Текст выступления:

Синтаксический разбор сложноподчиненного предложения
1. Сложноподчиненное предложение: анықтамасы және негізгі тақырыптар

Сложноподчиненное предложение (СПП) – тіл біліміндегі күрделі құрылымдардың бірі болып табылады. Бұл сөйлем түрі бір басыңқы және бірнеше бағыныңқы бөліктерден тұрады, олар бірін-бірі толықтырып, сөйлемнің мағынасын байытады. СПП қазақ тілінің синтаксис жағынан маңызды бөлігін құрайды, себебі ол ойды күрделендіріп, неғұрлым нақтылы және мәнерлі жеткізуге мүмкіндік береді. Осындай сөйлемдердің құрылымын түсіну тіл үйренушілердің және тіл зерттеушілерінің кәсіби деңгейін арттыруға септігін тигізеді.

2. Сложноподчиненное предложение зерттеудің тарихи маңызы

СПП зерттеулері қазақ тіл білімінде аса маңызды бағыттардың бірі болып саналады. А.Байтұрсынұлы сияқты ұлы ғалымдар қазақ тілінің құрылымын зерттеу барысында бұл күрделі сөйлемнің маңыздылығын нақтылап, оның тілдік жүйедегі орнын жан-жақты ашты. 20 ғасырда синтаксис теориялары қарқынды дамып, СПП мектеп бағдарламаларына енгізілді. Бұл кезеңде СПП құрылымын толық меңгеру тілдің грамматикалық сауаттылығы мен әдеби талдауда шешуші роль атқаратыны анықталды. Сондықтан СПП қазақ тілін оқыту мен зерттеуде негізгі тақырыптардың бірі ретінде қалыптасты.

3. СПП-ның негізгі ұғымдары

СПП-ны зерделеу кезінде алдымен оның негізгі компоненттері мен олардың функцияларын түсіну қажет. Біріншіден, СПП басыңқы сөйлем мен оған тәуелді бағыныңқы сөйлемдерден тұрады, олар жалғауыш сөздер арқылы байланысады, осылайша әрекетті немесе жағдайды нақтылап, толықтырады. Екіншіден, предикативтілік – сөйлемдегі негізгі іс-әрекетті немесе оқиғаны білдіреді, ал бағыныңқы сөйлем басыңқы сөйлемге синтаксистік сабақтастық әкеледі, яғни олардың мағыналық байланысын қанаттандырады. Үшіншіден, синтаксистік мүшелер мен грамматикалық қатынастар СПП құрылымындағы сөйлем бөліктерінің бір-бірімен мағыналық және формальдық байланысын айқындайды, сөйтіп, күрделі сөйлемнің құрылымдық тұтастығын қамтамасыз етеді.

4. СПП құрылымдарының түрлері

Сложноподчиненное предложение түрлеріне байланысты әртүрлі бағыныңқы сөйлемдер ерекшеленеді. Себеп-салдарлы бағыныңқы сөйлем себепті түсіндіреді және «потому что», «так как» сияқты жалғаулықтар арқылы байланысады; мысалы, "Мен үйде қалдым, потому что жаңбыр жауды." Шартты бағыныңқы сөйлемде әрекеттің нақты шарттары айқындалады, мұнда «если», «когда» жалғаулықтары кеңінен қолданылады. Мақсат бағыныңқылы сөйлем әрекеттің мақсатын немесе ниетін білдіреді және «чтобы» жалғаулығы арқылы белгіленеді, мысалы, «Оқу үшін кітап алыңдар, чтобы білім алуды жақсарту.» Мезгіл және салыстырмалы бағыныңқылар болса, тілдегі уақыт пен салыстыру қатынастарын айқын көрсетіп, тиісті жалғаулықтар арқылы байланысады. Осындай құрылымдар арқылы СПП сөйлемдер күрделі әрі мағыналық кеңістігі бай болады.

5. СПП-де бағыныңқы мен басыңқы бөліктерінің өзара байланысы

СПП құрамындағы басыңқы және бағыныңқы сөйлемдердің арасында терең мағыналық және грамматикалық байланыс бар. Мысалы, бағытты анықтайтын бағыныңқы сөйлем негізгі ойды кеңейтіп, нақтылай түседі, ал басыңқы сөйлем басты тұжырымды қалыптастырады. Бұл байланыста жалғаулықтар мен сөз тіркестері көп рөл атқарады, олар сөйлемдерді біртұтас, логикалық тұтастыққа біріктіреді. Әрбір бағыттағы бағыныңқы сөйлем басыңқыға тәуелді болып, оның мазмұнын толықтырады, бұл СПП-ның күрделілігі мен көркемдік ерекшелігін арттырады.

6. СПП-де қолданылатын негізгі жалғаулықтар

СПП-ны құруда әртүрлі жалғаулық сөздер қолданылады, олар сөйлем бөліктерінің байланысын анықтайды. Мысалы, себеп-салдарлық бағыныңқыларда «неге», «өйткені», «потому что» сияқты сөздер маңызды, олар себепті білдіреді. Шартты сөйлемдерде «егер», «кезінде», «прежде чем» сияқты жалғаулықтар қолданылып, іс-әрекеттің шарттарын нақтылайды. Сонымен бірге мақсатты бағыныңқыларда «үшін», «чтобы», «дабы» сөздері ниет пен мақсатты білдіруге қызмет етеді. Уақытты және салыстырмалы бағыныңқыларда «кезінде», «қашан», «сияқты» сияқты жалғаулықтар сөйлемнің дәл уақытын немесе салыстыруын көрсетеді. Бұл жалғаулықтар СПП-ны мағыналық және грамматикалық жағынан үйлестіре отырып, сөйлемнің құрылымын жақсартады.

7. СПП түрлері мен үлгі мысалдары

СПП-нің төрт негізгі түрі бар, олар түрлі жалғаулықтармен ерекшеленеді және сөйлемнің мағыналық қатынастарын айқындайды. Себеп-салдарлы СПП мысалы ретінде «Мен үйде болдым, потому что жаңбыр жауды.» Шартты СПП - «Егер уақыт бар болса, біз кездесеміз.» Мақсат бағыныңқылы СПП - «Ол жақсы оқу үшін оқиды.» Мезгіл бағыныңқылы СПП - «Күн шыққанда, біз жолға шықтық.» Бұл мысалдар СПП құрылымын түсіну мен студенттерге сөйлемдердің синтаксистік байланысын анықтауға көмектеседі. Әрбір түрі сөйлеудің әртүрлі мағыналық аспектілерін ашады және сөйлемнің құрылымдық ерекшелігін көрсетеді.

8. СПП синтаксистік талдау кезеңдері

СПП синтаксистік талдауы бірнеше кезеңнен тұрады. Алдымен сөйлемнің жалпы құрылымы анықталады, оның ішінде басыңқы және бағыныңқы сөйлемдердің бөлінуі жүзеге асады. Келесі кезеңде жалғаулықтар мен олардың сөйлемдегі ролі талданады, сөйлем мүшелерінің грамматикалық функциялары мен семантикалық қатынастары қарастырылады. Үшінші кезеңде сөздердің синтаксистік байланыстары мен мағыналық өзара ықпалы нақтыланады. Талдаудың соңғы сатысында сөйлемнің логикалық және стилистикалық құрылымы бағаланып, толық түсінік жасалады. Бұл кезеңдер СПП-ның күрделі құрылымын жан-жақты ашып көрсетуге мүмкіндік береді.

9. Орыс тілінде СПП түрлерінің статистикалық таралуы

Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, Орыс тілінде себеп-салдарлы бағыныңқылар ең жиі кездесетін СПП түрі болып табылады. Сонымен қатар шартты және мезгілдік бағыныңқылар да таралған, сөйлеуде олардың қолданылуы кең. Бұл статистика тілдің күрделі сөйлеу мәнерін қалыптастыруға және әртүрлі идеологиялық мағыналарды жеткізуге мүмкіндік береді. СПП түрлерінің кең таралуы сөйлеу мен жазуда мағыналық байлыққа жол ашады, әрі синтаксистік талдамаларда кеңінен пайдаланылады. Осындай деректер тілдің қызметін тереңірек түсінуге жол ашады.

10. Бағыныңқы сөйлемді анықтау тәсілдері

Бағыныңқы сөйлемді анықтау үшін оның сөзі алаңдаған рай түріне мән беріледі, көбінесе бағыныңқы райда болады және басыңқы сөйлемге грамматикалық байланыс арқылы қосылады. Бұл сөйлемнің негізгі ойына тәуелді екенін көрсетеді. Сонымен қатар, жалғаулықтар мен жалғаулық сөздер бағыныңқы сөйлемді тануға көмектеседі, олар сөйлем бөліктерін үйлестіреді. Басыңқы сөйлемнен сұрақ қою әдісі арқылы бағыныңқы бөліктің мазмұны ашылады, бұл сөйлемдегі тәуелділікті анықтау үшін тиімді әдіс болып саналады.

11. СПП-да жиі кездесетін қателер мен қиындықтар

СПП талдауында ең кең таралған қателіктердің бірі – бағыныңқы мен басыңқы бөліктерді дұрыс ажырата алмау, бұл сөйлемнің толық мағынасын түсінуде қиындық тудырады. Сонымен қатар жалғаулықтарды шатастыру және сөйлем мүшелерін дұрыс белгілмеу жиі кездеседі, әсіресе күрделі құрылымды сөйлемдерді талдау кезінде бұл қателіктер айқын байқалады. Қиындықтың бір түрі – қабаттасқан бағыныңқыларды дұрыс талдау, олар бір-біріне тәуелді болғанда жүйелі әдісті қолданбау нәтижесінде түсініксіздік туындайды. Саналы және жүйелі талдау әдістерін дамыту осы қателіктерді болдырмауда шешуші роль атқарады.

12. СПП-ға синтаксистік талдаудың маңызы

СПП-ның логикалық құрылымын талдау оқушыларға тілдің синтаксистік жүйесін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді және күрделі сөйлемдердің мағыналық тұтастығын ашуға негіз болады. Бұл талдау жазбаша шығармалар мен эссе жазу барысында тілдік сауаттылықты арттыра отырып, жазбаша жұмыс сапасын жақсартады. Талдау кезінде сөйлемдегі сөздер мен сөз тіркестерінің үйлесімділігі мен олардың байланысына ерекше назар аударылады. Сонымен қатар оқушылардың мәтінді толық, дәл жеткізу қабілеті өсіп, сөйлемдердегі грамматикалық қатынастардың дұрыс құрылуы бақыланады, бұл тіл дамуының маңызды аспектісі болып табылады.

13. СПП-ны синтаксистік талдаудың алгоритмі

СПП-ны талдау алгоритмі бірнеше ретті қадамдардан тұрады. Біріншіден, сөйлемнің құрам бөліктерін анықтау – басыңқы және бағыныңқы сөйлемдер ара-жігін ажырату қажет. Екіншіден, жалғаулықтардың түрі мен функциясын анықтау – бұл сөйлемнің мағыналық байланысын ашады. Үшінші қадамда, сөйлем мүшелерінің синтаксистік рөлдері мен олардың бір-бірімен байланысын талдау жүзеге асады. Төртіншіден, сөйлемнің логикалық тұтастығын тексеру және мағыналық қатынастарды нақтылау. Соңында, талдаудың нәтижесін қорытындылау және сөйлемнің құрылымдық ерекшеліктерін тұжырымдау. Осындай жүйелі әдіс СПП-ны жан-жақты түсінуге және грамматикалық сауаттылықты арттыруға мүмкіндік береді.

14. СПП-ның нақты мысалын талдау

Мысал ретінде қарастырайық: «Я остался дома, потому что шёл дождь». Бұл сөйлемде басыңқы бөлік — «Я остался дома», ол негізгі ойды білдіреді, яғни басты ақпаратты жеткізеді. Бағыныңқы бөлік – «потому что шёл дождь» – себепті көрсететін бағыттағы сөйлем, ол себебін түсіндіреді. Бұны жалғаулық «потому что» қосып, екі бөліктің мағыналық байланысын айқындайды, сөйлемнің құрылымын түсінуді жеңілдетеді. Осындай талдау сөйлемнің логикалық тұтастығын ашуға көмектеседі және синтаксистік құрылымын нақты түсінуге ықпал етеді.

15. СПП-да қолданыс табатын жалғаулықтар және олардың байланыс тәсілдері

СПП-де қолданылатын жалғаулықтар сөйлем бөліктерін біріктірудің түрлі тәсілдерін көрсетеді. Мысалы, себеп-салдарлық жалғаулықтар «өйткені», «потому что» сөйлемнің себептік құрылымын белгілейді. Шартты жалғаулықтар «егер», «кезінде» іс-әрекеттің шарттарын сипаттауға қолданылады. Мақсаттық жалғаулықтар, мысалы, «чтобы», ниет пен мақсатты білдіру үшін пайдаланылады. Бұл жалғаулық түрлері СПП-ның мағыналық байланысын қалыптастыруда маңызды, сөйлемдер арасында логикалық және грамматикалық қатынастарды тиімді ұйымдастырады, сөйтіп тіл байлығын арттырады.

16. СПП-ның әдебиет пен мәтін анализіндегі қолданысы

Күрделі синтаксистік құрылымдар, атап айтқанда, СПП немесе синтаксистік байланысқан сөйлемдер, әдебиет пен мәтінді талдауда маңызды құралға айналады. Олар мәтіннің мағынасы мен құрылымын тереңірек түсінуге көмектеседі. Әдеби шығармаларда СПП арқылы автор кейіпкерлердің ойларын, сезімін, оқиғалардың себеп-салдарын дәл жеткізеді. Мәтіннің композициялық жүйесін ашып, оның логикалық байланыстарын анықтайды. Осындай құрылымдар тіл байлығын көрсетіп, сөйлеу мен жазуда түрлі реңктерді орнатады. Әдеби және тілдік талдау барысында СПП-ның қолданысы шығарманың мағыналық дамуын және стильдік ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік береді.

17. СПП-ға синтаксистік талдаудың практикалық мәні

СПП-ға синтаксистік талдау эссе және шығармалардағы грамматикалық қателердің алдын алуға және жазбаша жұмыстың кәсіби деңгейін арттыруға септігін тигізеді. Бұл анализ оқу үдерісінде жазбаша және ауызша сөйлеу сауаттылығын арттыруға қызмет етеді, сөйлемдердің құрылымы мен мағынасын түсінуді жеңілдетеді. Сонымен қатар, кәсіби ортада дұрыс сөйлем құрастыру коммуникация тиімділігін жоғарылатып, түсіністік пен ықпалды нығайтады. Республикалық және халықаралық олимпиадаларда СПП талдау дағдылары тілдік тапсырмаларды орындауда шешуші рөл атқарады, бұл білім алушылардың тілді терең меңгеруін көрсетеді.

18. СПП синтаксисіне қатысты негізгі терминдер мен анықтамалар

СПП синтаксисін меңгеру үшін бірнеше негізгі терминдерді түсіну маңызды. Басыңқы сөйлем — бұл сөйлемнің негізі, толық мағынаны білдіретін басты бөлік. Ол сөйлемнің негізгі бағыт-бағдарын анықтайды. Бағыныңқы сөйлем — басыңқы сөйлемге тәуелді және оның себептері, шарттары, мақсаттары, мезгілдері немесе салыстыруларын білдіретін қосымша мәнге ие бөлік. Бұл қосымша сөйлемдердің арасында жалғаулық арқылы байланыс орнатылады — жалғаулық синтаксистік байланысты қамтамасыз ететін грамматикалық элемент болып табылады. Осы терминдерді білу тіл құрылымдарын нақты және дәл талдауға мүмкіндік береді.

19. СПП-дан алынған күрделі мысалдар

"Когда начнётся весна, всё вокруг расцветёт" деген мысалда мезгіл бағыныңқы сөйлем бірінші орынға қойылып, басыңқы сөйлемге мағыналық негіз береді, бұл сөйлемнің уақыты мен жағдайын айқындайды. Ал "Если будет хорошая погода, мы поедем на пикник" мысалында шарт бағыныңқы сөйлем басты жағдайдың орындалуына негізделген мағынаны білдіреді. Бұл мысалдар СПП құрылымының ерекшеліктерін көрсетеді және олардың сөйлемдегі рөлін айқын түсінуге көмектеседі. Мұндай талдау тіл талдаушыларына мәтіннің мағыналық байланыстарын терең меңгеруге мүмкіндік береді.

20. СПП талдауындағы маңызы мен келешегі

СПП синтаксисін терең меңгеру тілдік сауаттылықты дамытуда және әдебиет пен лингвистиканы зерттеуде маңызды рөл атқарады. Бұл пәндік бағыттағы зерттеулер алдағы уақытта лингвистикалық дағдыларды жетілдіруге, тілдің күрделі құрылымдарын түсінуге жаңа әдістер табуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, СПП талдауы тілдік мәдениетті нығайтып, оқушылар мен зерттеушілерге кәсіби әрі шығармашылық деңгейде сөйлеу қабілетін арттыруға жол ашады. Қазіргі заманғы тілдік білім беру жүйесінде СПП-ны білу — табысты қарым-қатынас пен білімнің негізі болып табылады.

Дереккөздер

Байтұрсынұлы А. Қазақ тілінің грамматикасы. — Алматы, 1920.

Қазақ тілінің синтаксисі. – Алматы: Мектеп, 1987.

Панов А.А. Современный русский язык. Синтаксис. – Москва, 2018.

Сергеева Л.М. Сложноподчиненные предложения в современном русском языке. – Санкт-Петербург, 2021.

Жұмаділов Ж. Қазақ тілінің синтаксисі. – Астана, 2020.

Иванов В.В. Теория сложных предложений в русском языке. — М., 2012.

Петрова Е.А. Синтаксис современного русского языка. — СПб., 2015.

Смирнов А.Н. Лингвистический анализ текстов. — Казань, 2018.

Гусев И.М. Культурно-языковая компетенция. — М., 2020.