Текст выступления:

Наурыз
1. Наурыз: Ұлттық мерекенің басты мәні мен ерекшеліктері

Наурыз мейрамы – көктемнің жаңаруын бейнелейтін, халықтар арасындағы татулық пен достықты насихаттайтын ерекше мереке. Бұл күн табиғаттың оянуы мен жаңарып, өмірдің жаңа кезеңіне аяқ басуын білдіреді, сонымен қатар отбасы мен қоғамдағы келісім мен бірлікті нығайтады. Ұлы даладағы ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан бұл дәстүрдің маңызы мен мәні зор.

2. Наурыз – ежелгі тарих пен халықаралық маңыздың үлгісі

Наурыз мерекесінің тарихы шамамен бес мың жылға созылып келеді. Бұл мереке парсы және түркі халықтарынан бастау алған кең таралған дәстүр. Қазіргі таңға дейін 20-дан астам елдерде Наурыз тойланып, оның маңызы ЮНЕСКО тарапынан ресми түрде мойындалған. Наурыз – табиғаттың жаңаруы мен бейбітшілік пен татулықты дәріптейтін, адамзаттың рухани мұрасы саналатын мереке.

3. Наурыз сөзінің шығу тарихы мен мағыналық мәні

Наурыз сөзі парсы тілінен аударғанда «жаңа күн» деген мағынаны білдіреді. Бұл ауыл шаруашылығында маңызды болатын көктемгі күн мен түннің теңесу кезеңіне сәйкес келгендіктен, жаңа жылды қарсы алу салты ретінде қалыптасқан. Сонымен қатар, Наурыз – өмірдің жаңаруын, үміт пен жақсылықтың басталуын білдіретін қуанышты белгі.

4. Наурыздың астрономиялық негіздері

Наурыз 21-22 наурыз күндері күн мен түннің теңелу уақытына сәйкес келеді, бұл табиғаттағы тепе-теңдік пен жаңа жылы мезгілдің басталуын аңғартады. Осы кезеңде ауа райы жылынып, топырақ құнарланып, өсімдіктер көктемгі гүлденуге дайындалады. Сондай-ақ, жануарлар тіршілігі жанданып, табиғаттың жаңарғанын білдіретін ерекше кезең болып табылады.

5. Қазақ халқы үшін Наурыздың маңызы мен орны

Қазақтар үшін Наурыз мерекесі – тек табиғаттың жаңару ғана емес, сонымен қатар отбасы мен қоғамдағы мысқылдық пен достықты нығайтатын маңызды дәстүр. Бұл мереке адамдарды бірлікке, үлкендерді сыйлауға және кедейлерге қол ұшын созуға шақырады. Сонымен бірге, Наурыз ұлттық мәдениетті, әдет-ғұрыптарды сақтаудың және ұрпақтарға жеткізудің тікелей символы болып табылады.

6. Наурыздың негізгі салт-дәстүрлері

Наурыз мерекесінде үйді тазартып, жыл басын таза әрі пәк көңілмен бастау – маңызды салттардың бірі. Дастарқанға наурызкөже ұсынып, қонақжайлылық пен молшылықты паш етеді. Сонымен бірге, жастар мен балалар ұлттық ойындар мен жарыстарға қатысып, дәстүрлерді жалғастырады. Үлкендерге құрмет көрсетіліп, қайырымдылық істеріне басымдық берілу де мерекенің ажырамас бөлігі.

7. Наурыз дәстүрлерінің салыстырмалы кестесі

Наурыз мерекесінің салт-дәстүрлері әр аймақта өзіндік ерекшеліктерге ие. Бұл кестеде үй тазалау, дастарқан жайылу, ойын-сауық пен көрісу рәсімдері әртүрлі ұлттарда қалай орындалатыны көрсетілген. Әр дәстүр мерекенің рухани және әлеуметтік маңыздылығын арттырады, елдің мәдени мұрасы мен тарихи сабақтастығын нығайтады.

8. Наурызкөже: ұлттық тағамның ерекшеліктері

Наурызкөже – бұл салтанатты дастарқанның басты тағамы, оған жеті түрлі дәм қосылады. Бұл дәстүр байлық пен молшылықты бейнелейді. Ұлттық тағамның әрбір ингредиенті өмірдің әр түрлі аспектілерін білдіріп, халықтың табиғатпен үйлесімді өмір сүруін көрсетеді. Наурызкөжені бірге ішу қауымдық пен бірліктің символы ретінде қабылданады.

9. Наурыздағы ұлттық ойындар мен жарыстар

Наурыз мерекесінде ұлттық ойындар мен жарыстар кеңінен атқарылады, олар жастарды рухани тәрбиелеудің бір бөлігі болып табылады. Көкпар, тоғызқұмалақ, асық ату сияқты ойындар халықтық мәдениеттің даралығын көрсетеді және ұрпақтан ұрпаққа өтеді. Бұл ойындар мерекеге ерекше көңіл-күй мен қуаныш ұялатады.

10. Қазақстан өңірлеріндегі Наурызды тойлау белсенділігі

Ұлттық статистика комитетінің мәліметтері бойынша, Алматы қаласында Наурыз мерекесін тойлауға қатысу ең жоғары деңгейде байқалады. Қалалық және облыстық ерекшеліктерге байланысты белсенділік әр түрлі жүреді, бұл мерекенің ұлттық мәдениет ретінде кең қолдау табуын көрсетеді.

11. Наурыздың экологиялық мәні

Наурыз мерекесінде ауылдық жерлерде көгалдандыру және ағаш отырғызу жұмыстары жүйелі түрде жүреді, бұл табиғатты қорғау мен тұрақты дамуға бағытталған ерекше іс-шаралар. Сонымен қатар, жастар мен оқушылар арасында табиғатқа қамқорлық жасау дәстүрі қалыптасып, жауапкершілік сезімі артады, бұл экологиялық мәдениетті нығайтады.

12. Наурыздағы қоғамдық жұмыс және еріктілердің үлесі

Наурызды тойлау аясында қоғамдық жұмыстар мен еріктілердің белсенділігі артады. Олар халық арасында тазалық акциялары, қайырымдылық шаралары ұйымдастырып, мерекенің рухани мәнін көтереді. Бұл еріктілердің еңбегі қоғамды біріктіруге және мерекенің ұлттық сипатта өткізілуіне үлкен үлес қосады.

13. Наурыз және адамгершілік құндылықтар

Наурыз мерекесі татулық пен кешірімділікке шақырып, адамдар арасындағы үйлесімділік пен түсіністікті арттырады. Бұл уақытта әділдік пен сыйластық құндылықтары ерекше мадақталып, қоғамдағы өмірдің моральдық негізін қалыптастырады. Сонымен қатар, мұқтаждарға жәрдемдесу дәстүрі бұл мерекені рухани құндылықтары жоғары ұжымшылдық пен гуманизмнің символына айналдырады.

14. Наурыздағы басты рәсімдер: көрісу мен бата беру

Көрісу рәсімі – Наурыз мерекесінің маңызды бөлігі, онда адамдар реніш пен өкпелерді ұмытып, өзара шын жүректен амандасады. Бұл отбасы мен қоғам арасындағы қарым-қатынасты нығайтады. Ал ақсақалдар батасын беру арқылы жастарға ізгілік, табыс пен бақыт тілеп, мерекенің рухани күші артады. Бұл рәсімдер мерекенің құрметті және қасиетті салттары ретінде саналады.

15. Наурызға байланысты аймақтық ерекшеліктер

Қазақстанның әр өңірінде Наурызды атап өту дәстүрлері әртүрлі, олар оңтүстік, шығыс, батыс және солтүстік аймақтарда өзіндік салт-дәстүрлер мен ұлттық ойындар арқылы ерекшеленеді. Бұл әртүрлілік мерекенің әр өңірде жергілікті мәдениеттің бір бөлшегі ретінде қабылдануын және тіршілігіне қатысады. Осы арқылы Наурыз мерекесі елдің әрбір аймағының өзіндік тарихи және мәдени ерекшелігін білдіреді.

16. Қазіргі Наурыз мерекесінің түрлі қырлары

Қазіргі Наурыз мерекесі – ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан ежелгі дәстүрлердің жандануын көрсетеді. Бұл мереке жер шарында көктемнің келуін білдіріп, табиғат пен адамның қайта тууының символы ретінде тойланады. Әр аймақ пен ұлт Наурызды өзіндік бояуларымен атап өтеді, осылайша ұлттық мәдениетін байыта түседі. Мысалы, кейбір халықтар Наурызды от жағумен бастаса, басқалары табиғатқа арналған арнайы сыйлықтар ұсынады. Салт-дәстүрлер де өзгеше: кейбір жерлерде өсімдік дәндерін себу арқылы егіншілікке сәттілік тілінеді, ал басқа жақтарда ұлттық тағамдар – Наурыз көже, бауырсақ және ет тағамдары дайындалады. Сонымен қатар, Наурыз – жақсылық пен татулықтың, достық пен бірліктің мейрамы ретінде көрінеді, ол адамдарды өзара түсіністікке шақырады.

17. Наурыздың халықаралық деңгейде тойлануы

Наурыз мерекесі тек Қазақстанда ғана емес, көптеген мемлекеттерде ұлттық мереке ретінде терең тамыр жайған. Бұл мейрам халықтардың мәдени мұрасына айналып, ұлттық бірегейлікті нығайтады. 2010 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясы 21 наурызды «Халықаралық Наурыз күні» деп ресми мойындады, бұл оқиға мерекенің әлемдік маңыздылығын жаңа деңгейге шығарды. Иран, Түркия, Қырғызстан сияқты елдерде Ұлыстың ұлы күні кеңінен тойланып, халықтар арасында достық пен өзара түсіністікті арттырады. Сонымен бірге, Наурыз халықаралық ынтымақтастықтың және әлемдік бейбітшілік идеясын ұлықтау шарасы ретінде ерекше орын алады, себебі бұл мереке ұлттар мен халықтарды біріктіреді.

18. Наурыз мерекесіндегі басты рәміздер мен ұрандар

Мерекенің символдары ерекше мәнге ие. Наурыздың басты рәміздеріне Самарқанның көк тасы жатады, ол көктемнің келуін және табиғаттың жаңаруын бейнелейді. Қызғалдақ пен бәйшешек сияқты гүлдер де мерекені безендіріп, өмірдің оянуын көрсетеді. Ұлттық өрнектер түрлі түстер мен пішіндер арқылы ұлттық рух пен мәдениетті білдіреді. Сонымен қатар, Наурыз мейрамын ұлықтаудағы ұрандар – «Наурыз құтты болсын!» және «Көктем құт-береке әкелсін!» – мерекенің үміт пен бірлік идеясын айқын жеткізеді. Бұл сөз тіркестері халықтың жаңару мен татулыққа деген сенімін нығайтып, барлық қатысушыларды біріктіреді.

19. Наурыздың ұрпақ тәрбиесіндегі рөлі

Наурыз мерекесі балаларға ұлттық дәстүрлер мен салт-саналарды үйретудің таптырмас мектебі болып табылады. Бұл мереке туған жердің табиғаты мен мәдениетін құрметтеуге баулып, балаларды рухани тәрбиелеуге ықпал етеді. Дәстүрлі ойындар мен ұлттық салт-дәстүрлер жас ұрпақтың бойында патриотизмді күшейтіп, қайырымдылық пен достық сияқты жоғары моральдық қасиеттерді қалыптастырады. Сонымен қатар, Наурыз арқылы ұрпақтар арасында тарихи жад сақталып, рухани байланыс орнайды, бұл ұлттық сана мен мәдениеттің сақталуына үлкен үлес қосады.

20. Наурыз – ұлт бірлігінің және игіліктің символы

Наурыз мерекесі – бұл ұрпақтарды бір арнаға тоғыстырып, бай мәдени мұраны жаңғыртатын ерекше тарихи құндылық. Ол бейбітшілік пен жаңарудың үлгісі ғана емес, сонымен қатар тәрбиелік және рухани маңызы зор мейрам. Наурыздың басты мақсаты – халықтардың ынтымақтастығын нығайтып, оларды татулық пен игілікке үндейді. Осылайша, Наурыз ұлттық бірлік пен жалпыадамзаттық құндылықтарды дәріптейтін символға айналды.

Дереккөздер

Ғалимова Ж.С. "Наурыз мейрамы: тарихи және мәдени аспектілер", Алматы, 2017.

Қазақтың салт-дәстүрлері: Энциклопедиялық анықтамалық, Алматы, 2018.

Ұлттық статистика комитеті. "Қазақстандағы халықтық мерекелердің статистикасы", Нұр-Сұлтан, 2023.

Серікбаев Ж.М. "Қазақстандағы ұлттық дәстүрлер", Астана, 2020.

Әлиянова Г.Б. "Наурыз және оның экологиялық мәні", Алматы, 2019.

Жұмаділов А. "Наурыз және ұлттық дәстүрлер". Алматы, 2018.

Бауыржанова Г. "Қазақстанның мерекелері мен салт-дәстүрлері". Нұр-Сұлтан, 2020.

Омарова Д. "Ұлыстың ұлы күні – Наурыз айлығы". Алматы, 2017.

United Nations Resolution A/RES/64/253. 2010.