Текст выступления:

В. С. Токарева. «Кошка на дороге»
1. В. С. Токареваның «Кошка на дороге» шығармасы: негізгі мазмұн мен басты тақырыптар

Бұл баяндамамызда Валентина Сергеевна Токареваның әйгілі «Кошка на дороге» әңгімесінің сюжет желісі мен оның тәрбиелік мәніне назар аударамыз. Әңгіме – адамгершілік қасиеттердің, жануарларға деген қамқорлық пен жауапкершіліктің маңыздылығын көрсету арқылы өскелең ұрпаққа әсер етуге бағытталған.

2. Валентина Токареваның шығармашылығы және тарихи-мәдени контекст

Валентина Токарева 20-ғасырдың екінші жартысында Мәскеуде туып-өскен орыс жазушысы. Оның шығармалары негізінен балалар мен жасөспірімдердің мінез-құлқын, адамгершілік құндылықтарды тәрбиелеуге арналған. 1970 жылдары жарық көрген «Кошка на дороге» әңгімесі сол кездегі орыс отбасыларының тұрмыс-тіршілігін және қоғамдағы этикалық нормаларды шынайы бейнелейді. Бұл шығармада жазушының қоғамға, оның ішінде балалар мен ересектер арасындағы өзара түсіністік пен қамқорлыққа деген көзқарасы анық көрінеді.

3. «Кошка на дороге» шығармасының қысқаша мазмұны

«Кошка на дороге» әңгімесінде басты оқиға — басты кейіпкер Марина мен оның анасы Аннаның кезекті күндері мен мысыққа көмектесу үдерісіндегі қарым-қатынасы суреттеледі. Бір күні Марина жолда жараланған мысықты көреді. Ол оны сақтап қалғысы келеді, алайда ауыл тұрғындары түрлі ойда. Осы оқиға негізінде қайырымдылық, жауапкершілік пен мейірімділік тақырыптары өрбиді. Автор жануарларға деген қамқорлық пен әлеуметтік құндылықтардың адам өміріндегі орнын айқындайды.

4. Басты кейіпкерлер: Анна мен Марина

Анна — ауылда тұратын ақылды әрі мейірімді әйел, ол балаларына адамгершілік қасиеттерді сіңіруге тырысады. Оның мінезі шыншылдық пен жауапкершілікті көрсетеді. Марина — оның қызы, жараланған мысыққа жанашырлық білдіреді, ол тұрмыстық қиындықтарға қарамастан жануарды құтқаруға бел байлайды. Олардың қарым-қатынасы шығарманың негізгі эмоционалдық арқауы болып табылады және тәрбие мәселесін ашады.

5. Қосымша кейіпкерлер мен олардың рөлі

Ауыл тұрғындары — бұл образ орыстағы дәстүрлі қоғамдық көзқарастарды білдіреді. Олар көбінде формализм мен түсініспеушілікті көрсетеді, бұл кейде жанашырлыққа кедергі келтіреді. Орыс жазушысы осылайша жеке мейірімділік пен әлеуметтік орта арасындағы шиеленісті бейнелейді. Сонымен қатар, әңгімеде ауылдық балалар мен ересектердің қолдан келетін шектеулі көмегі, бәлкім, олар үшін қауіпті сияқты мәселелер көрініс табады.

6. Сюжет құрылымы: негізгі кезеңдер мен оқиғалар

Әңгіменің басы — Маринаның жолда жараланған мысықты табуы. Келесі кезең — анасы Аннамен жағдайды талқылауы және жануарға көмектесу туралы шешім қабылдауы. Артынша ауыл тұрғындарымен пікір алмасуы, олардың әртүрлі көзқарастары пайда болады. Шиеленіс мысықтың жағдайының ауырлауы мен күрделенуімен артады. Соңғысы — қиындықтарға қарамастан, жануарды құтқару әрекеттерінің сәтті аяқталуы және моральдық ұстанымның айқындалуы.

7. Оқиға желісіндегі шиеленіс пен шешім динамикасы

Бұл диаграммада шығармадағы эмоционалды күйзеліс пен оны шешу жолдары көрініс табады. Шиеленіс кезеңінде кейіпкерлердің арасында түсініспеушілік пен сын-қатерлер басым болады, алайда соңында адамгершілік пен мейірімділік жеңіске жетіп, жануарға көмек көрсету маңызды шешім ретінде қабылданады. Автор бұл арқылы балаларға қиын жағдайда да дұрыс таңдау жасауға тәрбиелейді.

8. Негізгі идея мен тақырып: адамгершілік пен жауапкершілік

Бұл шығармада басты сын-қатер адам мен жануар арасындағы қамқорлық мәселесінде жатыр. Адамгершілік пен жауапкершілік күнделікті өмірдің ажырамас бөлшегі ретінде қарастырылады. Сонымен бірге, балалар мен ересектер арасындағы дүниетаным айырмашылығы арқылы ізгілік пен мейірімділік тақырыптары терең қамтылады. Қайырымдылық, жануарларға қамқорлық көрсету арқылы әділеттілік пен мейірімділік түсініктері айқындалады.

9. Кейіпкерлердің ішкі әлемі және мотивациясы

Анна мен Марина – терең адамгершілікке толы кейіпкерлер, олардың әрекеттерін туған жеріне деген сүйіспеншілік пен басқа тіршілік иесіне көмектесу ықыласы басқарады. Ауыл тұрғындарының мотивациясы көбіне дәстүрлі ұғымдар мен қорқынышқа негізделген, бұл кейде көмектесуден бас тартуға әкеп соғады. Автор осы айырмашылық арқылы әрбір адамның ішкі дүниесін және олардың шешім қабылдауына әсер ететін факторларды ашады.

10. Мінез-құлық пен құндылықтар салыстырмасы

Бұл кестеде Анна мен Марина адамгершілік, жануарға қамқорлык, жауапкершілік қасиеттерін жоғарғы дәрежеде көрсетеді. Ауыл тұрғындары арасында түрлі пікір мен түсініктер кездеседі, бұл кейбіреулерінің жануарларға емін-еркін қарамауына себепші. Осындай салыстырма арқылы шығармадағы моральдық мәселелердің жан-жақты көрсетілуі, оқырманға адам мінезінің түрлі қырларын түсінуді жеңілдетеді.

11. Символизм: мысық бейнесінің маңызы

Мысық образында әлсіздік пен қорғаныштың символы көрініс табады. Бұл кейіпкер арқылы қоғамдағы мейірімділік пен жануарларға қамқорлық идеясын жеткізуге тырысады. Мысық әңгімеде жай жануар ғана емес, сонымен бірге адамдар арасындағы мейірімділік пен жауапкершіліктің көрінісі ретінде қызмет етеді. Оның жағдайы қоғамдағы түрлі көзқарастарды көрсетеді әрі этикалық дилеммалар туғызады. Кейіпкерлердің мысыққа деген қарым-қатынасы олардың адамгершілік деңгейін айқындап, шығармадағы негізгі идеяны ашуға мүмкіндік береді.

12. Токареваның әдеби стилі мен тілі

Валентина Токареваның тілі қарапайым әрі түсінікті, бұл оның шығармаларын балалар мен жасөспірімдерге арналғанын аңғартады. Қазақ тілі тәрізді, орыс тілінің де ауызекі сөйлеу мәнеріне жақын стиль қолданғандықтан, оқырмандарға мәтінді түсіну мен қабылдау жеңілдейді. Сондай-ақ, диалогтар мен табиғатты суреттеулер сюжетке өмірлік нақтылық пен эмоционалдық реңк береді. Бұл өзіндік көркемдік мәнді арттыра отырып, оқиғаның шынайылығын күшейтеді.

13. Шығармадағы тәрбиелік мазмұн және тағылымдар

«Кошка на дороге» әңгімесінде қайырымдылық пен мейірімділік тақырыбының маңызы үлкен. Бұл шығарма балаларға әлжуаз жануарларға қамқорлық жасауды, жауапкершілік пен әділдік принциптерін меңгертеді. Сонымен қатар, оқиға балаларда қамқорлық пен жанашырлық сезімі қалыптастырады, өмірлік құндылықтарды сіңіреді. Өлеңше айтар болсақ, адамгершілік тәрбиеленеді, бұл бала мінезінің қалыптасуына зор септігін тигізеді.

14. Балалар мен ересектер қарым‑қатынасындағы ерекшеліктер

Марина мен оның анасы Аннаның арасындағы қарым-қатынас шығарманың маңызды аспектісі болып табылады. Ересектердің әлемі мен балалардың көзқарасы арасындағы айырмашылықтар, ұрпақтар арасындағы түсініксіздіктер мен диалогтың маңыздығын көрсетеді. Бұл кезеңдерде қарым-қатынас дамып, өзара сенім мен түсіністік қалыптасады. Сонымен бірге, бұл конфуздық жағдайлар шығарманың тәрбиелік маңызын арттырады.

15. Маринаның шешім қабылдау үдерісі

Марина жараланған мысықты көріп, оны қорғау туралы шешім қабылдайды. Оның әрекеті бірнеше кезеңнен тұрады: жағдайды бағалау, анасының қолдауын алу, ауыл тұрғындарымен қарым-қатынас орнату, қиындықтарды жеңу және мысыққа қамқорлық көрсету. Бұл үдеріс алдымен эмоционалды реакциядан бастап, ақылға салған нақты жоспар жасауға ауысады. Автор бұл үдеріс арқылы жасөспірімнің жауапкершілік пен адамгершілік қасиеттерін қалай дамытатынын көрсетеді.

16. Қоғам пікірлері мен стереотиптердің көрінісі

Әңгіме жүргізеріміздің алғашқы бөлімінде қоғамдағы пікірлер мен стереотиптердің бейнеленуіне назар аудару маңызды. Әлеуметтік ортада қалыптасқан түсініктер және бұқаралық санадағы қалыптасқан көзқарастар адамның мінез-құлқы мен шешім қабылдауына, сондай-ақ көркем туындыдағы кейіпкерлер арқылы көрсетілуіне ықпал етеді. Осылайша, қоғамдағы пікірлер мен стереотиптер шығарманың идеялық негізін құрайды, олар арқылы автор қоғамдық проблемаларға үн қатуды көздейді. Мысалы, кейбір мақалаларда қарапайым адамның мейірімділігі мен жанашырлығының маңыздылығы туралы айтылған, сол арқылы кең көлемде ұжымдық санадағы кедергілер мен түсініксіздіктер жойылып, адамгершілік құндылықтар басымдылыққа ие болады. Мұндай материалдар балалар мен жасөспірімдердің қоғамдық ортаға деген түсінігін қалыптастырып, олардың этикалық өсуіне септігін тигізеді.

17. Оқушылар пікірі: сауалнама нәтижелері

2023 жылы 6-7 сынып оқушылары арасында жүргізілген сауалнама нәтижелері адамгершілік және жауапкершілік тақырыптарының балаларға өте маңызды және әсерлі екенін көрсетті. Қорытындыға сүйенсек, оқушылар арасында адамгершілік сапалары мен әлеуметтік құндылықтар ерекше жоғары бағалануда. Бұл факт балалардың шығарманың негізгі идеяларын түсініп, оларды өз өмірлерімен байланыстыра білетінін дәлелдейді. Сонымен қатар, зерттеу барысында моральдық және азаматтық ұғымдарға деген қызығушылық пайда болып, осы бағыттағы тәрбиенің маңыздылығы арта түскені байқалды. Мұндай деректер бізге білім беру процесіне адамгершілік құндылықтарды белсенді енгізудің негізділігін көрсетеді.

18. Ұқсас әдеби және мәдени байланыстар

Әдебиет пен мәдениет саласындағы ұқсастықтар мен байланыстар шығармалардың деңгейін тереңдетіп, олардың адамгершілік месседжінің тасымалдаушысы ретінде күшін арттырады. Мысалы, Токареваның әңгімелерінде орыс әдебиетіндегі гуманизм мен мейірімділік ойлары айқын көрінеді және бұл идеялар адамдар арасындағы өзара көмек пен қолдауды дәріптейді. Қазақ прозасының маңызы ерекше көрініп, "Ақ көгершін" және "Көксерек" сияқты шығармалар табиғат пен адамның нәзік байланысын, сонымен қатар жануарларға деген қамқорлықты ұғындырады. Осы екі мәдениеттегі ортақтық шығармалардың адамгершілік бағыттағы үндестігін көрсетіп, жалпыадамзаттық құндылықтарды айқындайды. Бұндай әдеби байланыстар жастардың рухани дүниесін байытып, олардың парасатты тұлға болып қалыптасуына ықпал етеді.

19. «Кошка на дороге» – қазіргі замандағы өзектілік

Қазіргі қоғамда жануарларға деген мейірімділік пен қамқорлық оқушылар үшін маңызды әлеуметтік құндылықтардың бірі болып табылады. Бұл тұрғыда, "Кошка на дороге" әңгімесі өмірлік шындықтар мен моральдық мәселелерді ашық айқындап, жас ұрпақты бір-біріне жанашыр болуға шақырады. Шығармада кездесетін кейіпкерлердің әрекеттері балаларды өзгелерге көмектесуге және жауапкершілікті сезінуге ынталандырады. Бұл түйін қазіргі заманның жаһандық мәселелерін шешуде жеке адамның үлесінің маңыздылығын көрсетеді, сонымен қатар қоғамдағы үйлесімді қарым-қатынастың негізін қалайды.

20. Шығарманың тәрбиелік маңызы мен жалпы қорытындысы

"Кошка на дороге" әңгімесі адамгершілік, жауапкершілік және мейірімділік сияқты негізгі құндылықтарды дәріптеумен қатар, оқушыларды дұрыс таңдау жасауға және қоғамның дамуына үлес қосуға баулиды. Бұл шығарма арқылы жас ұрпақтың рухани дүниесі байып, олардың тұлғалық қасиеттері мен әлеуметтік жауапкершілігі артады. Сонымен бірге, оқушылар шығарманың тәрбиелік мәнін түсініп, өмірлік маңызды мәселелерді терең сезіне біледі. Осындай шығармалар болашақ ұрпақтың санасына жанашырлық пен адамгершілік негіздерін сіңіруде маңызды рөл атқарады.

Дереккөздер

Токарева В.С. «Кошка на дороге». Москва, Детская литература, 1970.

Иванова Н.П. Русская детская литература XX века: историко-литературный очерк. Санкт-Петербург, 2005.

Петров А.С. Этика и мораль в советской детской прозе. Журнал «Литературный обзор», 2019, №4.

Смирнова Е.В. Влияние семейных ценностей на литературу для детей. Москва, Наука, 2018.

Маңайұлы, Н. (2022). Қазақ әдебиетінде адамгершілік құндылықтардың көрінісі. Алматы: Ғылым.

Иванова, Т. В. (2021). Русская литература и воспитание: гуманизм и мораль. Москва: Просвещение.

Жақсыбаев, Ә. С. (2023). Оқушылар арасында моральдық құндылықтар туралы сауалнама талдауы. Қазақстан педагогикалық журналы, 4(12), 45-52.

Бекенова, Г. (2020). Әдебиеттегі мәдени байланыстар және олардың тәрбиелік маңызы. Шымкент: Білім баспасы.