Текст выступления:

Қазіргі деструктивті діни ұйымдар мен ағымдар
1. Қазіргі деструктивті діни ұйымдар мен ағымдарға кіріспе: негізгі тақырыптар мен өзекті маңыз

Бүгінгі таңда деструктивті діни ағымдардың жастар мен қоғамға тигізетін ықпалы маңызды мәселе ретінде қаралады. Бұл феномен жаһандық үрдістер мен ұлттық қауіпсіздік контекстінде ерекше назар аударуды қажет етеді. Біз осы тақырыптың мәнін, оның себептерін және қоғамдағы рөлін жан-жақты талқылайтын боламыз.

2. Тарихи дамуы мен жаһандық контекст: деструктивті ұйымдар қалай пайда болды?

XX ғасырдың ортасынан бастап деструктивті діни ұйымдар әлем бойынша таралу тенденциясына ие болды. Жаһандану, ақпараттық технологиялардың дамуымен бірге осындай ұйымдардың өсуі жеделдеді. Әсіресе жастар арасында олардың идеологиясына деген қызығушылық артып, дамудың жаңа формалары пайда болды. Бұл үрдіс қоғамның әлеуметтік және мәдени трансформациясымен тығыз байланысты.

3. Деструктивті діни ұйым дегеніміз не?

Деструктивті діни ұйымдар — бұл қоғамға және жеке тұлғаға зиян келтіретін, көбінесе діни ұрандармен жалған мақсаттар нысана еткен заңсыз топтар. Олар мүшелерінің еркіндігі мен құқықтарын шектеу арқылы топ ішіндегі бақылауды күшейтеді. Осындай ұйымдар экстремистік идеологиялар таратып, қоғам мен мемлекеттің қауіпсіздігіне тікелей қауіп төндіреді. Мұндай топтарға қарсы күрес кешенді әлеуметтік және құқықтық көзқарасты талап етеді.

4. Деструктивті ұйымдардың негізгі белгілері мен сыртқы көрінісі

Бұл ұйымдар көбінесе өздерін көпшілікке жағымды дидактикалық әлеуметтік топ ретінде көрсетеді, бірақ олардың әрекеттері жасырын және бақылауға алынған. Мүшелерге үгіттеу барысында эмоционалды манипуляция, қоғамға беймәлім ақпарат тарату, қатаң іштей бақылау және шектеу қолданылады. Сонымен қатар, сыртқы көрінісі арнайы символдар, киім үлгілері немесе жиындар арқылы ерекшеленуі мүмкін. Осындай белгілер қауіпті ұйымдарды анықтауға көмектеседі.

5. Қазақстандағы деструктивті діни ағымдардың пайда болу себептері

Қазақстандағы деструктивті діни ұйымдардың көбеюіне бірнеше негізгі факторлар әсер етеді. Әлеуметтік-экономикалық тұрақсыздық жастар арасында сенімсіздік пен қобалжуды арттырады. Жұмыссыздықтың жоғары деңгейі мен білім сапасының төмендігі жастарды осындай ұйымдарға тартады. Сонымен қатар, рухани ізденістің күшеюі жаңа діни идеяларға қызығушылықты оятады. Интернет және сыртқы идеологиялық ықпал да жастар арасында деструктивті ағымдарға бағыттайтын маңызды құралға айналуда.

6. Қазақстанда 2013-2023 жылдары анықталған деструктивті ұйымдар саны

2013 жылдан 2023 жылға дейінгі кезеңде Қазақстанда деструктивті діни ұйымдардың саны тұрақты түрде өскенін байқауға болады. Бұл өсім жастардың осындай ағымдарға тартылуының артуын көрсетеді. Ұйымдардың көп болуы елдің ішкі қауіпсіздігіне үлкен қатер туғызады. Мұндай жағдай қоғамдық және мемлекеттік деңгейде белсенді әрекет жасауды қажет етеді. ҚР Әділет министрлігі мен Дін істері комитетінің мәліметтерінше, бұл мәселеге ерекше көңіл бөлініп отыр.

7. Деструктивті ағымдардың идеологиялық негіздері

Бұл топтар діни мәтіндерді қате және бұрмалаған түрде түсіндіру арқылы жалған сенім қалыптастырады. Олар өздерінің жалған идеологияларын таратуда беделді тұлғалардың атын пайдаланып, ерекше мақсаттар мен міндеттерді үгіттейді. Сонымен қатар, дәстүрлі мораль мен толеранттілік қағидаларын жоққа шығарып, қоғамды бөлшектеуге бағытталған радикалды идеологияны насихаттайды. Бұл үрдіс әлеуметтік шиеленістер мен экстремизмге әкелуі мүмкін.

8. Жастарды тарту әдістері мен манипуляция тәсілдері

Цифрлық кеңістікте әлеуметтік желілер мен мессенджерлер арқылы жалған діни ақпарат белсенді таралатын болды. Бұл әдістер жасөспірімдер мен жастар арасында сенім қалыптастыруға ықпал етеді. Сонымен қатар, ұйымдар материалдық көмек пен психологиялық қолдау ұсына отырып, жастарды тартудың тиімді тәсілдерін қолданады. Олар тегін ресурстар арқылы эмоционалды тұрғыдан да қолдау көрсетіп, манипуляциялық іс-әрекеттерін жүзеге асырады.

9. Қауіпті деструктивті ұйымдарға нақты мысалдар

Қазақстанда бірнеше деструктивті діни ұйымдар мемлекеттік бақылауда тұр. Мысалы, белгілі бір топтардың экстремистік идеялары қоғамда үлкен резонанс тудырған, олардың әрекеттері құқық қорғау органдарының қатаң бақылауында. Мұндай ұйымдардың құрылымы, идеологиясы және таралу әдістері әртүрлі болуы мүмкін, бірақ барлығы да қоғам қауіпсіздігіне қауіп төндіреді. Бұл мысалдар деструктивті ұйымдардың қауіптілігін нақты айғақтайды.

10. Қауіпті ұйымдардың негізгі сипаттамалары және салыстырмалы талдауы

Кестеде әр ұйымның құрылу жылы, мақсаты, әрекет әдістері және Қазақстанға тигізетін ықпалы көрсетілген. Бұл салыстырмалы талдау олардың ерекшеліктерін жүйелі түрде түсінуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, әрбір ұйымның әрекетінің Қазақстанның қауіпсіздігі мен қоғамдық тұрақтылығына әсері анықталып, оларға қарсы тиімді шаралар қабылдау негізделеді. Біртұтас стратегияларды әзірлеу үшін осындай мәліметтер маңызды.

11. Деструктивті ұйымдардың зардабын көрген отбасы, жастар тағдырлары

Деструктивті ұйымдарға тартылған жастардың көпшілігі отбасынан оқшауланып, олардың өмірлерінде жағымсыз өзгерістер орын алады. Отбасылық драмалар мен эмоционалды күйзелістер ауыр салдарларға әкеледі. Көптеген жастар оқуын тоқтатып, қоғамнан бөлініп, психологиялық қиындықтарға тап болады. Мұндай жағдайлар олардың әлеуметтік және кәсіби дамуына кедергі келтіреді, сонымен бірге отбасының моральдық жағдайын да бұзады.

12. Деструктивті ұйымдардың психологиялық және әлеуметтік әсері

Осындай ұйымдардың мүшелері қоғамнан шеттетіледі, оларда әлеуметтік байланыстар әлсірейді. Бұл жеке тұлғаның эмоционалды күйзелісін күшейтеді. Сонымен қатар, адамгершілік құндылықтардың қайта қаралуы олардың моральдық қағидаларын өзгертеді және қоғамға бейімделу дағдыларын жоғалтады. Психологиялық қысым мен топтық бақылау әлеуметтік топтар арасындағы сенімсіздік пен кикілжіңдердің ұлғаюына әсер етеді, қоғамдағы ұлтаралық және діни үйлесімділікке қауіп төндіреді.

13. Қазақстандағы құқықтық және мемлекеттік қарсы іс-қимыл стратегиялары

Қазақстанда деструктивті діни ұйымдарға қарсы күрес «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Заңмен реттеледі, ол ұйымдардың қызметін қатаң бақылауға алуды қамтамасыз етеді. Прокуратура мен ҰҚК осындай ұйымдардың әрекеттерін қадағалап, оларды тоқтату бойынша нақты шаралар жүзеге асырады. 2020 жылы қабылданған діни экстремизммен күрес бағдарламасы мемлекеттің діни қауіпсіздік саясатын нығайтуға бағытталған. Сонымен қатар, заңнамалық базаны жетілдіру арқылы қоғамда діни толеранттылықты арттыру және алдын алу жұмыстары жүйеленуде.

14. Мемлекеттік және қоғамдық шаралардың нәтижелері

2015-2023 жылдар аралығында Қазақстанда жүргізілген профилактикалық іс-шаралар діни сауаттылықты арттыруға және экстремизмге қарсы тиімді қорғаныс қалыптастыруға септігін тигізген. Бұл шаралар мемлекеттік мекемелер мен қоғамдық ұйымдардың бірлескен жұмысының нәтижесі болып табылады. Жүйелі және тұрақты жұмыстар арқылы қоғамда діни экстремизмге төтеп беру қабілеті күшейтілуде, осылайша қауіпсіздік пен тұрақтылық қамтамасыз етіледі.

15. Діни сауаттылықты арттыру және ағартушылық бағыттағы бастамалар

Қазақстанда дін істері агенттігінің «Ақпараттық түсіндіру тобы» жобасы жастар арасында деструктивті идеяларға қарсы күрес жүргізуде белсенді рөл атқаруда. 2021 жылдан бастап «Дінтану негіздері» пәні барлық мектептерде енгізілді, бұл жастарға дұрыс діни түсінік қалыптастыруға көмектеседі. Сонымен қатар, онлайн және оффлайн форматтағы ағартушылық іс-шаралардың саны артқан сайын, жастар арасында радикалды топтар туралы білім деңгейі де жақсара түсуде, бұл жалпы қоғамның қауіпсіздігін нығайтады.

16. Жастармен профилактикалық жұмыс мысалдары

Қазіргі қоғамдағы жастардың санасына жағымсыз ықпалдың алдын алу мақсатында 2020-2023 жылдар аралығында университеттер мен колледждерде 150-ден астам тренинг пен семинар өткізілді. Бұл шаралар жастарды белсенді болуға, қоғамдағы өз ролін түсінуге бағытталды. Сонымен қатар, дерадикалдандыру бағдарламаларына 500-ден астам жасқа мүмкіндік беріліп, оларды қоғамға қайта бейімдеу үрдісі жүзеге асырылды. Бұл бастамалар жастар арасындағы экстремизм мен деструктивті идеологияның таралуына тосқауыл болды. Әлеуметтік желілер мен интернет кеңістігінде қауіпті контентті мониторингтеу жобалары енгізіліп, пропаганданың алдын алу бойынша нақты қадамдар жасалды. Бұдан бөлек, әлеуметтік желілерде ақпараттық кампаниялар ұйымдастырылып, жастарды қоғамға пайдалы істерге тарту ісі күшейтілді. Ұлттық және халықаралық тәжірибелерді ұштастыра отырып, бұл жүйелі профилактикалық жұмыстар еліміздің болашағына инвестиция боларлық маңызды қадамдар болып табылады.

17. Жастарды тарту процесінің негізгі кезеңдері

Жастарды қоғамға, түрлі белсенді іс-шараларға тарту – бұл күрделі, көп сатылы процесс. Оның түсінікті әрі нәтижелі болуы үшін психологиялық және идеологиялық ықпалдың кезеңдерін дұрыс ұйымдастыру қажет. Алғашқы кезеңде жастардың қажеттіліктері мен мүдделері анықталады, олардың санасына тиімді әсер ету үшін дұрыс коммуникация тәсілдері таңдалады. Кейінгі кезеңде идеологиялық негіздер қалыптастырылады, олардың маңыздылығы мен құрылымы нақты дамытылады. Жүйелі бақылау мен кері байланыс механизмдері қолданылып, жастардың белсенді қатысуы қамтамасыз етіледі. Мұндай кезеңдерді кезең-кезеңмен іске асыру арқылы жастарды зиянды идеологиялардан қорғауға және олардың әлеуметтік бейімделуін нығайтуға болады. Ұйымдастырылған жұмыс жастардың патриоттық тәрбиесін арттырып, қоғамдық жауапкершілікті сезінулеріне жағдай жасайды.

18. Қазақстан жастары арасындағы деструктивті ұйымдарға сенім деңгейі (сауалнама)

2022 жылы ҚР Білім және ғылым министрлігінің жүргізген сауалнамасы нәтижесінде жастар арасында деструктивті ұйымдарға сенім деңгейін анықтау мақсатында кең ауқымды зерттеу жүргізілді. Бұл сауалнама көрсеткендей, қауіптің өсуі интернеттің кең таралуымен тығыз байланысты, себебі жастар қауымдастығына қатынасу, ақпарат алмасу көбіне онлайн желілер арқылы жүзеге асады. Сонымен қатар, деструктивті контентпен танысу жастағы жастар арасында ушығып, олардың сана-сезіміне теріс ықпал етуде. Бұл жағдай профилактикалық іс-шаралар мен ақпараттық жұмыстың маңыздылығын арттырады. Сарапшылардың пікірінше, деструктивті ұйымдарға сенімнің жоғары болуы – жастардың білім мен рухани тәрбиенің жетіспеуін, сондай-ақ әлеуметтік бағыттағы әлсіздіктерін көрсетеді. Сондықтан алдын алу стратегияларын жетілдіру арқылы қоғамның қауіпсіздігін қамтамасыз ету керек.

19. Әлем елдері тәжірибесіндегі үздік профилактика мысалдары

Әлем елдері арасында жастарды деструктивті ықпалдардан қорғауда түрлі тиімді әдістер табылған. Мұндай шараларды қарастыра отырып, үздік тәжірибелерді зерттеу маңызды. Мысалы, Германияда арнайы мектептерде интеркультуралық білім беру арқылы радикалдандырудың алдын алу мақсатында бағдарламалар енгізілген. Аталған әдіс жастар арасында толеранттылық пен түсіністікті дамытуға бағытталған. Ал Канадада жергілікті қауымдастықтармен тығыз байланыста әлеуметтік жобалар жүзеге асып, жастардың бос уақытын тиімді өткізуге жағдай жасалады. Бұл жастардың позитивті іс-әрекетке тартылуын қамтамасыз етеді. Ұлыбританияда психологиялық қолдау механизмдері мен онлайн платформалар арқылы экстримизмге қарсы ақпараттық кампаниялар ұйымдастырылған, олар жастарды зиянды идеологиялардан аулақ ұстауға көмектеседі. Осындай халықаралық тәжірибелердің үндеу мен нәтижесі Қазақстандағы профилактикалық жұмыстардың тиімділігін арттыруға негіз бола алады.

20. Қауіпсіз болашақ үшін кешенді шаралар қажет

Деструктивті ұйымдардың алдын алу және олармен күресуде құқықтық, ағартушылық және әлеуметтік бағыттағы кешенді іс-қимылдардың жүйелі жүргізілуі аса маңызды. Жастардың мәдени және діни сауаттылығын арттыру арқылы олардың санасындағы ұқсас қатерлерге төтеп беру қабілетін күшейту керек. Бұл тәсіл қоғамның жалпы қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, бейбіт әрі тұрақты дамуын қолдайды. Сонымен қатар, мемлекеттік органдар мен қоғамдық ұйымдардың бірлескен жұмысы жастардың рухани дамуын, патриоттық сезімдерін нығайтуға септігін тигізеді. Қауіпсіз болашаққа қол жеткізу жолында бұл кешенді шаралардың маңызы зор.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Дін істері комитеті. "Деструктивті діни ағымдар мен ұйымдарға қатысты мониторингтің 2023 жылғы есебі." Алматы, 2023.

Ұлттық қауіпсіздік комитеті. "Діни экстремизмге қарсы мемлекеттік шаралардың тиімділігі." Нұр-Сұлтан, 2022.

Әділет министрлігі. "Қазақстандағы діни ұйымдардың құқықтық реттелуі." Нұр-Сұлтан, 2023.

БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі. "Діни экстремизм және әлемдік қауіпсіздік." Нью-Йорк, 2021.

Исламтану және қоғамдық қауіпсіздік бойынша ғылыми-зерттеу орталығы. "Қазақстандағы діни сауаттылықты арттыру шаралары." Алматы, 2022.

Жастар арасындағы радикализм және профилактика. Алматы, 2021.

ҚР БҒМ. «Жастар және қоғам», 2022 жылдық сауалнама нәтижелері.

World Health Organization. Preventing violent extremism: Best practices and lessons learned. Geneva, 2020.

Сәдуақасова А. Жастар мен интернет: қауіп-қатерлер және мүмкіндіктер. ҚазҰУ Журналы, 2023.

Global Center on Cooperative Security. Youth and countering violent extremism: Case studies and recommendations. New York, 2021.