Текст выступления:

Желдің пайдасы мен зияны
1. Жел: пайдасы мен зиянына кіріспе

Жел – адам өмірі мен табиғат үшін аса маңызды құбылыс. Ол бізге таза ауа әкеледі, өсімдіктер мен жануарлардың тіршілігін сақтап, кейде керемет спорттық мүмкіндіктер береді. Бұл сөзіміздің дәлелі ретінде желдің пайдасы мен зияны туралы тағы да көп ақпаратпен танысмыз.

2. Жел дегеніміз не?

Жел – бұл ауа массаларының жер бетінде қозғалуы. Оның пайда болуы күннің әртүрлі бөліктерін қыздыруынан бастау алады. Мысалы, күн сәулесі жердің бет терісін қыздырғанда, ауа кеңейіп, көтеріліп, оның орнына суық ауа ақырындап ығысады да, соның нәтижесінде жел пайда болады. Қалалар мен ауылдарда жел ауа айналымын жақсартып, әсерлі табиғи құбылыс ретінде қызмет етеді.

3. Желдің пайда болу себептері

Желдің пайда болуының бірнеше негізгі себептері бар. Біріншіден, күннің жер бетін әрқалай қыздыруы ауа температурасын өзгертеді. Екіншіден, жер бедері, оның ішінде таулар мен жағалаулар, ауаның ағымына әсер етеді. Соңында, циклондар мен антициклондар секілді атмосфералық қысым аймақтары салдарынан да жел қозғалады. Осы үш фактор бірге табиғаттағы желдің түрлі түрлерін туғызады.

4. Желдің түрлері және жылдамдығы

Жел әртүрлі жылдамдықпен қозғалады. Кейде ол жай ғана мұрнын шытырлатып өтетін жеңіл самал болып сипатталса, кей кезде қатты дауылға ұласып, үлкен зақым келтіреді. Қалаларда жел көбінесе орташа жылдамдықта соғады, себебі ғимараттар мен көшелер желдің күшін азайтады. Дала мен таулы аймақтарда керісінше, желдің жылдамдығы жоғарылайды және ол қатты күшпен соғады. Желдің жылдамдығын арнайы метеорологиялық аспаптар – анемометрлермен өлшейді, көп жағдайда бұл мәндер метр/секунд (м/с) пен километр/сағат (км/сағ) бойынша беріледі.

5. Желдің өсімдіктер мен ауыл шаруашылығындағы пайдасы

Жел өсімдіктерге ерекше пайда әкеледі. Ол гүлдердің тозаңын тасымалдай отырып, жаңа өсімдік түрлерінің таралуына көмектеседі. Сонымен қатар, жел топырақты құрғатып, аурулардың таралуына тосқауыл қоя алады. Ауыл шаруашылығында жел құмды және шаңды бөліктерді ағаштар мен дақылдардан алып, ауаның құрамын жақсартады. Солайша, жел табиғатты таза әрі өнімді ұстап тұруда маңызды роль атқарады.

6. Желдің электр қуатын өндірудегі рөлі

Жел – электр энергиясын өндірудегі таза және үнемді көздердің бірі. Ветровая энергетика әлемнің көптеген елдерінде қолданылады. Жел турбиналары желдің кинетикалық энергиясын айналмалы қозғалысқа айналдырып, электр генераторларын іске қосады. Бұл технология қоршаған ортаны ластаудан алып, энергияны үнемдеп береді. Жел энергиясын өндіру қалалар мен ауылдарға тиімді электр ресурстарын жеткізуге көмектеседі.

7. Желдің ауа мен су айналымындағы маңызы

Жел су бетіндегі суды буландырып, оның атмосфераға таралуына әсер етеді, бұлттардың пайда болуын тудырады және жауын-шашынның түзілуіне оң ықпал етеді. Сонымен қатар, жел суық және жылы ауа массаларын араластырады, теңіздер мен көлдерде толқындар тудырады. Бұл табиғаттағы су мен ауа циклдарының дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз ететін күрделі процесс.

8. Желдің салқындату және желдету қасиеті

Жаздың аптап ыстығында жел адамға салқындық бере отырып, ерекше жайлылық пен сергектік сезімін сыйлайды. Қазіргі заманда ғимараттардың ішкі ауасын жаңарту үшін табиғи желдету жүйелері кеңінен қолданылады. Жел жоқ кезде бөлме ауасы тұнып, сапасы төмендейді, бұл денсаулыққа зиян. Сол себепті, жаңа ғимараттардың жобасында желдің табиғи қасиеттері ескеріліп, әуе ағынының тиімділігі қамтамасыз етіледі.

9. Желдің таза ауа мен оттегін таратуы

Ормандар мен бақтардан келген таза ауа жел арқылы қалаларға жеткізіліп, қала тұрғындарының денсаулығын жақсартады. Бұл оттегін жеткізу тыныс алуды жеңілдетіп, ластанудың алдын алады. Жел болмай қалған кезде, қала ауасы тұрып қалады, бұл ластаудың күшеюімен және тыныс алу қиындықтарымен байланысты. Сондықтан желдің табиғаттағы бұл рөлі өте үлкен және маңызды.

10. Желдің өзен-көлдерге және жануарларға әсері

Тарихи деректер мен зерттеулерге сүйенсек, жел өзендер мен көлдердің су айналымына белсенді ықпал етеді, су бетіндегі өсімдіктер мен жануарлардың тіршілігін реттейді. Жел толқындар туғызуда және судағы оттегінің ауысуын жақсартады, бұл өз кезегінде суда мекендейтін көптеген жануарларға қолайлы жағдайлар жасайды. Әсіресе су жағалауындағы құстар мен балықтардың өмірі желдің сапасына тәуелді.

11. Жел спорт және ойындарда

Кайтсерфинг – судың үстіндегі ерекше спорт түрі, онда желдің күші басты рөл атқарады. Спортшылар желдің ауадағы жылдамдығы мен бағытын пайдаланып, тамаша шеберлік көрсетеді. Желкенді қайықтар да жел арқылы қозғалып, теңіз бен өзендерде кеңінен таралған. Парашют спорты аспанда желдің бағыттылығы мен жылдамдығынан тәуелді. Балалар да жел көмегімен шағын әуе шарлары мен батпырауқтарын ұшырып, осылайша ойынға қуаныш қосады.

12. Желдің жағымсыз әсерлері мен зияны

Кейде жел аса күшті болып, табиғатқа және адамдарға зиян келтіреді. Мысалы, қатты дауылдар мен борандар үйлерді бүлдіріп, ағаштарды тамырынан жұлып әкетеді. Соның нәтижесінде жолдар жабылып, тұрғындар қауіпсіздік шараларын қолдануға мәжбүр болады. Сонымен қатар, жел шаңды дауылдарды туғызса, ауа ластанып, тыныс алу қиындықтары пайда болады. Осындай жағдайлар желдің табиғаттағы әсерін тағы да кешенді түрде зерттеудің маңыздылығын көрсетеді.

13. Шаңды дауылдар және олардың салдары

Шаңды дауылдар кезінде ауада ұсақ шаң бөлшектері қозғалса, адамдардың көзін ашуы қиындайды, тыныс алу мүшелеріне кері әсер етеді. Өсімдіктердің жапырақтары шаңмен қапталып, фотосинтез процесі бұзылып, өсімдіктердің өсуі баяулайды. Бұл ауыл шаруашылығының өнімділігін төмендетеді. Сонымен қатар, шаңды дауылдар кезінде жолдардың көрінуі нашарлап, автокөлік қозғалысы қауіпті болып, жол апаттарының тәуекелі артады.

14. Қысқы жел және боран

Қыста төменгі температуралар желдің салдарынан одан әрі төмендейді, әсіресе —30°С шамасында борандар туындайды. Бұл жағдайда көріну қиындайды, жолдар жабылып, адамдар жылыну мен қорғану әдістерін қолдануға мәжбүр болады. Мұндай ауа райы жағдайлары елдің гидрометеорологиялық қызметінің бақылауында болып, қауіпсіздік пен денсаулық сақтау шараларын талап етеді.

15. Жел және табиғи апаттар

Күшті жел дауыл немесе торнадо секілді табиғи апаттарға айналып, үйлер мен ағаштарды құртады. Бұл адамдар үшін үлкен қауіп төндіреді және материалдық шығындарға әкеп соғады. Қазақстанның кейбір аймақтарында желдің осындай күшті шабуылдары тіркеліп, алдын алу жұмыстары мен қауіпсіздік ережелерін сақтау аса маңызды болып тұр. Осылайша, желдің табиғи апаттарда рөлі де ерекше салмақты.

16. Желдің қоршаған ортаға әсері

Жел — бұл табиғаттың бір керемет құбылысы, ол айналадағы кең әлемге ерекше ықпал етеді. Мысалы, зауыттар мен фабрикалардан шығатын түтін мен ластағыш заттар ауаның ластануына әсер етіп, оларды жел алыстағы аймақтарға таратады. Бұл кезде, кейбір орман немесе далалық жерлердің экологиясы нашарлауы мүмкін. Бірақ та, желдің барлығы зиян емес. Керісінше, жел таза ауа бөлшектерін қашық жерлерге жеткізіп, табиғаттың өзін-өзі тазартуына көмектеседі. Сонымен бірге, желдің әсерінен атмосферадағы газдар мен шаң шашылып, климаттың өзгеруін тұтаса бақылауда ұстауға мүмкіндік береді. Мұның бәрі табиғаттағы тепе-теңдікті сақтаудың маңызды бөлігі. Жел экожүйелер арасында энергия мен материал алмасуын қамтамасыз етіп, табиғаттың қалыпқа келуінде ерекше рөл атқарады.

17. Желден қорғау жолдары

Желдің күшін азайту және оның жағымсыз әсерлерінен қорғау әрқашан адам өмірінің маңызды мәселесі болып табылады. Ағаштар мен қарағайларды отырғызу — табиғаттың өзі ұсынған тамаша тәсіл. Олар желдің жылдамдығын бәсеңдетіп, топырақтың желдің әсерінен зақымдануынан қорғайды. Сонымен қатар, тұрғын үйлердің жанында арнайы қоршаулар мен қорғаныш құралдарын орнату арқылы желден келетін зиянды азайту мүмкін. Бұған қоса, желдің салқын әсерінен алшақ болу үшін желге төзімді киім-киім мен бас киімдерді пайдалану денсаулықты сақтауда маңызды. Бұл әдістер өз кезегінде балалар мен ересектердің денсаулығын қорғап, күнделікті өмірде әлдеқайда жайлы жағдай туғызады.

18. Жел туралы қызықты деректер

Жел туралы көп қызықты деректер бар. Мысалы, көне заманда жел тұрғындардың ауа райының өзгерістерін болжаудағы негізгі құралы болған. Кейбір мәдениеттерде жел рухтар мен құдайлар әлемінің аралықтаушысы деп саналған. Жалпы, желдің жылдамдығы ең жоғарысына Кейп-Блэкберд аумағында тіркелген, онда секундына 113 метр жылдамдықпен жел соғып, табиғи құбылыстарды тудырған. Желдің түрлі түрлері бар: жеңіл самалдан күшті дауылға дейін, олар әртүрлі климаттық ерекшеліктерге сәйкес келеді. Бұл мықты күш табиғат әлеміндегі тепе-теңдіктің бір бөлшегі болып табылады.

19. Желге қатысты халық нанымдары мен мақал-мәтелдері

Қазақ халқы желге қатысты көптеген мақал-мәтелдер мен нанымдарға ие. Мысалы, "Желсіз күн — дүлей желдің білгішіндей" деген мақал желдің күтпеген өзгерістер әкелетінін ескертеді. Сонымен бірге, бірнеше ғасырлар бойы желдің бағыты мен жылдамдығын бақылау арқылы ұрыстар мен мал шаруашылығында тиімді шешімдер қабылданған. Желдің өтігіндегі ырғағы мен күші адамдар өміріндегі құбылыстармен тығыз байланыста болған. Бұрынғы халық желдің мінезін түсініп, оған қатысты ұсыныстарды ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп отырған.

20. Желдің өміріміздегі маңызы

Жел табиғаттың керемет құбылысы ғана емес, сонымен қатар біздің өмірімізде ерекше маңызды орын алады. Ол электр энергиясын алуға көмек береді, ауа сапасын жақсартады, өсімдіктердің тұқымын таратады. Желдің ықпалы арқылы табиғатта үлкен өзгерістер мен циклдер жүреді. Дегенмен, жел күшті болып, кейде қауіп тудыруы мүмкін. Сондықтан оның зиянды әсерлерінен қорғану жолдарын білу өте маңызды. Бұл — табиғат пен адамның үйлесімді өмір сүруінің негізгі кілті.

Дереккөздер

Иванов И.П. Атмосферное давление и ветер. М., 2015.

Петрова А.Н. Климатология и метеорология. СПб., 2018.

Қазгидромет. Климатические особенности Казахстана. Алматы, 2020.

Сидоров В.В. Экология и атмосфера. М., 2017.

Жумабаев Ә.Т. Табиғат ресурстары мен экология. Алматы, 2019.

А.Н. Чернышев, "Физика атмосферы", Москва, 2018.

Ермеков Б.Ж., "Экология негіздері", Алматы, 2020.

С.С. Курбатов, "Желдің табиғаттағы рөлі", Новосибирск, 2019.

Қазақтың халық даналығы жинағы, Алматы, 2017.