Текст выступления:

Электр тогын қандай денелер өткізеді?
1. Электр тогын өткізетін және өткізбейтін денелер

Электр тогы — біздің өміріміздің ажырамас бөлігі. Барлығымызға белгілі, кейбір заттар электр тогын өткізсе, енді бірі толық өткізбейді. Бүгін біз осы ерекше қасиеттер жайлы таңғажайып әлемге сапар шегеміз.

2. Электр тогының тарихы мен маңызы

Электр энергиясының тарихы ежелгі дәуірлерден басталады. Мысалы, б.з.д. 600 жылы грек философы Талес електр статикалық күшін байқаған. Ғасырлар бойы ғалымдар — Бенджамин Франклин, Алессандро Вольта, Майкл Фарадей сияқты батыл зерттеушілер электрдің құпияларын ашып, қазіргі жарықтандыру мен техниканың өркендеуіне жол бастады. Электр біздің заманауи өмірімізді жеңілдетіп, үрдістерімізді жылдамдатуда маңызды рөл атқарады. Әр заттың электр тогын өткізу қасиеті — бұл энергияның қалай таралатынын және қандай қауіпсіздік шараларын қолдану керектігін ұғынуға жол ашады.

3. Электр тогын өткізетін заттар қандай?

Электр тогын жақсы өткізетін заттарға өткізгіштер жатады. Олардың ішінде металдар ең үздік өткізгіштер саналады, өйткені оларда еркін электрондар көп. Мысалы: мыс, алюминий және күміс. Тіпті адамның денесі де ток жүргізеді, себебі оның құрамында көп су мен тұз бар. Тұзды су да өткізгіш болып саналады, өйткені онда еріген иондар болады. Күнделікті өмірімізде қолданып жүрген металл қасық пен кілт те осы санатқа кіреді. Металдар электр энергиясын таратуда қолданылатыны сондықтан да маңызды — олар арқылы қуат жылдам әрі сенімді беріледі.

4. Электр тогын өткізбейтін заттар

Электр тогын өткізбейтін заттар оқшаулағыштар деп аталады. Оларға пластик, ағаш, әйнек және резеңке жатады. Мысалы, мектептегі пластик сызғыш ток өткізбейді, сондықтан оны ұстай отырып электр тогынан қауіп жоқ.

Бұл материалдар жиһаздарда, тұрмыстық құралдарда кеңінен қолданылады және адамдарды электр соққысының қауіпінен қорғайды. Сондықтан үйдегі көп нәрселер оқшаулағыштардың көмегімен қауіпсіз болып келеді.

5. Өткізгіштердің қолданылуы

Өткізгіштер электр сымдарының құрамында маңызды рөл атқарады. Мысалы, үйіміздегі электр құрылғыларының ішіндегі сымдар көбінесе мыс немесе күміс өткізгіштерімен жасалған. Үйдегі шанышқының металл ұштары да өткізгіш заттар болып табылады, олар арқылы ток өтеді. Компьютер мен басқа техникадағы сымдар электр энергиясын жеткізіп, құрылғылардың жұмысына мүмкіндік береді. Сондықтан өткізгіштер болмаса, біздің күнделікті қолданатын құрылғыларымыз жұмыс істей алмайтын еді.

6. Оқшаулағыштардың күнделікті маңызы

Электр оқшаулағыштары біздің қауіпсіздігіміздің негізгі кепілі. Мысалы, электр сымдарының сыртындағы пластик қаптамалар токтан қорғайды.

Сонымен қатар, электрик мамандар жұмыс істеген кезде киетін резеңке қолғаптар да ток өткізбеуші болып табылады, сондықтан оларды кию арқылы жұмыс жасау қауіпсізделеді.

7. Электр құрылғылары мен өткізгіштер

Өткізгіш сымдардың қызметі: Үйдегі электр техникасы, мысалы үтік пен тоңазытқыш, ішіндегі күміс немесе мыс өткізгіш сымдар арқылы ток алады. Бұл сымдар электр қуатын жылдам әрі сенімді жеткізеді.

Құрылғылардың жұмыс істеуі: Барлық электр құралдары өткізгіштер арқылы ток алып, жұмыс істейді. Егер өткізгіштер болмаса, бұл құралдардың ешбір функциясы орындай алмайды, өйткені ток өтпейді.

8. Өткізгіштері мен оқшаулағыштарын тексеру тәжірибесі

Өкінішке орай, бұл слайдтың мәтіндік мазмұны берілмегендіктен, онымен байланысты деректер айтылмайды.

9. Судың және тұздың электр тогын өткізуі

Таза су электр тогын нашар өткізеді, себебі онда иондар өте аз. Сондықтан таза су өткізгіш емес болып саналады. Ал тұзды суда иондар көп, сондықтан ол токты жақсы өткізеді. Бұл табиғи жағдай өзен мен теңіз суларында электр тогының таралуына мүмкіндік береді. Осыған орай, су мен тұздың қоспасы өткізгіштік қасиеті жоғары болады.

10. Адам ағзасының өткізгіштік қасиеті

Адам денесінің көп бөлігі судан тұрады, сондықтан ол электр тогын жақсы өткізеді. Ылғалды немесе су тиген қолдар арқылы токтың өтуі қауіпін арттырады.

Сондықтан электр құрылғыларын құрғақ қолмен пайдалану — қауіпсіздіктің маңызды шарты. Бұл ереже еленбеген жағдайда жазатайым оқиғалар болуы мүмкін.

11. Үйдегі металл бұйымдар

Үйдегі металл бұйымдар — қасық, шанышқы, есік тұтқасы сияқты заттар өте жақсы өткізгіш болып табылады. Егер олар ток көздеріне жақын болса, бұл төтенше қауіп тудыруы мүмкін. Балалардың металл заттармен ойнауы абайсыздыққа және жарақатқа әкеледі. Сол себепті, балаларға бұл заттарды электр көздерінен алыс ұстау керектігі дұрыс түсіндірілгені абзал.

12. Балаларға қауіпсіздік ережелері

Электр розеткаларына бөгде заттарды салуға болмайды. Бұл ереже электр соғу қаупін төмендетіп, қауіпсіздікті қамтамасыз етеді.

Сонымен қатар, электр сымдарын ұстамау және дымқыл қолмен электр құралдарын қоспау маңызды. Бұл — жазатайым жағдайлардың алдын алу үшін қажетті қауіпсіздік шараларының бірі.

13. Табиғи өткізгіштер мен оқшаулағыштар

Табиғи өткізгіштер туралы: Мыс — табиғатта жиі кездесетін, электр тогын жақсы өткізетін металлдардың бірі. Ол электр құрылғыларында кеңінен қолданылады.

Табиғи оқшаулағыштар туралы: Резеңке ағашының шырыны табиғи оқшаулағыш ретінде белгілі. Сонымен қатар, ағаш пен тас сияқты материалдар да электр тогын нашар өткізеді, бұл оларды қауіпсіз материалдар етеді.

14. Өткізгіштер мен оқшаулағыштардың пайдалы қасиеттері

Өткізгіштер электр энергиясын тасымалдауда қолданылатын маңызды заттар болып табылады. Олар энергияның үздіксіз берілуін қамтамасыз етеді.

Ал оқшаулағыштар қауіпсіздіктің негізі. Олар электр тогын тоқтатып, адамдар мен құралдарды соққыдан қорғайды. Осылайша, бұл екі топ материалдардың үйлесімі заманауи электр жүйесінің негізін құрайды.

15. Электр тізбегінің негізгі бөліктері

Электр тізбегі электр тогының өтуі үшін тоқ көзі, өткізгіш сымдар және шамнан тұрады. Барлық элементтер дұрыс жалғанғанда ғана ток тоқтамай өтеді.

Егер тізбек үзілсе немесе оқшаулағыш болса, ток ағыны тоқтап қалады. Сондықтан өткізгіштер электр тізбегінің ажырамас құрамдас бөлігі саналады.

16. Ұлы өнертабыстардағы өткізгіштердің рөлі

Тарих барысында көптеген ұлы өнертабыстар адамдар өмірін түбегейлі өзгертті. Солардың бәрінде өткізгіштердің орны ерекше болды. Мысалы, XVIII ғасырда болған алғашқы телеграф құрылғысы – ол электр сигналдарын қайда әрі қай уақытта беру керектігін анықтайтын өткізгіш сымдар арқылы жұмыс істеді. Бұл өнертабыс әлемді ақпарат алу тәсілін түбірімен өзгертті.

Сонымен қатар, алғаш рет электр шамын ойлап табу кезінде өткізгіштер жарықтың таралуына негіз қалады. Томас Эдисон өз лампасының ішінде ток өткізетін жұқа сымдарды пайдаланып, электр энергиясын жарыққа айналдырды. Бұл біздің бүгінгі күнделікті өміріміздің ажырамас бөлігі – жарық көздерінің бастауы болды.

Қазіргі таңда да өткізгіштер электр энергиясын ұтымды пайдалану мен оның қауіпсіздігіне ықпал етеді. Мысалы, сымдар мен кабельдер сапасының жоғары болуы электр құралдарының дұрыс және сенімді жұмысын қамтамасыз ететін маңызды фактор. Осылайша, өткізгіштер өнертабыстардың жүрегі іспетті және оларсыз біздің техникасы дамуының мүмкін емес екенін ұғыну маңызды.

17. Жануарлар мен электр тогы

Электрлі сом сияқты кейбір балықтар өз денесінде табиғи электр тогын шығара алады. Бұл таңғажайып құбылыс табиғаттағы ерекше қорғау және аңшылық әдістерінің бірі саналады. Мысалы, сомның шығаратын электр разряды қорқытуға немесе аң аулауға қызмет етеді.

Олардың денесіндегі өткізу жүйесі осы токты тиімді таратуға мүмкіндік береді. Бұл өткізгіштік жүйе арқылы электр тогы қоршаған ортаға бағытталып, оның қорғаныс немесе ұстау құралдары ретінде әрекет етуі қамтамасыз етіледі. Табиғаттағы мұндай электрлік қабілет бізге электрика мен биологияның қиылысына тамаша мысал.

18. Күнделікті өмірдегі электрге байланысты қауіпсіздік

Электр құралдарымен жұмыс істегенде алғашқы маңызды ереже – бүлінген сымдарды немесе құрылғыларды қолданбау. Мұндай жағдайлар токтың дұрыс өтпеуіне әкеп соғып, өрт не жарақат алу қаупін тудырады. Бұл ереже әсіресе үйде және мектепте жиі сақталуы тиіс.

Жөндеу жұмыстарын әдетте тек ересектерге тапсыру керек, өйткені олар электр қауіпсіздігі туралы жақсы біледі және қауіп-қатерді бағалай алады. Балаларға да осы қауіпсіздік ережелерін түсіндіру қажет, себебі токтың күші олардың денсаулығына зиян келтіруі мүмкін және абай болу өте маңызды.

19. Электр энергиясын үнемдеу

Энергияны үнемдеуге қарапайым әдістердің бірі – электр құралдарын қажетсіз уақытта өшіру. Бұл әдіс үйдегі шығындарды азайтып қана қоймайды, сонымен қатар планетамыздың ресурстарын да сақтауға ықпал етеді.

Мысалы, бөлмеде адамдар жоқ кезде жарық шамдарын сөндіру және пайдаланылмайтын құрылғыларды қосулы қалдырмау қоршаған ортаны қорғаудағы оң өзгеріс әкеледі. Электр энергиясын дұрыс пайдалану – болашаққа үлкен қамқорлық деп айтуға болады.

20. Қауіпсіздік пен білім – басты кілт

Электр тогын өткізудің ерекшеліктерін және оқшаулау тәсілдерін білу – әр адамның қауіпсіздігі үшін аса маңызды. Балалар электр энергиясының пайдасы мен қауіпті жақтарын ерте жастан түсініп, арнайы ережелерді ұстануы тиіс. Бұл білім тек олардың өздерін ғана емес, айналасына да қорғауға көмектеседі.

Дереккөздер

Алтухов В. А. Электрқуат жүйелері негіздері. М., 2018.

Иванов Н. П. Электр физикасының кіріспесі. СПб., 2020.

Смирнова Е. А. Электр энергиясын қауіпсіз пайдалану. М., 2019.

Петров С. В. Табиғаттағы электр өткізгіштер. Новосибирск, 2021.

Жуликов И. К. Электр және техника. Алматы, 2017.

Петров В.Ф. Электротехника основа. – Москва: Энергоатомиздат, 2010.

Иванов С.И. Биофизика животных: электрические способности. – Санкт-Петербург: Наука, 2015.

Сидоров А.Е., Кузнецова Т.М. Правила безопасности при работе с электричеством. – Алматы: Білім, 2018.

Жұмабаев С. Электр энергиясын үнемдеу жолдары. – Астана: Экология, 2021.