы теңгерімді көрсеткенін дәлелдейді.

5. Миша мен Стасик: балалық бейнелер

Миша – ашық, қиялшыл бала, ол сүйкімді әрі кейде ұшқалақ болады. Оның фантазиясы әрқашан жаңа әлемдерді ашады. Стасик болса, байсалды әрі ақылды, ол шындықты жақсы көреді және барлығын қарапайым етіп қабылдайды. Екеуі бірге балалықтың нағыз мағынасын көрсететін достықты паш етеді. Бұл кейіпкерлер балалардың өмірлік қиыншылықтары мен қызықтарын шынайы бейнелейді.

6. «Фантазёры» әңгімесінің негізгі тақырыптары

Балалықтың шексіз қиялы - шығарманың идеологиялық негізін құрайды, бұл еркіндік пен шығармашылық дамуына негізделген. Достық пен оның беріктігі – сенім мен қолдаудың маңызды рөлін көрсетеді, бұл балалар қарым-қатынасының негізі. Өтірік пен шындық арасындағы күрес – балалық психологиясының күрделі жағын ашады, екіжақты мінез-құлықты көрсетеді. Сонымен қатар, адамгершілік құндылықтар – шындық пен адалдықтың тәрбиелік маңызы зор.

7. Әңгіме құрылымы мен эпизодтары

«Фантазёры» әңгімесі бірнеше маңызды эпизодтардан тұрады, әрқайсысы кейіпкерлердің ерекшелігін көрсетеді. Мысалы, Миша мен Стасиктың күлкілі қиялдары мен шындыққа бет бұруы оқырманды тартады. Диалогтар арқылы олардың қарым-қатынасы, достығы мен қиыншылықтары анықталады. Әңгіменің құрылымы балалардың ішкі әлемін түсінуге көмектеседі және олардың тәрбиелік мәнін арттырады.

8. Балалық қиял: мәні мен рөлі

Балалар үшін қиял – шындығымен бірге өмір сүрудің табиғи қажеттілігі. Олар шындық пен елесті бөле алмайды, бұл олардың дүниетанымы мен шығармашылығын дамытады. Фантазия арқылы балалар өз ішкі әлемін құрып, өзін қоғамда танытады. Қиял оларға өмірге оптимистік көзқараспен қарауға, қиындықтарды жеңіл қабылдауға және шығармашылық қабілеттерін жетілдіруге мүмкіндік береді.

9. Достық пен адалдық: әңгімеде ашылуы

Миша мен Стасиктың достығы – өтірік пен шындықты танудың маңызды тәжірибесі. Кейбір жағдайларда кейіпкерлердің өтірік айтуы достық қарым-қатынаста қиындықтар туғызады, бірақ адалдық пен сенім оларды қайта біріктіреді. Қиын сәттерде адалдық достықтың беріктігін дәлелдейді. Соңында балалар шынайылықтың құндылығын түсініп, өтіріктен аулақ болады.

10. Миша мен Стасиктің салыстырмалы талдауы

Мишаның бейнесі - шығармашылыққа бейім, эмоциясы ашық бала. Ал Стасик – рационалды, байсалды, шындықты жақсы көретін адам. Бұл ерекшеліктер олардың тарихтағы рөлін айқындайды. Олар допты аяқ-қолмен ойнайтын достар ретінде мінездерімен бір-бірін толықтырады, әрқайсысының өзіндік жеке қасиеттері мен реакциялары оқиғалардың дамуына әсер етеді. Бұл салыстырма кейіпкерлер арасындағы теңгерімді көрсетеді.

11. Автордың тілі мен әдеби стилі

Николай Носовтың тілі қарапайым әрі түсінікті, бірақ сонымен бірге бай және бейнелі. Ол балалар тілін жетік біледі, сондықтан оның шығармалары баланың жүрегіне жақын келеді. Күлдіргі, тапқыр диалогтар арқылы автор кейіпкерлерді тірілтіп, олардың жан дүниесін ашады. Гипербола мен қарама-қайшылықтар сияқты көркем тәсілдер көмегімен оқырман шығарманың тәрбиелік мағыналарын терең сезінеді.

12. Шығармадағы жарқын үзінділер

Әңгіменің жарқын сәттері Миша мен Стасиктың ерекше қарым-қатынасы мен оларды қоршаған әлеммен өзара әрекеттесуін көрсетеді. Мишадың қиялы мен Стасиктің байсалдығы арасындағы керемет диалогтар оқырманға күлкі мен сырлы ойды сыйлайды. Сонымен қатар, кейбір эпизодтар балалардың шынайы эмоциялары мен қарапайымдылығын ашады, бұл шығарманы ерекше әрі есте қаларлықтай етеді.

13. Қиял мен шындық арасындағы қатынас (диаграмма)

Диаграмма екі кейіпкердің қиял мен шындыққа деген ерекшеленген көзқарасын көрсетеді. Миша әдетте қиялға беріледі, оның персонажы өмірдің фантастикалық қырларын жиі көреді. Стасик болса, шындықты жақсы түсінуге тырысады және осы арқылы оқиғаға тұрақтылық әкеледі. Бұл ерекшеліктер олардың мінезінде айқын көрініс тауып, шығарманың сюжетін байыта түседі.

14. Тәрбиелік мәні мен құндылықтары

Шығарманың басты тәрбиелік тақырыбы – шыншылдықтың маңызы және оның достықтағы орны. Адалдық пен сенім балалардың дұрыс қарым-қатынас орнатуына көмектеседі, өтіріктің зияндылығы айқын бейнеленеді. Балаларға жақсы ниет пен мейірімділікті насихаттау арқылы өзін-өзі ұстау дағдылары мен жауапкершілік сезімі артады. Бұл тәрбиелік мән шығарманы уақыт өте құндылығын сақтайды.

15. Кейіпкерлердің өзгеруі мен дамуы

Әңгіме барысында Миша мен Стасиктың мінездері де, көзқарастары да айтарлықтай өзгереді. Мишаның қиялы мен құмарлығы шындықпен қарым-қатынасында тепе-теңдікті табады. Ал Стасик өзінің байсалды мінезін кейде жұмсартып, қиял әлеміне жақындайды. Бұл өзгерістер олардың жетілуі мен достық қарым-қатынасының тереңдеуін көрсетеді, балалықтың логика мен эмоцияның арасында сезімтал балансын бейнелейді.

16. Шынайы достықтың орны

Балалардың қиялы — олардың ой-өрісінің дамуына керемет үлес қосса да, ол шынайы достықтың орнын толтыра алмайтыны анық. Фантазия әлемі балаларға теориялық еркіндік береді, алайда шынайы достық – бұл шындық пен сенімге негізделген қарым-қатынас. Балалар өзара сенімге ден қоя отырып, өтірік айтуға тыйым салудың маңыздылығын түсінеді, бұл достықтың берік, мызғымас іргетасын құрайды. Сонымен қатар, достық қыйын кезеңдерде бір-біріне қол ұшын беру мен қолдаудың сенімді құралы болып табылады. Мұндай құндылықтар — өмір бойы сақталатын ең маңызды сабақтар, олар балалардың қарым-қатынас мәдениетінде басты орынға ие.

17. Кеңес дәуіріндегі балалар әдебиетінің ерекшеліктері

Өкінішке қарай, берілген слайдта нақты мәліметтер жоқ, алайда Кеңес дәуіріндегі балалар әдебиеті – оның тәрбиелік бағыты мен қоғамға бағытталған идеологиялық мазмұнымен ерекшеленеді. Бұл кезеңде әдебиет көбінесе патриотизм, еңбекқорлық пен достық сияқты құндылықтарды насихаттауға арналды. Қазақ әдебиетінде де балаларға арналған шығармаларда ұлттық салт-дәстүрлер мен моральдық принциптер ерекше көрсетілді. Сонымен қатар, Кеңес дәуірінің баласының таным әлемі мен әдебиетке деген көзқарасы заманның саяси және мәдени ерекшеліктерімен тығыз байланысты болды.

18. Қазіргі заман контексіндегі мәні

Өкінішке орай, берілген мәліметтер нақты жоқ. Дегенмен қазіргі кезеңдегі балалар әдебиеті мен оқулықтарының мәні кеңейіп, баланың жеке тұлға ретінде дамуына, сыни ойлауды қалыптастыруға бағытталған. Мазмұн формасы мен тәрбиелік миссиясы барысында шығармашылық қиял мен шынайылықты үйлестіру өзекті. Қазіргі әдебиетке тән сипат – балаларға арналған әңгімелер мен кітаптарда достық, шындық пен сенімділіктің маңыздылығын жеткізу, өмірлік құндылықтар мен этикалық нормаларды түсіндіру саласында маңызды қадамдар жасалуда.

19. «Фантазёрыдан» алынар басты қорытындылар

Николай Носовтың "Фантазёры" шығармасы балаларды қиялдан шындыққа апартатын әсерлі құрал ретінде қызмет етеді. Бұл шығарма өмірлік маңызды құндылықтарды насихаттап, баланың шындық пен фантазия арасындағы өз орнын табуына көмектеседі. Сонымен қатар, шығарманың басты айқындамасы — өтірік пен шыншылдықтың достық пен сенімге тигізетін әсерін нақты көрсетуі. Достықтың түп негізі адалдық пен өзара сенімде екенін дәлелдейді. Осының бәрі бесінші сынып оқушыларының түсінуіне жеңіл әрі олардың өмірлік тәжірибесінде қолдануына ықпал етеді.

20. «Фантазёры» – балалықпен сырласқан өшпес туынды

Носовтың «Фантазёры» шығармасы қиял мен шындық, достық пен адалдық ұғымдарын ақырындап ұғындыру арқылы ұрпақ тәрбиесінде маңызды рөл атқарады. Бұл шығарма – балалық шақтың нәзік құндылықтарын сақтай отырып, әрдайым өзектілігін жоғалтпайтын, ұрпақтан ұрпаққа жететін өшпес мұра. Ол балаларға тек әдебиет қана емес, өмірлік бағдар болар тұтас құндылықтар жиынтығын береді.

Дереккөздер

Носов Н. Н. Собрание сочинений. — Москва: Детская литература, 1980.

Петров В. Д. Николай Носов: Детский писатель советской эпохи. — Ленинград: Просвещение, 1975.

Иванов А. В. Развитие детской литературы в СССР. — Москва: Наука, 1982.

Захарова Т. Е. Творчество Н. Носова и воспитательная задача детской литературы. // Вопросы литературы, 1990, №5.

Константинов С. А. Дружба в детской книге: анализ произведения «Фантазёры». — Москва: Издательство РГГУ, 2005.

Носов Н. Н. «Фантазёры» – детская литература с воспитательной функцией. – М., 1956.

Айдарбекова К. А. Советская детская литература и её идеологический контекст. – Алматы, 2010.

Турсынбекова Д. Балалар әдебиеті мен оның қазіргі тәрбиелік мәні. – Нұр-Сұлтан, 2018.

Петров В. А. Дружба и доверие в детской литературе. – Санкт-Петербург, 2005.