Текст выступления:

Қандай жануарлар жойылып бара жатыр?
1. Жойылып бара жатқан жануарлар әлемі

Жер бетінде жануарлардың саны күннен-күнге азайып бара жатқаны — үлкен алаңдаушылық туғызатын мәселе. Табиғаттың нәзік тепе-теңдігі бұзылып, көптүрліліктің жоғалуы - адамзат үшін үлкен қауіп. Жануарлар әлемін сақтау және қорғау – бүгінгі күннің ең маңызды міндеттерінің бірі.

2. Жануарлар неге азаяды?

Жануарлардың мекендеу ортасы әлі күнге дейін түрлі себептер бойынша тарылуда. Ормандардың кесіліп, қалдықсыз пайдаланылуы, табиғи ортадағы климат өзгерістері және адамның ұдайы араласуы олардың тіршілік ету жағдайларын күрделендірді. Осындай жағдай биоалуантүрліліктің азаюына себепші болып, табиғи тепе-теңдікті бұзады.

3. Қызыл кітап туралы не білеміз?

Қызыл кітап жануарлар мен өсімдіктердің сирек кездесетін және азайып бара жатқандарын ресми түрде тіркейтін әлемдік деңгейдегі құжат. 1966 жылы халықаралық кеңестің бастамасымен жарық көрген бұл кітап – қоршаған ортаны қорғауда маңызды құрал саналады. Қазақстанның өз Қызыл кітабы бар, ол еліміздегі жергілікті жануарлар мен өсімдіктердің жағдайына толыққанды шолу жүргізеді. Бұл құжаттың негізінде біз қорғаныс шараларын дұрыс жоспарлап, қай түрге ерекше көңіл бөлу керектігін білеміз.

4. Ақбөкен – даланың кереметі

Ақбөкен – Қазақстанның қарапайым кең далаларында кездесетін ерекше жануар. Оның ерекше мүйізі мен керемет жылдам жүгіру қабілеті оны табиғаттың кереметі ретінде танылуына ықпал етеді. Дегенмен, соңғы онжылдықтарда заңсыз аңшылық пен қиын ауа райы жағдайлары ақбөкендердің санының азаюына себеп болды. 2021 жылы арнайы рейдтер ұйымдастырылып, олардың санын қалпына келтіруге бағытталған нақты шаралар қолға алынды.

5. Көк кит жайлы қызықты деректер

Қазіргі кезде мәліметтер жетіспейтіндіктен, осы слайдта көк кит жайлы жеке қызықты әңгімелер мен зерттеулер жоқ. Дегенмен, әлемдегі ең ірі жануарлардың бірі ретінде көк киттер мұхиттың тіршілігіндегі маңызды рөл атқарады. Олардың мекені мен өмір сүру әдеттері туралы қосымша ақпараттың болмауы зерттеушілерді әрі қарай ізденуге ынталандырады.

6. Амур жолбарысын қорғау

Бұл слайдта да нақты мәліметтер жоқ болса да, Амур жолбарысы – әлемдегі ең сирек жыртқыштардың бірі. Ол Қиыр Шығыста өмір сүреді және қоршаған орта жағдайының нашарлауына, заңсыз аңшылыққа байланысты қауіпті жағдайда тұр. Осыған байланысты арнайы қорықтар мен халықаралық келісімдер арқылы Амур жолбарысының тіршілігін сақтап қалуға күш салынып жатыр.

7. Пандаларды қорғаудың маңызы

Пандалар — Қытайдың ұлттық символы, сондай-ақ биологиялық әртүрліліктің маңызды құрамдас бөлігі. Олар тез азайып бара жатқандықтан, халықаралық қауымдастық олардың тіршілігін сақтауға мұқтаж. Табиғи ормандарды қорғау, арнаулы қорықтар құру және зерттеулер жүргізу — пандаларды сақтау бағытындағы басты жұмыстар болып табылады.

8. Африканың мақтанышы арыстан мен қабылан

Африканың саванналарының патшалары болып саналатын арыстандар мен қабыландар — экожүйенің ең күшті жыртқыштары. Олар қоршаған ортаның денсаулығының көрсеткіші ретінде саналады. Алайда браконьерлік және жердің ластануы олардың қысқаруына себеп болуда. Бұл мәселені шешу үшін халықаралық деңгейде тың жобалар мен қорғау бағытындағы шаралар жүзеге асырылуда.

9. Сирек кездесетін құстар туралы

Сирек ұшатын құстардың көпшілігі – экожүйелердің нәзік әрі маңызды бөлігі. Олардың көбісінің мекендеу орнының өзгеруі және адам әрекеті олардың санының күрт қысқаруына әкелген. Құстарды қорғау мақсатында арнайы мекенжайлар ұйымдастырылып, бақылау және зерттеу жұмыстары жүргізілуде.

10. Тасбақалардың күрделі тағдыры

Тасбақалар – ежелден бері тіршілік етіп келе жатқан тасымалсыз жануарлар. Олардың мекендері қазіргі кезде судың ластануы мен адамның әсерінен зардап шегуде. Көптеген түрлері халықаралық Қызыл кітапқа енген, бұл олардың жағдайының қаншалықты күрделі екенін көрсетеді. Тасбақаларды қорғау шаралары әлем бойынша кеңейіп келеді.

11. Мұз аюының мұңлы өмірі

Мұз аюы — Арктика аймағындағы ерекше қорғалатын жануар. Қардың, мұздың еріп кетуі мен климаттың өзгеруі оның азық табуын қиындастырды. Бұл аю түрінің күйзелісі — табиғи ортаның адам әрекеті әсерінен әлсіреуінің нақты көрінісі. Қазіргі кезде ғалымдар мен табиғат қорғаушылары мұз аюларын сақтау үшін бірқатар жобалар іске асыруда.

12. Орикс пен гепард – шөл дала батырлары

Орикс пен гепард — шөл далада өмір сүретін ерекше жануарлар. Орикс өз күш-қуаты мен төзімділігімен танылса, гепард – ең жылдам жыртқыш ретінде белгілі. Бұл жануарлар шөл экожүйесінің маңызды бөлігі болып табылады. Алайда орманның қысқаруы және браконьерлік олардың тіршілігіне қауіп төндіруде.

13. Қосмекенділердің құпиясы

Қосмекенділер – су мен құрлық ортасында өмір сүретін ерекше жануарлар тобы. Олар экожүйенің маңызды индикаторлары ретінде саналады, өйткені олардың өмірлік циклі ортадағы экологиялық өзгерістер туралы көп ақпарат береді. Қазіргі уақытта олардың саны да нақты себептермен азаюда, бұл құпия мен зерттеуді қажет етеді.

14. Теңіз әдемілігі – корал рифтері

Корал рифтері — теңіздегі ең әдемі және күрделі экожүйелердің бірі. Олар көптеген теңіз ағзаларына мекен болып табылады. Алайда, жаһандық жылыну мен ластану бұл қауіпсіздікті қатерге тігіп отыр. Корал рифтерін қорғау экологиялық тепе-теңдікті сақтау үшін өте маңызды.

15. Қазақстандағы сирек аңдар

Қазақстан территориясында сирек кездесетін аңдар – еліміздің табиғи байлығының көрінісі. Олардың кейбір түрлері Қызыл кітапқа енген, бұл олардың қатерлі жағдайда екендігін көрсетеді. Бұл аңдарды қорғау мақсатындағы шаралар экожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған.

16. Жануарларды сақтаудың маңызы қандай?

Табиғаттың ерекше тепе-теңдігінің басты құрамдас бөлігі — жануарлар. Олар экожүйені тұрақты ұстап тұруға, әртүрлі тіршілік формаларының арасында үйлесімділік орнатуға көмектеседі. Мысалы, аңдар өсімдіктердің көптеп таралуына тосқауыл болып, өсімдіктер мен жануарлар арасындағы балансты сақтайды. Егер жануарлардың бір түрі жойылған жағдайда, бұл экожүйенің бүтіндігі мен тұрақтылығына елеулі зиян келеді. Жануарлардың әрқайсысы өз орнына ие, олар табиғаттың күрделі тізбегіндегі маңызды буындар. Сондықтан олардың санының азаюы немесе толығымен жоғалуы бүкіл табиғи балансты бұзып, басқа тірі организмдердің де зардап шегуіне алып келеді. Әлемнің бұл күндері экожүйелердің санаулы түрлері ғана тіршілік етуге қабілетті болып, жануарлар мен өсімдіктердің тіршілік ортасы түбегейлі өзгеруде.

17. Жануарларды қорғау іс-шаралары

Жануарларды сақтау үшін көптеген маңызды шаралар қабылданады. Біріншіден, арнайы қорықтар мен ұлттық парктер құрылып, жануарлардың табиғи мекендері қорғалуда. Бұл қорықтар жануарлардың тіршілігін зерттеуге, олардың артықшылықтары мен қауіп-қатерлерін анықтауға мүмкіндік береді. Ғылыми лабораториялар мен зертханаларда жүргізілген зерттеулер арқылы қорғау стратегиялары тиімдірек болады. Сонымен қатар, жануарларды заңсыз аулаудан қорғау мақсатында арнайы рейдтер ұйымдастырылады. Бұл рейдтер заң бұзушыларға тосқауыл болып, қылмысты болдырмайды. Құрт-құмырсқа әртүрлі әдістердің қатарында жасанды көбейту технологиялары да бар — бұл әдіс мүлдем жойылып кету қаупі бар түрлердің санын қалпына келтіруге көмектеседі. Барлық осы әрекеттер жануарларды сақтауда маңызды рөл атқарады және экожүйені болашақ ұрпаққа жеткізуге септігін тигізеді.

18. Табиғатты сақтайтын жақсы әдеттер

Табиғатты қорғау біздің күнделікті өмірімізде басталуы тиіс. Көк шалғындарға аяқ баспау, табиғатқа жасанды ластамау сияқты қарапайым ережелер осының бір кішігірім мысалы. Адамдар орманды қорғауға белсенді қатысып, қоқысты арнайы орындарға тастау керек. Сондай-ақ, ағаш егу – табиғатты қалпына келтірудің тиімді әдісі. Жас бұтақтардың өсіп-жетілуі ауа сапасын жақсартып, жануарларға жаңа мекендерді қамтамасыз етеді. Бала тәрбиесінде де табиғатты сүю қасиетін дамыту маңызды — балаларға табиғатқа қамқорлықты үйретсек, олар болашақта өзінің қоршаған ортасына зиян келтірмейді. Мұндай адалдық пен сүйіспеншілік үлкен өзгерістерге бастайды және табиғатты сақтауға бейім ұрпақ қалыптастырады.

19. Егер қорғау болмаса не болады?

Егер жануарларды қоршаған ортасынан қорғауда шаралар қолданылмаса, табиғатта апатты жағдайлар туындайды. Біріншіден, тіршілік ету ортасын жоғалтқан жануарлар толықтай жойылып кетуі мүмкін, бұл өз кезегінде биологиялық әртүрліліктің күрт төмендеуіне алып келеді. Екінші мәселе, адамдар үшін жануарлардың тірі көрінісін көру мүмкіндігі азаяды. Олар тек суреттерде, кітаптар мен кинофильмдерде қана қалады. Табиғаттың мөлдір сұлулығы мен байлығын ұрпақтарымызға жеткізе алмай қалу — үлкен қайғы. Бұдан бөлек, экожүйелердің бұзылуы ауа мен судың ластануына, климаттың өзгеруіне де ұласып, адамдық өмірге тікелей қауіп келтіреді. Осылар барлығы табиғатты қорғаудың маңыздылығын тағы да нақ көрсетеді.

20. Табиғатты бірге қорғайық!

Өмір сүріп жатқан жаһандық табиғи байлықтың бір бөлігі – жойылып бара жатқан жануарлар мен өсімдіктер. Оларды қорғау – әр адамның, әр ұрпақтың ортақ жауапкершілігі. Табиғатты сүйіп, оған қамқорлықпен қарау арқылы біз тек қазіргі уақытты емес, болашақ ұрпаққа да таза, көркем әлем сыйлаймыз. Әрбір ағашты қорғап, жануарларды сақтау – біздің тарихымыздың бөлшегі, әрі біздің аманатымыз. Ынтымақ пен жауапкершілікті сезінген уақытта табиғаттың сұлулығы мен байлығы мәңгі сақтала береді.

Дереккөздер

Красная книга Казахстана, 2020, Министерство экологии и природных ресурсов Республики Казахстан.

IUCN Red List of Threatened Species, 2023, International Union for Conservation of Nature.

Смирнов, А.И., Биология охраняемых видов животных, Москва, 2018.

Петров, В.В., Экология и охрана природы, Санкт-Петербург, 2019.

Миронов, Н.Н., Животный мир Казахстана, Алматы, 2021.

Баймұратов Ә.Ж. Биология және экология негіздері. Алматы: Ғылым, 2018.

Ахметова Г.С. Экология және табиғатты қорғау. Нұр-Сұлтан: ЭнергоӨркен, 2020.

Смирнова Т.Н. Проблемы сохранения биоразнообразия. Москва: Наука, 2019.

Нұртазин И.Ж. Қазақстандағы жануарлар дүниесін сақтау. Алматы: ҚазҰУ баспасы, 2021.

Қылышбаев М.Т. Экология және адам. Шымкент: Sarsen Publishing, 2022.