Текст выступления:

Мемлекеттің пайда болуы
1. Мемлекеттің пайда болуы: негізгі тақырыптар мен мазмұны

Құрметті тыңдаушылар, бүгінгі сөзіміздің негізгі бағыты — мемлекеттің қалыптасу тарихы және оның қоғамдағы орнының маңыздылығын талдау. Мемлекеттің шығу тегі мен құрылымдық негіздері адамзат өркениетінің дамуында шешуші рөл атқарды.

2. Мемлекеттің негізі мен рөлі

Мемлекет — бұл қоғам өмірін ұйымдастыратын басты институт. Ол халыққа тәртіп орнатып, құқықтық және әлеуметтік тұрақтылыққа қызмет етеді. Алғашқы мемлекеттер пайда болған сәттен бастап адамзат тарихында үлкен өзгерістер болды: олар өндірісті, сауданы, ғылым мен мәдениетті дамытуға жұрекденген жаңа мүмкіндік ашты.

3. Алғашқы қауымдық құрылыс және басқару түрлері

Ежелгі қауымдар, негізінен ру және тайпалар, туыстық қатынастарға сүйенді. Олар бір-бірін қорғап, ортақ тұрмыс құрды. Басқару жүйесі ол кезде әлі формалды басқару органдарынан гөрі көсемдер мен ақсақалдардың ауызша дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарын пайдаланған. Бұл сенімге негізделген қарапайым ережелер қоғамдық тәртіптің негізін құрды.

4. Мемлекеттің пайда болуына әсер еткен алғышарттар

Мемлекеттің пайда болуының маңызды алғышарттары бар. Біріншіден, ауыл шаруашылығының дамуы адамдарды бір жерде тұрақтап, жерге иелік ету қажеттігін туындатты. Сонымен қатар, қолөнер мен сауданың өсуі экономикалық қатынастарды күрделендіріп, орталықтандырылған билік пен заңдардың құрылуын талап етті. Қоғамдағы еңбек бөлінісі мен әлеуметтік топтарға бөліну басқару мен келісімді ұйымдастыруды жаңа деңгейге шығарды. Осындай жағдайлар мемлекетті қалыптастыруға мүмкіндік берді.

5. Ежелгі Мысыр: алғашқы мемлекеттің үлгісі

Өте ертеде, шамамен б.з.д. 3100 жылы Нил өзенінің бойында біртұтас мемлекеттің құрылуы басталды. Бұл — Ежелгі Мысыр мемлекеті. Мұндағы билік патша — фараондардың қолында болды. Олар діни және саяси билікті біріктіріп, халықты басқарды. Мысыр қоғамы өзеннің суару жүйесін дамытып, ауыл шаруашылығын ұйымдастырды. Сонымен бірге, олар жазу жүйесін — иероглифтерді жасады, бұл мемлекеттің басқару ісін жеңілдетті.

6. Шумерлік қала-мемлекеттер

Шумер өркениеті қазіргі Ирак жерінде пайда болып, тарихтағы ең алғашқы қала-мемлекеттердің бірі болды. Әрбір қала өз тәуелсіз билігі мен әкімшілігіне ие болды. Олар заңдарды енгізіп, сауда мен ауыл шаруашылығын дамытты. Шумерліктердің құдайларға арнаған ғибадатханалары мен жазу жүйесі — клинопис — әлем тарихындағы маңызды жетістіктер болып саналады.

7. Құқық пен мемлекеттің байланысы

Мемлекеттер қоғамдағы тәртіпті сақтау үшін құқықтық ережелерді әзірледі және оны іске асыруға міндетті етті. Хаммурапи заңдары — ең ерте жазбаша заңдар жинағы ретінде белгілі, олар әділеттілік пен әлеуметтік реттілікті қамтамасыз етуге бағытталды. Құқықтық жүйе мемлекеттің тұрақтылығы мен қоғамның дамуына негіз болып қала берді.

8. Әлемдегі алғашқы мемлекеттерді салыстыру

Ежелгі Египет, Шумер, Қытай және Үндістан мемлекеттері әртүрлі мәдени және географиялық өзгерістерге қарамастан, ортақ өзегі – орталықтандырылған билік пен құқықтық жүйенің орнығуы арқылы қоғамды тиімді басқаруды қамтамасыз етті. Бұл мемлекеттер құқықтық нормаларды, салық жинауды және әскер ұстауды дамытып, қоғамды біріктірді.

9. Әлеуметтік топтардың құрылуы

Қоғам дамыған сайын әлеуметтік топтар пайда болды, олар биліктің белгілі бір ұлттарға, сословияларға немесе таптарға шоғырлануын көрсетті. Бұл әлеуметтік жіктелу билік пен экономикалық ресурстардың біржақты берілуін қалыптастырды, сондықтан кейбір топтар үстемдік етті және қоғамның саяси құрылымында шешуші рөл атқарды.

10. Патриархалдық теория

Патриархалдық теория мемлекеттің отбасылық құрылымдардан дамуын қарастырады, мұнда әкелердің билігі шешуші. Бұл көзқарас философ Аристотельдің еңбектерінде негізделген, онда мемлекет билігі — тәртіп орнатудың кеңейтілген формасы ретінде сипатталады. Осы теорияға сәйкес, мемлекеттік институттар отбасылық құрылымдардың кеңеюі арқылы пайда болды.

11. Қоғамдық келісім теориясы

Қоғамдық келісім теориясы бойынша адамдар қауіпсіздік пен тәртіп сақтау мақсатында өз құқықтары мен міндеттерін мемлекетке бөліскен. Бұл теорияның негізін қалаушылар Джон Локк, Томас Гоббс және Жан-Жак Руссо мемлекетті қоғамның ортақ келісімі деп қарастырды. Мемлекет азаматтардың мүдделерін қорғайтын және әлеуметтік тұрақтылықты орнататын институт ретінде даму үстінде болды.

12. Күштік теория

Күштік теория мемлекеттің пайда болуы – бір қауымның немесе топтың үстемдігін күштеп орнатуы арқылы іске асырады деген ұғымды білдіреді. Осы көзқарасты дамытушылар Карл Каутский мен Людвиг Гумплович мемлекеттің негізін құрылымдауда күш пен билік маңызды рөл атқаратынын атап өтті. Бұл теория бойынша мемлекет билікті күштеп жатқызу мен тәртіпті қамтамасыз ету құралы ретінде түсініледі.

13. Мемлекеттің құрылу кезеңдері

Мемлекеттің құрылу процесі бірнеше негізгі кезеңдерден тұрады. Алдымен, қауымдық өмір және туыстық байланыстар қалыптасты. Кейінгі кезеңде ауыл шаруашылығы мен еңбек бөлінісі дамып, әлеуметтік құрылым күрделенді. Орталықтандырылған билік пен заңдар пайда болды, нәтижесінде мемлекеттік институттар қалыптасты. Бұл сатылар мемлекеттің қоғамдағы орнының беріктігін арттырды.

14. Мемлекеттік басқару формалары

Қазіргі заманға дейінгі кезеңде мемлекет билігі әртүрлі формада жүзеге асырылды. Монархия — бір адамның, әдетте патша немесе ханның билігі, оның негізінде дәстүр мен дін болды. Ал аристократия – ақсүйек элитаның билігі түрі болса, демократияда халық өз мәселелерін шешуге тікелей қатыса бастады. Ежелгі Грекия демократияның алғашқы элементтерін көрсетті, бұл қазіргі заманғы саяси жүйелерге негіз болып саналады.

15. Мемлекеттің негізгі белгілері

Мемлекеттің маңызды сипаттары бар. Біріншіден, нақты белгіленген территория – мемлекет осы белгілі жер аумағын иеленеді және заң арқылы қорғайды. Екіншіден, тұрақты халық – азаматтар мемлекет құрамында тұрақты және құқықтық қатынаста болады. Үшіншіден, мемлекеттік билік органдары — заң шығарушы, атқарушы және соттық құрылымдар қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, құқықтық жүйе, салық жинау және әскери күш тәртіп пен қауіпсіздікті сақтауда негізгі рол атқарады.

16. Қазақстан аумағындағы алғашқы мемлекеттер

Қазақстан тарихындағы алғашқы мемлекеттер – бұл еліміздің ежелгі дәуірдегі қалыптасу кезеңін бейнелейтін маңызды тарихи нысандар. Ұлы Жібек жолы арқылы сауда және мәдени алмасу дамыған заманда, бұл өңірде түрлі тайпалар мен халықтар өзара бірігіп, алғашқы мемлекеттердің құрылуында рөл атқарды. Мысалы, Түрік қағанаты және Қыпшақ хандығы осы аймақтағы көне саяси бірлестіктер ретінде кеңінен танымал. Олар қоғамның ұйымдасуы, саяси басқару формалары және мәдени дамуы тұрғысынан келешек мемлекеттің негізін қалады. Бұл мемлекеттер өздерінің ерекшеліктерімен қазіргі Қазақстанның тарихи тамырларына айналды, ал олардың саяси тәжірибесі қазіргі мемлекеттілік институттарына әсер етті.

17. Қазақ хандығының құрылуы мен ерекшеліктері

Қазақ хандығының құрылуы XV ғасырдың ортасында өткен тарихи кезеңмен байланысты. Бұл мемлекет Орта Азия мен Жетісу даласындағы тайпалар арасында саяси бірігу мен аймақтық тұрақтылықты қамтамасыз етті. Оның маңызды ерекшелігі — түрлі ұлт өкілдерін біріктіре отырып, ішкі және сыртқы қауіптерге қарсы тұратын орталықтанған билік орнатуы болды. Хандықтың дамуы кезінде қазақтардың этникалық және мәдени бірлігі нығайып, ұлттық сана қалыптасты. Бұл процесс қазақ қоғамының қалыптасуында және ұлт ретінде өзін-өзі тануында маңызды рөл атқарды. Қазақ хандығының құрылуы Қазақстанның тарихындағы ең басты оқиғалардың бірі болып табылады, оған көптеген ғалымдар жоғары баға береді.

18. Мемлекет эволюциясының қазіргі заманға ықпалы

Тарихи мемлекеттердің тәжірибесі қазіргі заманғы мемлекеттіліктің негізін қалауға септігін тигізді. Олар басқаруда тәртіп пен заңдылықты орнықтырып, мемлекет құрудың алғашқы қағидаларын ұсынды. Сонымен қатар, халықаралық құқық нормалары мен демократиялық институттардың дамуы мемлекеттің өркендеуінде елеулі кезеңге айналды. Бұл аспектілер азаматтық қоғамның құрылуына, халықтың құқықтары мен бостандықтарының сақталуына жағдай туғызды. Қазіргі мемлекеттер осындай тарихи сабақтарды ескере отырып, өздерінің мәдени және саяси жүйелерін жетілдіру арқылы халықтың қауіпсіздігі мен құқықтарын қорғауды басты мақсат етеді.

19. Қазіргі мемлекеттің ұғымы мен міндеттері

Қазіргі мемлекет – бұл тәуелсіз, нақты территориясы мен тұрақты халқы бар ұйым, ол құқықтық-нормативтік негізге ие және басқарудың түрлі формаларын қолданады. Ол ішкі және сыртқы саясатты реттеп, қоғам тәртібін қамтамасыз етеді. Мемлекеттің негізгі міндеттеріне тұрғындардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету, азаматтардың құқықтарын қорғау, сонымен бірге экономикалық және әлеуметтік даму процесін қолдау кіреді. Бұл функциялар мемлекеттің тұтастығын сақтауға көмектеседі және қоғамның тұрақты дамуын қамтамасыз етеді. Мемлекет тұрақтылығын арттыру мақсатында үкімет пен қоғамдық институттар белсенді жұмыс істейді.

20. Мемлекеттің пайда болуы: маңызды тарихи сабақ

Мемлекеттің құрылу тарихы қоғамның мәдениеті мен қоғамдық өмірін реттеу тарихымен тығыз байланысты. Бұл процесс тұрақтылық пен даму кепіліне айналды және қазіргі заманғы басқару мен құқық жүйесінің қалыптасуына үлкен әсер етті. Мемлекеттік құрылымдар мен институттардың негізі алдыңғы тарихи тәжірибелерден алынған және олар бүгінгі күнде де өзекті болып қала береді. Осындай тарихи сабақтар елдің ұлттық идеяларын нығайтуға, қоғамның әлеуметтік-экономикалық даму стратегияларын айқындауға ықпал етеді, сондай-ақ азаматтардың құқықтары мен қауіпсіздігін қорғаудың маңызды негізі болып табылады.

Дереккөздер

Филиппов В.И. История государства и права. — М., 2018.

Келлерман Л. Политическая антропология: введение — СПб., 2020.

Тимербаев М.Қ. Қазақ мемлекетінің тарихы. — Алматы, 2019.

Смирнов А.П. Основы государственности. — М., 2017.

Джон Локк. Два трактата о правлении. — М., 2015.

Асанов С.Т. Қазақстан тарихы. Алматы: Қазақ университеті, 2018.

Оразбаев Ж.М. Қазақ хандығының қалыптасуы және дамуы. Астана: Рухани жаңғыру, 2020.

Мұхамедқалиев Қ.Б. Мемлекеттік құрылыс теориясы. Алматы: Еңбек, 2019.

Қуанышев Т.С. Мемлекет және құқық негіздері. Алматы: Академия, 2021.