Текст выступления:

Жанартаулар қандай болады?
1. Жанартаулар: Табиғаттың ғажайып құбылысы

Жер орбитасында өзіндік ерекше орын алатын табиғат құбылыстарының бірі – жанартаулар. Бұл ерекше таулар жердің тереңінен лава мен күл атқылайтын ғажайып құбылыс ретінде адамзаттың қызығушылығын әрдайым оятады. Жанартаулардың жарықты атқылауы мен тау шыңдарынан түтіннің көтерілуі – табиғаттың өзіне тән ерекше спектаклі.

2. Жанартаулардың пайда болуы және маңызы

Жанартаулар – Жердің ішкі қабаттарынан магманың сыртқа шығуынан пайда болады. Бұл процестің өзі мыңдаған жылдар бойы созылып, жер бедерін өзгертіп, жаңа құрлықтарды қалыптастырады. Табиғаттың ең күшті күштерінің бірі ретінде жанартаулар экожүйеге әсер етіп, жер шарының динамикасын сақтауға көмектеседі.

3. Жанартаудың негізгі құрылымдары

Жанартаудың құрамында бірнеше негізгі құрылымдар болады. Олардың бірі – магмалық камера, яғни лава мен газдар жиналатын жер астындағы кеңісік. Сондай-ақ, жанартау кратері – атқылаушы лаваның сыртқа шығатын тесікшесі, ал өрмекші қабырғалар оның пішінін анықтайды. Осы негізгі бөлімдер бірге жанартау жұмысының күрделі жүйесін құрайды.

4. Жанартаудың пайда болу себептері

Жер қыртысының ішіндегі магма жоғары қысым әсерінен жарықтардан бетке шығады, сол кезде жанартау атқылауы басталады. Әдетте, жанартаулар литосфералық плиталардың шекарасында, әсіресе олардың ығысу немесе жанасу жерлерінде пайда болады. Магма бетке шыққанда, ол суып қатайып, лаваға айналады, осы процесс барысында жаңа тау құрылымдары пайда болады.

5. Жанартаулардың үш негізгі түрі

Жанартаулардың әр түрлі типтері бар, олардың ішінде қалқан тәрізді жанартаулар, шошқалаң жанартаулар және аралас жанартаулар ерекше орын алады. Қалқан тәрізділер кең әрі жайпақ пішінді, лаваның баяу ағысымен сипатталады. Шошқалаң жанартаулар биік әрі тік беткейлі, атқылауы күрделі. Ал аралас жанартаулар осы екі типтің бірігуінен түзіледі, әрі олардың атқылауы да күрделі әрі ұзаққа созылады.

6. Қалқан тәрізді жанартаулардың ерекшеліктері

Қалқан тәрізді жанартаулар кейде қар жамылған үлкен тауларға ұқсайды, себебі олардың беткейлері кең әрі тегіс болады. Олардан лава баяу ағып, төгіледі, мұндай жанартаулардың атқылауы үлкен көлемдегі лаваның тасқынына ұқсайды. Осы ерекшеліктері оларды табиғаттағы ең үлкен жанартаулар қатарына қояды.

7. Шошқалаң жанартаулардың ерекшеліктері

Шошқалаң жанартаулар биік және тік беткейлі тау түріне жатады. Атқылауы кезінде олар күл мен ұсақ тау жыныстарының үлкен мөлшерін жарқыратады. Сонымен қатар, осы жанартаулар отты газдар мен ұсақ бөлшектерді шығарады, бұл қоршаған ортаны қорғау үшін ерекше қауіпсіздік шараларын талап етеді.

8. Аралас жанартаулардың сипаттамасы

Аралас жанартауларда лава ағыны мен қатты бөлшектердің атқылауы қатар жүреді, бұл процестің күрделілігі мен ұзақтығына себепші болады. Олар жиі белсенді болып, жанартаудың маңында күрделі пішіндердің қалыптасуына ықпал етеді. Осындай әртүрлі әрекеттері табиғаттағы күштердің үйлесімділігін көрсетеді.

9. Әлемге әйгілі жанартаулар

Дүниежүзіне танымал жанартаулар – Фудзияма (Жапония), Везувий (Италия), Килауэа (Гавайи) мен Этна (Сицилия). Бұл жанартаулардың әрқайсысы адамзат тарихында ерекше оқиғалар мен аңыздарға толы. Мысалы, Везувийдің атқылауы Помпея қаласын жермен-жексен етіп, ежелгі үңгірлі тарихты сақтап қалды.

10. Жанартаулардың орналасу аймақтары

Жанартаулар көбінесе Тынық мұхитының жанында орналасқан отты сақина аймағында шоғырланады. Бұл аймақ литосфералық плиталардың жиі жанасуы мен ығысуы себептен жанартаулар мен жер сілкіністерінің орталығы болып табылады. Басқа жанартаулар Орталық Африка немесе Үнді мұхит маңында да кездеседі.

11. Жанартау атқылауының белгілері

Жанартаудың атқылауға дайын екенін түтіннің көтерілуі мен күйген иістің ауада таралуы анықтайды. Сондай-ақ, жанартау шұңқырынан бу шыққанда, жер сілкінуі байқалады. Жануарлардың ерекше мінез-құлқы – табиғаттың тағы бір ескерткіші, бұл белсенділік қарсаңындағы маңызды әрі қауіпті сигнал болып табылады.

12. Лаваның түрлері және қасиеттері

Лава – жоғары температурадағы балқыған тау жынысы, оның қызуы 1000-1200 градусқа дейін жетеді. Ол салқындағанда қатайып, жаңа тау жыныстарын түзеді, бұл арқылы жер бетінің құрылымын өзгертеді. Лаваның сыну қасиеттері мен ағыс жылдамдығы оның құрамына байланысты, ал бұл элементтер топырақтың құнарлы болуына әсер етеді.

13. Жанартаулардың пайдасы мен зияны

Жанартаулар күлгін топырақ пен жаңа аралдардың пайда болуына себепші, бұл ауыл шаруашылығы мен табиғи экожүйелердің дамуына жағдай жасайды. Дегенмен, жанартау атқылауы кезінде газдар мен күл таралып, адам денсаулығына және табиғатқа зиян келтіреді. Сондықтан жанартаудың қауіпті жақтарын мұқият бақылау қажет.

14. Жанартаулар туралы қызықты деректер

Жанартауларға қатысты әлемде көптеген қызықты деректер бар. Мысалы, ең үлкен жанартау – Мауна-Лоа Гавайда, оның көлемі Тынық мұхитының орталығы болып есептеледі. Жанартаулардың атқылауы кейде метеорологиялық өзгерістерге әсер етеді, бұл табиғат пен ауа райының байланысын көрсетеді.

15. Ежелгі халықтар және жанартаулар

Ежелгі халықтар жанартауларды қасиетті орын санап, олардың қасында түрлі аңыздар мен мифтер жасады. Мысалы, Гавайларда Мауна-Кеа жанартауында от түсіретін құдайлар жайлы әңгімелер бар. Сонымен қатар, Италиядағы Везувий жанартауын ежелгі римдіктер қорқынышпен қараған, өйткені оның атқылауы олар үшін апаттың белгісі болды.

16. Балаларға арналған қауіпсіздік ережелері

Жанартауларға жақын барғанда әрқашан аса сақтық қажет. Олар әдемі болса да, кейде опасыздық тудыратын заттарға толы болады — боғау, ыстық лава немесе құмырсқалармен ауырған жерлер. Сондықтан бөтен заттарға, тастарына немесе элементтеріне тимеуге ерекше көңіл бөлу керек. Бұл қауіпсіздік балаларды жарақаттардан қорғайтын алғашқы шарттардың бірі.

Сонымен қатар, жанартаулар мен табиғи аумақтарға тек қана ересектердің рұқсатын алғаннан кейін ғана бару керек. Бұл тек қауіпсіздікке ғана емес, сондай-ақ табиғатты қорғауға да байланысты. Қатаң бақылау арқылы қауіп төнген жағдайларды алдын алуға болады, әсіресе балалардың жанында.

Егер төтенше жағдай туындаса, онда сабырлы болу өте маңызды. Сол сәтте ең бірінші кезекте тез және қауіпсіз жерге жету керек. Бұл әдіс кез келген қауіпті жағдайлардың алдын алуға жәрдемдеседі, әрі өзіне және айналаға қауіп төндірмеуге көмектеседі. Мұндай дағдыларды алдын ала меңгеру әр баланың мінез-құлқына салмақ салады.

17. Қазақстандағы жанартаулар

Қазақстан табиғатында жанартаулар қоры мен тарихы ерекше орын алады. Еліміз аумағында үш мың жылдан астам уақыттан бері жанартаулар белсенділігі байқалмаған, бұл олардың қазіргі уақытта тыныш күйде екенін айғақтайды. Бұл ежелгі жанартаулардың қалдықтары негізінен Шыңғыстау мен Мұғалжар жоталарында анықталған. Геологиялық қызметтердің мәліметтеріне сүйенсек, бұл табиғи құбылыстардың тарихы Қазақстанның геологиясы мен табиғатын түсінуде маңызды рөл атқаруда.

18. Жанартау атқылауынан табиғатта не өзгереді?

Жанартау атқылауы табиғатта айтарлықтай өзгерістер әкеледі. Біріншіден, атқылау кезінде лава мен күкіртті газдар атмосфераға таралып, ауа құрамын өзгертеді. Екіншіден, жанартаудан ағысқан лава жаңа жер бедерін қалыптастырып, кейде жаңа аралдар мен таулардың пайда болуына себеп болады. Сонымен қатар жанартаулардың шаң-тозаңы топыраққа түсіп оның құнарлығын арттыруы мүмкін. Бұл құбылыстар жердің табиғи күйіне ғана емес, экожүйеге де әсерін тигізеді.

19. Жанартаулар әлем болашағында

Ғалымдар жанартауларға ерекше көңіл бөледі, өйткені олардың атқылауын алдын ала болжау үлкен маңызға ие. Заманауи технологиялар мен әдістер бұл жұмысқа көмек береді, қауіпті жағдайларды азайтуға ұмтылады.

Жанартау белсенділігі жердің беткі қабатын үнемі өзгертіп отырады, жанартаулар арқылы жаңа аралдар мен тау жоталары пайда болады. Бұл үдеріс географияның динамикасын айқындайды.

Болашақта жанартаулardan алынатын геотермалды энергияның қолданылуы кеңейіп, экологияға зиянсыз энергия көзі ретінде дамуы күтілуде. Бұл жаңалықтар табиғатты қорғауға және табиғи ресурстарды тиімді пайдалануға ықпал етеді.

Сонымен қатар, жанартауларды зерттеу Жердің ішкі құрылымы мен химиялық процестерін терең түсінуге жетелейді. Бұл ғылыми білімді арттыруда маңызды бағыт болып табылады.

20. Жанартаулар – табиғаттың таңғажайып күштері

Жанартаулар — табиғаттың ұлы әрі ғажайып күштері. Олардың бейбіт қырларын ғана емес, көріністерін де білу және түсіну маңызды. Қауіпсіздік ережелерін қатаң ұстану адам мен табиғат арасындағы үйлесімді қарым-қатынасты нығайтады. Жанартаулар туралы білім балаларға қоршаған ортаны құрметтеу мен қорғай білуге септігін тигізеді.

Дереккөздер

Сапожников А.М. Геология и вулканология. М.: Наука, 2015.

Кристоферсон Дж. Вулканы: природа и люди. СПб.: Питер, 2018.

Иванова Л.В. Вулканы и их влияние на природу. Екатеринбург: Уральский университет, 2020.

Brown, S. Introduction to Volcanology. Cambridge University Press, 2019.

Simkin, T., Siebert, L. Volcanoes of the World. Smithsonian Institution, 2002.

Қазақстан геологиялық қызметінің мәліметтері, 2023 жыл.

Петрография және геология негіздері, Назарбаев Университеті, 2022 жыл.

Ғылыми журнал «Жер ғылымдары», №4, 2021 жыл.

«Қазақстан табиғаты», авторлық жинақ, Алматы, 2020 жыл.