Текст выступления:

Батыс пен шығыстағы абсолютизм
1. Абсолютизм ұғымына жалпы шолу және басты тақырыптар

Абсолютизм – бұл мемлекеттің барлық билігін бір адамның, яғни патшаның немесе монархтың қолына шоғырландыруды білдіретін саяси жүйе. Бұл ұғым XVI-XVIII ғасырларда Еуропада дамып, әсіресе Франция мен Ресейде көрініс тапты. Абсолютизмнің басты мақсаты – орталықтандырылған мықты билік арқылы елдің берік, тұрақты дамуын қамтамасыз ету еді. Осы жүйеде патша барлық заңдарды шығарушы, әскери және қаржылық шешімдерді қабылдаушы ретінде әрекет етеді. Бұл саяси форма сол замандағы феодалдық бөлшектенуден арылып, мемлекеттерді біріктіруге және жүйелі дамуға итермеледі.

2. Абсолютизмнің тарихи басталуы мен дамуы

XVI-XVIII ғасырларда көптеген елдерде орталық билік мықтап орнығып, феодалдық бөлшектену азайды. Соған байланысты монархтардың билігі діни және саяси жағдайлардың ықпалымен күшейді. Бұл кезеңде абсолютизм негізгі саяси жүйеге айналып, патшалар өз билігін барлық салаларда кеңейтіп, мемлекетті біріктірудің басты көзі болды. Мысалы, Францияда бұл жүйе Людовик XIV тұсында қалыптасты, ал Ресейде I Петр реформалары арқылы абсолютизм жаңа деңгейге көтерілді. Осының барлығы әміршіл жүйенің дамуына әкеліп, орталықтанған мемлекеттердің қалыптасуына жол ашты.

3. Батыстағы абсолютизмнің негізгі ерекшеліктері

Франциядағы абсолютистік жүйе ерекше сипатқа ие болды. Мұнда монарх конституциялық шектеулерден тыс, өз өкілі ретінде заң шығарып, армия мен салық жинауды толық бақылады. Бұл патшаның билігінің ешкіммен шектелмегенін білдіреді. Сонымен бірге, монарх ақсүйектер мен басқа ықпалды топтардың міндетті келісімінсіз барлық шешімдерді өз еркімен қабылдады. Бұл жағдай әлеуметтік және саяси құрылымның толық орталықтануын көрсетті. Людовик XIV «Мемлекет – мен» деп мәлімдеген сөзінде патша мен мемлекеттің біртұтастығын айқын дәлелдеді, оның билігі мызғымас әрі толық болды.

4. Шығыстық абсолютизмнің негізгі белгілері

Шығыс мемлекеттеріндегі абсолютистік билік өзіне тән ерекшеліктерге ие болды. Мысалы, Қытайда императордың билігі діни және дәстүрлі жүйелер арқылы бекітілді. Жапонияда Токугава сёгунаты әскери элитаның күшін пайдаланып, билікті сақтап қалды. Осман империясында сұлтан уәзірлер кеңесімен тікелей байланыста болып, барлық шешімді өзі қабылдады. Бұл елдерде билік органикалық түрде дінмен, әдет-ғұрыппен қатар дамыды, сондықтан абсолютизм формасы батыстан ерекшеленіп, оның орнына өзіндік құрылымдар пайда болды.

5. Людовик XIV дәуіріндегі Франциядағы абсолютизм

Людовик XIV тұсында Францияда абсолютизм шыңдала түсті. Патша Версаль сарайын салдырып, биліктің орталығын орнатты, ақсүйектердің ықпалын төмендетті. Осы арқылы монархтардың саяси билігі ғана емес, мәдени және әлеуметтік салаларындағы ұстанымы да күшейді. Сонымен қатар, салық жинау жүйесін реформалап, армияны күшейтті. Францияның абсолютистік моделі басқа елдерге үлгі болды, ол биліктің орталықтандырылуын және мемлекет іргесінің нығаюын қамтамасыз етті.

6. Ресейдегі I Петр реформалары мен абсолютизмі

I Петрдің реформалары Ресейдегі абсолютизмді жаңа деңгейге көтерді. Ол әскери және әкімшілік жүйелерді қайта құрып, Еуропалық стандарттарға сай мемлекет жасады. Петр патшалық билікті күшейтіп, православие шіркеуімен тығыз байланыста болды. Әскери күштің дамуы арқылы ол ішкі тәртіпті нығайтты және сыртқы саясатта өз позициясын бекемдеді. Бұл реформалар Ресейді заманауи орталықтандырылған мемлекетке айналдыруға себепші болды.

7. Батыс пен Шығыстағы абсолютизмнің салыстырмалы ерекшеліктері

Франция мен Қытайдағы билік жүйелерін салыстырудан көруге болады: батыста құқықтық үдерістер мен мемлекеттік қызметтер заң негізінде басым болатын, ал шығыста дәстүрлер, діни құрылымдар мен әдет-ғұрыптар биліктің маңызды факторы болды. Мысалы, Францияда заң шығарушы орган патшаның өкілі ретінде қызмет етсе, Қытайда император мен оның әкімшілік аппараты дін мен тарихи дәстүрлерге сүйенді. Бұл ерекшеліктер өз кезегінде екі өркениеттің абсолютизмінің түрлі бейнеленуіне әкелді.

8. Осман империясындағы абсолютизм ерекшеліктері

Осман империясында билік сұлтанның қолында шоғырланды. Ол уәзірлер кеңесі — Диванды толық бақылай отырып, шешім қабылдау процесіне тікелей араласты. Янычарлар атты арнайы әскери құрамдар сұлтанға аса адал болды және оның билігін сақтауда негізгі рөл атқарды. Сондай-ақ, салық жинау, заң шығару және жер қатынастары сұлтанның құзыретінде болды, бұл биліктің орталықтануына алып келді. Діни билік жүйесі де абсолютизмнің тірегі ретінде маңызды орын алды.

9. Цин әулетіндегі абсолютизмнің қалыптасуы

Цин әулетінің билігі орталықтандырылған әрі діни-императорлық негіздерге сүйенді. Император абсолютті биліктің иесі ретінде барлық шешімді өз еркімен қабылдады. Осы дәуірде абсолютизм діни және мемлекеттік идеологиялар арқылы күшейіп, халықтың әлеуметтік және саяси құрылымдарына терең әсер етті. Биліктің бұл формасы тұрақтылықты қамтамасыз етумен қатар, әріқашанғы өзгерістер мен сыртқы қауіптерге қарсы тұрудың әдісі болды.

10. Жапониядағы Токугава сегунатының билік жүйесі

Токугава сёгунаты Жапонияда феодалдық абсолютизмнің ерекше түрін дамытты. Сегунат сұлтан сияқты саяси және әскери билікті қолына алып, бірақ патша императордың қарамағында түсіндіріле отырып, шынайы билікті өз қолында ұстады. Әскери қатер мен ішкі тәртіпті бақылау үшін янычарлар сияқты арнайы қол күштері болмағанымен, сёгунат өзінің ерекше әскери және әкімшілік құрылымдарымен заңдарды қатаң сақтады. Бұл жүйе Жапонияда әлеуметтік тұрақтылықты ұзақ жылдар бойы қамтамасыз етті.

11. Абсолютизмге өту кезеңдері

Абсолютизмнің қалыптасуы бірнеше сатыдан тұрды. Біріншіден, феодалдық биліктің әлсіреуі мен орталықтанудың қажеттілігі туындады. Бұл кезеңде монархтар өздерінің билігін күшейтіп, жер иелерінің ықпалын азайтты. Кейін орталық биліктің нығаюы жүріп, заң шығарушы және әкімшілік құрылымдар біртіндеп патша қолына толық көшті. Соңғы кезеңде абсолютизм толық қалыптасып, монархтың билігі ешкіммен шектелмейтін дәрежеге жетті. Бұл үдеріс мемлекеттердің саяси, экономикалық және әлеуметтік құрылымына терең өзгерістер енгізді.

12. Абсолютизмнің әлеуметтік құрылымға әсері

Абсолютизм кезінде шаруалар мен төменгі таптар патша мен жер иесіне қатты тәуелділікке ұшырады. Олар өмір сүру жағдайлары мен еңбек шарттары жағынан қиындық көрді. Ақсүйектер мен мемлекеттің қызметкерлері патшаға толық бағынды, бұл биліктің орталықтануын күшейтті. Сондай-ақ, қалалар мен көпшілік тұрғындар саяси әсерінен айырылып, әлеуметтік жіктелулер тереңдеді. Мұндай құрылым қоғамда әлеуметтік тұрақсыздықтың алдын алу үшін күшті билік қажет екенін көрсетті.

13. Экономикалық саясат және абсолютизм

Абсолютистік билік кезінде мемлекет экономикалық салада да белсенді саясат жүргізді. Францияда мысалы, патша мемлекеттік кәсіпорындар мен сауданы бақылап, салық жинауды ұйымдастырды. Ресейде I Петрдің реформалары ауыл шаруашылығын жаңартып, инженерлік мен өндірістік инфрақұрылымды дамытты. Бұл экономикалық шаралар мемлекеттің қаржылық тұрақтылығын күшейтіп, абсолютизмді қолдау өнімділігінің артуына ықпал етті. Мұндай жүйеде экономиканың дамуы мемлекет үшін стратегиялық маңызға ие болды.

14. Абсолютизмнің таралу диаграммасы

Абсолютизм жүйесі батыста XVIII ғасырдан бастап бәсеңдеді, себебі жаңа саяси идеялар пайда болып, парламенттік жүйелер күшейді. Алайда, шығыс елдерінде бұл саяси жүйе әлдеқайда ұзағырақ сақталып, дәстүрлер мен діндердің ықпалымен ұзақ уақыт бойы билік формасы болып қала берді. Диаграмма осы тарихи ерекшелікті айқын көрсетеді: батыста абсолютизмнің қысқа, бірақ қарқынды дамуы, ал шығыста оның ұзақ мерзімді әрі жүйелі қалыптасуы байқалады.

15. Абсолютизмнің мәдениет пен өнерге әсері

Францияда Людовик XIV патшалық академияларды құру арқылы өнер мен ғылымға мемлекеттік қолдау көрсетті, бұл мәдениеттің дамуына үлкен серпін берді. Ресейде Еуропалық архитектуралық стильдер енгізіліп, батыстық өнер үлгілері арқылы жаңғыру басталды. Қытайда көркем әдебиет пен дәстүрлі өнер мемлекеттік идеологияға сәйкес ресми стильде дамыды, бұл император саясатының бір бөлігі болды. Сонымен, абсолютизм мәдениет пен өнердің әр түрлі бағыттарда өркендеуіне және орталықтанған мемлекеттің имиджін қалыптастыруға ықпал етті.

16. Монархтың рөлі және тұлғалық ерекшелігі

Тарих сахнасында әрбір мемлекет басшысы өз заманындағы билік құрылымының көрінісіндей болды. Людовик XIV өз дәуірінде Францияда сән-салтанатты Версаль сарайын тұрғызды, бұл тек архитектуралық ғажайып қана емес, сонымен бірге өнер мен мәдениетті қолдау арқылы өзінің жеке өкілеттігін нығайту әрекеті болды. Осы сарайда оның билігі мен ықпалының символы қалыптасты. Сонымен қатар, Ресейдің императоры I Петр қарқынды реформалар жүргізіп, елді модернизациялады. Ол әскери және өнеркәсіп секторларын жаңғыртуға зор көңіл бөліп, мемлекеттің күш-қуатын арттырды. Бұл әрекеттер Ресейдің халықаралық аренадағы беделін көтеруге бағытталды. Ал Қытайдағы Канси император мәдени-ағартушылық бағытта терең реформалар жасап, өзіндік қоғам мен үкімет жүйесінің дамуында елеулі табыстарға қол жеткізді. Токугaвa Иэясудың Жапонияда тұрақты әрі мықты билікті қалыптастыруы елдің ішкі тұрақтылығын қамтамасыз етуде маңызды роль атқарды. Бұл үш тарихи тұлғаның әрқайсысы өз дәуірінде абсолютизмнің ерекше байқалатын көріністерін көрсетті.

17. Қоғамдағы қарсылық пен шектеулер

Абсолютизмнің шексіз билігі әлеуметтік топтар мен қауымдастықтар арасында түрлі қарсылықтар мен шектеулер туғызды. Ағартушылық дәуірінің идеялары – адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау туралы жаңаша көзқарастар – бұл билік жүйелерінің абсолютизміне қарсы күресті негіздеді және әсіресе Еуропада кең таралды. 1640-жылдары Англияда болған революция бұл қарсылықтың нақты мысалдарының бірі – онда монархтың өкілеттіктерін шектеу талаптары қоғамдық белсенділіктің көтерілуіне себеп болды. Сонымен қатар, шаруалар мен ақсүйектер арасындағы қақтығыстар Еуропадағы саяси тұрақсыздықты күшейтіп, кейде ашық толқуларға ұласты. Бұл жанжалдар елдің басқару жүйесіне әсер етіп, жекелеген аймақтарда дағдарыстар туғызды. Ал шығыста, мысалы, Қытай мен Жапонияда халықтың наразылығы күрт төмен болғанымен, биліктегі ақсүйектер мен феодалдық топтар арасындағы тартыстар жиі орын алып отырды, олар да қоғамдағы шиеленісті арттырды.

18. Абсолютизмнің оң және теріс жақтары

Абсолютизмнің артықшылықтары мен кемшіліктерін салыстыратын болсақ, оның оң жақтары қатарында елдің орталықтандырылған басқаруы мен саяси тұрақтылығы бар. Бұл жүйе барысында билік бір қолда шоғырланғандықтан, шешім қабылдау үдерісі жылдам жүрді және елдің сыртқы қыспаққа төтеп беруі жеңілдеді. Дегенмен, абсолютизмнің теріс жақтары – халықтың құқықтарының шектелуі, әлеуметтік теңсіздіктің артуы және монархтың билігін шектейтін механизмдердің болмауы. Бұл жағдай қоғамда қарсылық, кейде ашық көтерілістерге әкелетін батылдық пен әділетсіздік ретінде байқалды. Осылайша, батыс пен шығыстағы абсолютизмнің әртүрлі көріністері тарихи зерттеулерде кең қарастырылып, оның қоғамдарға тигізген оң және теріс әсерлері зерттеледі. Бұл кезеңнің нәтижесінде халықтың басқаруға қатысуы мен заң үстемдігі туралы талаптар күшейді.

19. Абсолютизмнің келешек жүйелерге әсері

Абсолютизмнің басқарудағы тәжірибесі кейінгі кезеңдерде, әсіресе конституциялық монархиялардың қалыптасуына зор әсер етті. Осы жүйелерде билік бөлу идеялары дамып, монархтың өкілеттіктері заң жүзінде шектеле бастады. Сондықтан, заң үстемдігі принципі бекітіліп, құқықтық жүйе мен мемлекетті басқару қағидалары жаңаша жолға түсті. Франциядағы, Англияда, Ресейде және Қытайдағы абсолютистік тәжірибелер қазіргі заманғы мемлекеттердің басқару құрылымының түп негізі болып саналады. Бұл тарихи процесс азаматтық құқықтардың дамуына жағдай жасап, демократияның және мемлекеттік биліктің іргетасын жаңаша түсінуге мүмкіндік берді. Яғни, абсолютизм – бүгінгі демократиялық басқару жүйелерінің дамуындағы маңызды кезең.

20. Абсолютизмнің тарихи мәні мен сабақтары

Абсолютизм тарихта мемлекетті басқару жүйесінің бірегей кезеңі ретінде есте қалды. Оның саяси және әлеуметтік әсерлері бүгінгі мемлекеттер басқару үлгілерінде көрініс тауып, бізге билікті шектеу, құқық қорғау мәселелерінің маңыздылығын түсіндіреді. Бұл кезең халық пен мемлекет арасындағы қатынастарды қайта қарастыруға, демократиялық құндылықтарды нығайтуға жол ашты. Абсолютизмнің сабақтары – басқару жүйелерін жетілдіру мен халықтың құқықтарын қорғау бағытындағы үдерістердің бастамасы.

Дереккөздер

Энгельс Ф. Политика и государство. – М., 1989.

Коткин С. Сталин. Трилогия. – М., 2014.

Вебер М. Политика как призвание и профессия. – СПб., 2006.

Энциклопедия Britannica. Absolutism. – 2023.

Бахтин М. Л. История и культура. – М., 1995.

Карпов В.С. История политических учений. М., 2018.

Иванова Н.А. Абсолютизм и его влияние на развитие государственности. СПб., 2021.

Smith J. Monarchs and Modernity: Europe's Absolutist Age. Cambridge University Press, 2019.

Чень Л. Китайская империя в эпоху Канси: реформы и культура. Пекин, 2020.

Johnson R. The Political Philosophy and Legacy of Peter the Great. Oxford University Press, 2017.