Текст выступления:

Опыты над животными: оправданы ли жертвы?
1. Жануарларға тәжірибе: ғылым мен этика арасындағы басты сұрақтар

Қазіргі ғылымды дамытудың маңызды бағыттарының бірі - жануарларға тәжірибе жасау мәселесі. Бұл пәннің зерттеу аясы ғылым мен гуманизмнің қиылысында орнап, үлкен дау-дамайды туғызады. Жануарларға тәжірибе жасау адамзаттың денсаулығы мен өмір сүру сапасын жетілдіруге септігін тигізсе де, оның этикалық салдарын мұқият қарастыруды талап етеді. Алдағы сөзімізде осы мәселелердің тарихи дамуы, ғылымға қосқан үлестері және биомедицина мен мораль арасындағы күрделіліктер туралы кеңінен тоқталамыз.

2. Жануарларға эксперимент жасаудың тарихы мен маңызы

XVII ғасырдан бастап жануарларға тәжірибе жүргізу қазіргі медицинаның қалыптасуында айрықша рөл атқарды. Француз ғалымы Клод Бернар биомедицинадағы зерттеулерге жануарларды алғаш болып тартты, бұл ғылыми әдістеменің жаңа дәуірін ашты. ХХІ ғасырда технологияның қарқынды дамуы мен биоэтика қағидаларының күшеюі жануарларға тәжірбиенің жүргізілу тәсілдерін күрделендірді. Қазақстан да әлемдік үрдістерге ілесіп, жануарларға тәжірбиелерді реттеуші заңдар әзірлеуден кенде емес. Осылайша, жануарларға тәжірибе жасау ғылымның дамуымен бірге оның гуманистік негіздерін де жетілдіру міндетін алды.

3. Жануарларға жасалатын тәжірибелер түрлері мен қолданылуы

Жануарларға арналған тәжірибелер әртүрлі: биомедициналық зерттеулерден бастап токсикологиялық сынақтарға дейін. Мысалы, дәрілердің алғашқы сынақтары көбінесе тышқандар мен егеуқұйрықтарда жүргізіледі, олар адамның физиологиясына жақын екендігі себепті таңдалады. Сонымен бірге, кейбір тәжірибелер жануарлардың жүйке жүйесіне әсер ететін зерттеулер бола алады, бұл ғылымның нерв жүйесінің жұмысын түсінуге көмектеседі. Бұлар ғалымдарға аурулардың механизмін аша білуді және тиімді емдеу әдістерін табуға жол ашады.

4. Жануарларға тәжірибенің ғылымға қосқан үлесі

Жануарларға жасалған зерттеулердің медицина саласына тигізген пайдасы зор. Мысалы, инсулиннің ашылуы қант диабетімен ауыратын миллиондаған адамдардың өмірін өзгертті. Бұл жаңалықтың негізінде жануарларға жүргізілген тәжірибе жатыр. Сонымен қатар, полиомиелитке қарсы вакциналарды дамытуда жануарлардың үлесі аса маңызды болды: осы вакцина арқасында бұл ауру әлемде айтарлықтай төмендеді. Сондай-ақ, антибиотиктер мен онкологияға қарсы дәрілердің жасалуы да жануарларға тәжірибе жасаудан бастау алды, бұл медицинадағы ауқымды қадамдардың дәлелі.

5. Медициналық жетістіктердің тарихи кезеңдері

Медицина тарихында жануарларға тәжірбиелердің әсер еткен бірнеше маңызды кезеңдері бар. XVII ғасырда ағзаларға тәжірибе жасау арқылы физиологияның негізі салынды. XIX ғасырда инфекциялық ауруларға қарсы вакциналар мен дәрілер зерттелді. XX ғасырда антибиотиктер мен хирургиялық әдістер дамыды, ал XXI ғасырда генетикалық инженерия және биотехнологияның дамуы жануарларға тәжірбиелерді жаңаша бағытта қолдануға мүмкіндік берді. Бұл кезеңдер ғалымдардың жануарларға тәжірбиенің ғылыми нәтижелерін барынша тиімді әрі гуманистік тұрғыда қолдануға тырысқанын көрсетеді.

6. Жануарларға тәжірбие жасау арқылы алынған негізгі препараттар

Зерттеулер нәтижесінде көптеген дәрі-дәрмектер жануарларға тәжірбиемен дамытылды. Мысалы, инсулин — қант диабетін емдеуге арналған маңызды препарат, полиомиелитке қарсы вакцина, антибиотиктер және онкологиялық препараттар. Бұл дәрілердің барлығы ғылыми зерттеулердің арқасында, көбінесе жануарларға тәжірбиелердің негізінде алынған. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы мен АҚШ Ұлттық денсаулық институтының мәліметтері бойынша, жануарларға тәжірбиелер медициналық ғылымның түпкілікті жетістіктеріне айтарлықтай үлес қосты. Осылайша, жануарларға тәжірбие жүргізу медицина саласындағы жаңалықтардың дамуына негіз болды.

7. Этикалық сұрақтар және философиялық көзқарастар

Жануарларға тәжірбиенің ғылыми маңызы зор болғанымен, ерекшелікті этикалық мәселелерді көтерді. Философ Джереми Бентам жануарлардың азап шегу қабілетін мойындаған, бұл әділдік пен жауапкершілікті қайта қарауға итермеледі. Питер Сингер жануарлардың құқықтарын құрметтеуді басымдыққа алды, олардың өмірін және әл-ауқатын қорғауды ұсынды. Ғылыми мақсаттардың жануарларға келтіретін зиянын моральдық тұрғыда ақтауда тартыс туындайды — көптеген зерттеушілер нәтиженің маңызы мен жануарлардың құқықтарын тепе-тең ұстауға тырысады. Бұндай балансты табу қазіргі биоэтикадағы басты міндеттердің бірі.

8. Жануарлардың құқықтары мен халықаралық стандарттар

Жануарлардың құқықтарын қорғау мәселесі жаһандық деңгейде кеңінен талқыланып, халықаралық стандарттар қалыптастырылды. Мысалы, Еуропалық Одақ жануарларға төмендегідей гуманитарлық талаптар қойып, тәжірибелерде альтернативті әдістерді дамытуға ынталандырады. Сонымен бірге, Қазақстанда жануарларды қорғау заңнамасы қабылданып, халықаралық тәжірибе ескерілді. Бұл құжаттар жануарларға қатысты әділдік пен ұқыптылықты қамтамасыз етуге бағытталған. Әлемдік қауымдастықпен бірлесіп әрекет ету жануарларға қарау сапасын және этикалық нормаларды арттыруға мүмкіндік береді.

9. Заңнамалық реттеудің өзектілігі: Қазақстан мен әлемдік тәжірибе

Қазақстанда 2021 жылы «Жануарларға жауапкершілікпен қарау туралы» заң қабылданып, жануарлардың құқықтарын қорғаудың жаңа жүйесі енгізілді. Германия мен Нидерланды сынды елдерде балама әдістерді міндетті түрде қолдану тәжірибесі әрдайым дамуда, бұл әдістер жануарларға аз зиян келтіруді мақсат етеді. АҚШ-тағы Animal Welfare Act жануарлардың әл-ауқатын қорғауда негізгі құқықтық акт болып табылады. Бұл заңнамалық құралдар зерттеулердің гуманизм аспектілерін күшейтіп, жануарларға қатысты тәжірибелерді әдепті қалыптастыруға ықпал етеді.

10. Жануарларға қатігездік пен теріс тәжірибенің нақты мысалдары

Өкінішке орай, жануарларға қатысты қатігездік пен этикаға сай келмейтін тәжірибелер де кездесті. Кейбір зертханаларда жануарларға қажетті қорғаныс пен күтім көрсетілмеуі ауыр зардаптарға әкелді. Мұндай жағдайлар ғылыми қоғамдастықтың қатты сынға ұшырады және жануарларға қарау стандарттарын күшейтуге түрткі болды. Бұл мысалдар жануарларды қорғау заңдарының маңыздылығын және биоэтикалық нормалардың сақталуын талап етеді, сонымен қатар ғылыми және қоғамдық бейіні қалай бірлесе жұмыс істейтінін көрсетеді.

11. Жануарларға жүргізілген тәжірибелер санының өзгеруі (2000-2023)

21-ші ғасырда жануарларға тәжірибелер саны біртіндеп төмендеуде. Бұл өзгеріс балама зерттеу әдістерінің дамуы мен жануарлардың құқықтарын қорғау қозғалысының күшеюімен байланысты. Ғалымдар компьютерлік модельдеу, жасуша дақылдары және орган-он-чип технологияларын кеңінен пайдалана отырып, жануарларға тәуелділікті азайтуда. Статистикалық деректер жануарларға тәжірибелерді азайту бағытындағы көпжақты талпыныстардың нәтижелі екенін көрсетеді. Бұл үрдіс этикалық нормалардың күшеюімен қатар ғылым мен қоғамның дамуын дәстүрлі тәсілдермен үйлестіру қажеттілігін айқын көрсетеді.

12. Жастар мен қоғамның тәжірибеге қатысты көзқарастары

Қазіргі заманда жастар мен қоғам жануарларға тәжірибе жасаудың этикалық және ғылыми аспектілеріне белсенді түрде назар аударады. Көптеген жастар табиғатты және жануарларды қорғау, ғылымдағы гуманизм қағидаларын сақтау мәселелеріне ерекше құштарлық танытады. Әлеуметтік желілер мен білім беру саласының ықпалымен олардың жануарларға қатысты көзқарасы ақпараттандырылған әрі жауапты болуда. Осындай көзқарас ғылыми зерттеулердің әлеуметтік және моральдық контексттерін түсініп, болашақта әділетті және инновациялық шешімдер қабылдауға септігін тигізеді.

13. Үш R принципі: этика мен ғылымды үйлестіретін стратегиялар

Жануарларға тәжірбиеде Үш R принципі — Қысқарту (Reduce), Алмастыру (Replace), Жақсарту (Refine) — этикалық және ғылыми үйлесімділікті қамтамасыз етеді. Бұл принциптер бойынша зерттеулерде жануарларды қолдану санын мүмкіндігінше азайту, олардың орнына альтернативті әдістерді қолдану және тәжірибе әдістерін максималды түрде гуманизациялау талап етіледі. Ғылыми қауымдастық бұл стратегияларды белсенді түрде енгізіп, жануарлардың азап шегуін шектеуді мақсат етеді. Әлемдік тәжірибе бұл принциптердің ғылымның дамуына eлеулі ықпал ететінін дәлелдеп отыр.

14. Инновациялық балама модельдер мен зерттеу технологиялары

Биомедициналық зерттеулерде жануарларға тәуелділікті азайту мақсатында инновациялық әдістер пайда болды. In vitro жүйелері ұлпа және жасуша дақылдарын қолдана отырып нақты биологиялық реакцияларды зерттеуге мүмкіндік береді, жануарларды қолдануды азайтады. Жасанды органдар мен орган-он-чип технологиялары дәрілердің қауіпсіздігін әрі тиімділігін лабораториялық деңгейде бағалауға жаңа мүмкіндік туғызады. Сонымен қатар, компьютерлік модельдеу және микро-дозалық сынақтар биомедициналық зерттеулердің сапасын арттырып, жануарларға тәуелділікті азайтуға бағытталған тиімді құрал болып отыр.

15. Медициналық қауымдастықтың көзқарастары мен дилеммасы

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы мен АҚШ медициналық қауымдастығы жануарларды пайдаланусыз зерттеу әдістерін дамытуға ерекше көңіл бөледі. Дегенмен, биомедициналық сала сарапшыларының жартысы жануарларға тәжірбиені толық тоқтату медицина дамуын тежейді деп есептейді. Қазіргі таңда балама әдістер мен дәстүрлі тәжірибелер арасындағы үйлесімділікті табу маңызды этикалық міндет болып отыр. Ғылыми қауымдастық жануарларға тәуелділікті азайтуға бағытталған технологияларды жетілдіруді қолдап, медицинаның дамуы мен этикалық талаптардың тепе-теңдігін сақтауға тырысуда.

16. Зерттеу және тәжірибе жүргізуді мақұлдау процесінің үлгісі

Ғылыми зерттеулер мен тәжірибелерді дұрыс ұйымдастыру үшін зерттеу және тәжірибе жүргізуді мақұлдау процесі аса маңызды. Бұл процедура қатаң құжатталған және этикалық бақылаумен жүзеге асырылады, өйткені ол адамның және жануарлардың құқықтары мен қорғалуын қамтамасыз етеді. Әрбір зерттеу кезеңінде анықталған қадамдар мен шешімдер нақтыланып, ұқыпты тексеріліп отырады. Мысалы, ең алдымен зерттеу ұсынысы дайындалып, оның этикалық аспектілері қаралады. Кейіннен комиссия мақұлдауы қажет және одан соң ғана зерттеу басталады. Бұл процесс әлемнің жетекші ғылыми ұйымдарында қабылданған биоэтикалық стандарттарға сәйкес келеді, соның ішінде 1964 жылы қабылданған Хельсинки декларациясы, зерттеу әдістерін реттеуде негізгі құжат болып табылады.

17. Қарсылық қозғалыстарының әсері мен нәтижелері

Қарсылық қозғалыстарының тарихы ғалымдар мен қоғам арасындағы күрделі қарым-қатынасты көрсетеді. Белсенділер жануарларға зиян келтіретін тәжірибелерге қарсы шыққан алғашқы қозғалыстар XIX ғасырдың аяғында басталды. Олар көтерген мәселе әлемдік ғылыми қоғамдастықты жануарлардың құқықтарын ескеру қажеттілігіне назар аударуға итермеледі. Бұл қозғалыстардың нәтижесінде жануарларға тәжірибе жүргізу тәртібі қатаңдатылды, сондай-ақ баламалы әдістер дамыды. Сонымен бірге, қоғамдық пікірдің өзгеруі косметика, фармацевтика сияқты салаларда этикалық стандарттардың енгізілуіне ықпал етті. Бұл үрдістер ғылымның сапасын жақсарту және этиканы сақтау міндетін қатар көтерді.

18. Жануарларға тәжірибеден бас тартудың әлеуметтік және экономикалық әсері

Косметика индустриясында жануарларға тәжірбиеден бас тартқан брендтер тұтынушылардың сенімін арттырып, нарық үлесін ұлғайтуда. Бұл бағыт қазіргі заманғы сатып алушылардың этикалық талаптарына жауап береді. Сонымен қатар, инновациялық зерттеу әдістері өндірістік үдерістерді тиімді ету арқылы экономикалық пайда әкеледі. Мұндай әдістер уақыт пен ресурстарды үнемдеуге мүмкіндік беріп, өнімнің сапасын арттырады. Қоғамдық пікірдің позитивті өзгерісі этикалық бизнес моделін қолдауға бағытталған әлеуметтік бейімделуді ынталандырады. Бұл үрдіс компаниялардың тұрақты дамуына негіз болуда.

19. Кемел болашаққа бағытталған даму жолдары

Ғылым мен технологияның дамуында гендік инженерия мен жасанды интеллект биомедициналық зерттеулерде жануарларды қолдануды түбірімен азайтуға мүмкіндік береді. Бұл бағыт зерттеу процесін гуманизациялап, әдістемелік жаңалықтарды енгізуде алдыңғы қатарда тұр. Сонымен қатар, халықаралық биоэтика нормаларын үйлестіру ғылыми зерттеулерді біріздендіріп, этикалық стандарттарды арттыруға қызмет етеді. Бұл елдер арасындағы ынтымақтастықты нығайтып, жаһандық деңгейде зерттеу сапасын қамтамасыз етеді. Ғылыми қауымдастық баламалардың тиімділігін арттыруға және адамгершілік қағидаларын интеграциялауға басымдық береді, бұл өз кезегінде жануарлардың әл-ауқатын қорғауға әкеледі. Мұндай үйлестірілген тәсіл зерттеулердің сапасын жақсартып, ғылым мен қоғамның сенімін арттыруға септігін тигізеді.

20. Ғылым мен гуманизмнің үйлесімі: болашаққа көзқарас

Жануарларға тәжірибе жасау қазіргі уақытта этика мен ғылым арасындағы нәзік тепе-теңдікті талап етеді. Болашақта инновациялық балама әдістер жүйелі түрде дамытылып, жануарлардың құқықтары қамтамасыз етілуі қажет. Бұған жету адамзаттың гуманизм принциптерін сақтай отырып, ғылыми жетістіктерге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, мұндай даму жолы жаңа эталондарды қалыптастырып, зерттеу саласында үлгі болатыны сөзсіз.

Дереккөздер

Бента Дж., «Жануарлар этикасы: адам мен жануар арасындағы мораль ережелері», М., 2015.

Сингер П., «Жануарлардың құқықтары», М., 2019.

ДДҰ, «Жануарларға тәжірибе жасаудағы этикалық нормалар», Женева, 2021.

АҚШ Ұлттық денсаулық институты, «Жануарларға тәжірбиедегі заманауи әдістер», 2022.

Қазақстан Республикасы Заңы № 2021-23 «Жануарларға жауапкершілікпен қарау туралы», 2021.

Биоэтика и научные исследования: современные вызовы и перспективы. – Москва: Научный мир, 2020.

Хельсинки декларация 1964 года и её значение для биоэтики. – Журнал медицинской этики, 2018.

Этические основы альтернативных методов исследований. – Санкт-Петербург, 2021.

История защитных движений за права животных в науке. – Кембриджское издательство, 2019.

Генетика и искусственный интеллект в биомедицинских исследованиях. – Нью-Йорк: Springer, 2022.