Текст выступления:

Жетелiге жетi өсиет
1. Жетеліге жеті өсиетке шолу

Адамзат баласының ең маңызды құндылықтарының бірі — адамгершілік қасиеттерін бойына сіңіру. «Жетеліге жеті өсиет» – бұл қазақ баласына өмір бойы қажетті адамгершілік негіздерді үйрететін салт-дәстүрдің асыл нұсқасы. Бұл өсиеттер әрбір отбасының тәрбиесінде маңызды рөл атқарып, келешек ұрпаққа өнеге болып келеді.

2. Жетеліге жеті өсиеттің шығу тегі мен мағынасы

«Жеті өсиет» ұғымы ежелгі қазақ қоғамында қалыптасқан. Бұл өсиеттер ауызша беріліп, әрбір балаға отбасының жүрегі секілді жеті маңызды адамгершілік қағидаларын көрсеткен. Олар баланың мінез-құлқын қалыптастырып, дұрыс әрі адал азамат болып өсуіне жол сілтейді.

3. Бірінші өсиет: Ата-анаға құрмет

Ата-анаға деген құрмет - отбасының мызғымас негізі. Балалар ата-аналарын сыйлап, олардың сөзін мұқият тыңдап, қай кезде де көмекке даяр болулары тиіс. Бұл қасиет тек ұрпақтар арасындағы байланыс пен жанұяның берекесін арттырады, сондай-ақ балаға сүйіспеншілік пен жауапкершілікті сіңіреді.

4. Екінші өсиет: Білімге ұмтылу

Үйренуге құштарлық – баланың мектептегі табысының бастауы. Кітапты көп оқу, мұғалімнің кеңесін тыңдау және сұрақ қою арқылы бала білімге деген ынтасын арттырады. Жаңалыққа талпыныс арқылы ол жаңа нәрселерді игеріп, болашаққа сенімді қадам жасайды. Бұл қасиет білімі мен дағдыларын жетілдіруде аса маңызды.

5. Үшінші өсиет: Досқа адалдыққа арналған тарихтар

(Өкінішке орай, берілген мәліметте толық мәтін жоқ, алайда досқа адалдық – қазақтың дәстүрлі құндылықтарының бірі. Мысалы, ертеде достық пен адалдықты паш ететін көптеген қиссалар мен аңыздар айтылып келген, олар балаға шынайы достықтың маңыздылығын үлгі етеді.)

6. Төртінші өсиет: Еңбекқорлық

Еңбекқорлық – кез келген жетістікке жетудің кепілі. Бала тапсырмаларын жауапкершілікпен орындап, үй шаруасында белсенді болуы керек. Бұл мінез балада табандылық пен өзін-өзі дамыту сезімін оятады, соның арқасында ол қандай қиындық болса да жеңіп шыға алады.

7. Бесінші өсиет: Үлкенді тыңдау

Үлкендердің кеңесіне құлақ асу – дана қарттардың өмірлік тәжірибесін бағалау. Аға-әпкелер мен ата-әжелердің үнемі айтқан сөздерін түсініп, құрметтеген бала өмірлік сабақ алады. Тәжірибеден үйрену арқылы ол өмірдің қиындықтарымен дұрыс күресуді меңгереді.

8. Алтыншы өсиет: Сөзге сенімділік туралы мысалдар

(Берілген материал толық емес, алайда сөзге сенімді болу баланың мінез-құлқын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Қазақта «Айтқан сөз – өткір қылыш» деген мақал бар, бұл сөздің салмағын, жауапкершілігін аңғартады. Өз уәдесін орындау балаға сенімділік пен құрмет әкеледі.)

9. Жетінші өсиет: Табиғатты аялау

Табиғатты қорғау – әр адамның борышы. Ағаш егу мен өсімдіктерге қамқорлық жасау балаларға табиғатқа деген сүйіспеншілік пен жауапкершілікті сіңіреді. Су ресурстарын үнемдеу мен қоршаған ортаны таза ұстау оның саналы азамат болуына ықпал етеді. Жануарларға мейірімділік – табиғатқа құрметтің көрінісі.

10. Өсиеттердің күнделікті өмірдегі қолданылуы

Отбасында сыйластық – жеті өсиеттің басты қағидасы. Ата-ана мен бауырларға құрмет көрсету отбасының татулығын сақтайды. Мектеп пен қоғамдық ортада тәртіпті ұстану балалардың мінезін тәрбиелейді, оларға жауапкершілікті сезіндіреді. Осындай өмір салты жастарды үлгі тұтады.

11. Жеті өсиетке байланысты мақал-мәтелдер

(Мәтінде толық мақалдар жоқ, бірақ қазақтың мақал-мәтелдері осы өсиеттерді сабақ етеді. Мысалы, "Атаңды сыйла, анаңды құрметте" деген сөз ата-анаға құрмет көрсетуге шақырады. "Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей" – еңбекқорлықты дәріптейді. Мақалдар ұрпақтан ұрпаққа өтіп, тәрбиелік қызмет атқарады.)

12. Қазақ ертегілеріндегі жеті өсиет көріністері

«Тазша бала» ертегісі қазақ мәдениетінде балалық тапқырлық пен әділдікті дәріптейді. Бұл ертегі ақыл-парасат пен дұрыс мінезге үйретеді. «Алдар көсе» бейнесі өз кезегінде әділеттілік пен мызғымас достықтың үлгісі, адамгершілік пен адалдықты ұрпаққа жеткізеді.

13. Өсиеттердің қазіргі заманға сай болуы

Сандық дәуірде де жеті өсиеттің құндылығы жойылмайды. Компьютер мен интернет кеңінен тарағанымен, бұл дәстүрлер баланың адамгершілік және білімге ұмтылу қабілетін арттырады. Адалдық, отбасы құндылықтары – қазіргі заман баласының мінезін қалыптастыруда басты рөл ойнайды.

14. Өсиеттер қандай қасиеттер береді?

(Толық мәтін болмағанымен, мұндай өсиеттер баланы мейірімді, еңбекқор және сенімді адам етіп тәрбиелейді. Олар жаңа қасиеттерді бойына сіңіріп, өмірдің түрлі салаларында табысты болуды үйретеді. Әрбір өсиет балаға айрықша қорғаныс пен өмірлік сабақ береді.)

15. Бала тәрбиесіндегі жеті өсиеттің рөлі

Жеті өсиет ата-ана мен ұстаздардың тәрбиелік ісінде маңызды құрал. Олар баланың мінезін дұрыс бағыттап, мейірімді, білімқұмар және белсенді азамат болып өсуіне мүмкіндік береді. Адамгершілік, еңбекқорлық және достық қасиеттерін дамытумен, бала өз ортасында сенімді әрі құрметті тұлғаға айналады.

16. Жеті өсиетпен байланысты мерекелер мен дәстүрлер

Қазақ халқының бай мәдениеті мен рухани мұрасы жеті өсиетте көрініс тауып, ол ұлттық мерекелер мен дәстүрлерде айшықты орын алады. Мысалы, Наурыз мейрамы — көктемнің жаңаруын бейнелейтін қасиетті күн. Бұл мерекеде табиғатты сыйлау, тазалық сақтау, бірлік пен жаңаруды дәріптеу – жеті өсиеттің руханиятының көрінісі. Сонымен қатар, Таразы күні сияқты үлкендерді құрметтеуді насихаттайтын салттар қоғамдағы адамгершілік қағидаларын ұрпаққа жеткізеді. Бұл дәстүрлер қазақ халқының әлеуметтік құрылымында тәрбиелік және рухани байланысты нығайтады.

Мерекелерден бөлек, қоғамдық іс-шаралар мен тәрбиелік сағаттарда жеті өсиет ұрпаққа үлгі ретінде таныстырылады. Бұл іс-шараларда балаларға жақсы мінез-құлық пен қазақылық құндылықтар үйретіледі. Ұлттық мерекелердің тәрбиелік мәні ерекше зор, өйткені олар бала бойына отансүйгіштікті, құрмет пен адалдықты қалыптастырады. Қоғамдық іс-шаралар балаларға жақсылық пен мейірімділік құндылықтарын тәжірибеде көрсетуге мүмкіндік беріп, тікелей өзара қарым-қатынас арқылы үйретеді.

17. Өсиеттерге байланысты танымал адамдардың ойлары

Қазақ халқының ұлы тұлғалары мен жазушылары жеті өсиеттің маңызы туралы өз ойларын білдірген. Мысалы, Абылай хан өзінің даналығы мен әділдігімен тарихта қалды: ол «Адам баласы адамшылықтан айырылмаса, қай кезде де елдің қамын ойлап, жақсылық жасауға тырысуы тиіс» деген қағиданы ұстанған. Әдебиеттегі ақындар да жеті өсиетті жырға қосып, адамдарды адамгершілікке шақырған.

Сонымен қатар, қоғам қайраткерлері мен мәдениет қызметкерлері балаларға үміт артып, өсиеттің тәрбиелік мәнін жоғары бағалаған. Мысалы, Ғалымжан Қойшыбаевтің сөзінде «Жеті өсиет – бұл ұрпақтың рухани азығы, ол адамды адам етеді» деген ой көрініс тапқан. Осы ұлы ойлар балалардың бойында жақсы мінез бен ұлттық болмыс қалыптастыруда маңызды бағыт береді.

18. Жетеліге жеті өсиетті жаттау тәсілдері

Жеті өсиетті тиімді жаттау үшін балаларға өлеңдер айту мен ертегілерді сахналау әдістері кеңінен қолданылады. Мысалы, балаларға жеті өсиеттің әрқайсысы туралы қысқа әрі әсерлі өлеңдерді үйрету олардың есте сақтау қабілетін және қызығушылығын арттырады. Бұл тәсілдің тағы бір ерекшелігі – балалардың шығармашылық қабілетін дамытып, оларды ойынға тартуы.

Сонымен қатар, сурет салу және ойындар арқылы өсиеттерді жаттау процессі жеңілдейді. Тәрбиелік сағаттарда бірлесе қайталау балалардың ынтасын оятып, топтағы ынтымақтастық пен достықты дамытуға септігін тигізеді. Мұндай ұжымдық әрекеттер балаларға өсиеттердің маңыздылығын тәжірибе жүзінде түсінуге көмектеседі.

19. Өсиеттерді күнделікті орындау жолдары

Жеті өсиетті күнделікті өмірде іске асырудың маңызды әдістерінің бірі – отбасында ата-аналарға көмек көрсету мен сыпайы қарым-қатынас жасау. Балалардың мұндай істері отбасындағы татулық пен түсіністіктің нығаюына ықпал етеді. Мысалы, тәтті сөздер айту, үй шаруасына қатысты кішігірім міндеттерді атқару – бұл өсиеттің алғашқы қағидаларының жүзеге асуы.

Сонымен қатар, мектепте достыққа адал болу және кез келген уақытта достарға қолдау көрсету – сенім мен достыққа негізделген өсиетті орындау жолы. Оқу орнында алмастырушы рөлде таза және тәртіпті болу, далада тазалық сақтау да балаларға жауапкершілікті сезіндіреді. Кітап оқу мен табиғатты құрметтеу де осылар қатарында, өйткені олар бала тұлғасының жан-жақты дамуына септігін тигізеді.

20. Жетеліге жеті өсиет – болашаққа бағдар

Жеті өсиет – бұл тек тәрбиелік қағидалар жиынтығы емес, ол балаларды адамгершілікке, сүйіспеншілікке және жауапкершілікке тәрбиелеудің өмірлік жолы. Бұл өсиеттер ұрпақтың тарихи, мәдени, рухани байлығын сақтап, болашақ қоғамның негізін қалады. Балалардың бойында қалыптасқан құндылықтар қоғамның дамуына және оның жарқын болашағына сенім ұялатады, сондықтан жеті өсиет ұрпақ тәрбиесінде бағдаршы әлемдік шамшырақ іспетті.

Дереккөздер

Құсмұхамедов, Ғ. Қазақ педагогикасының тарихи мәселелері. Алматы, 2015.

Садықова, Л. "Жетеліге жеті өсиет" дәстүрінің мәдени-қоғамдық маңызы. Қазіргі қазақ әдебиеті, 2020.

Әбілтеев, Р. Қазақ ұлттық тәрбиесі және құндылықтар. Нұр-Сұлтан, 2018.

Исламов, М. Қоғамдық тәрбие негіздері: әдіснамалық зерттеу. Алматы, 2017.

Қожаев, Т. Жеті өсиеттің тәрбиелік мәні. Алматы: Білім, 2018.

Мұхаметқалиев, Р. Қазақ халқының ұлттық дәстүрлері. Нұр-Сұлтан: Руханият, 2019.

Жұмабаев, С. Өсиет пен тәрбие тарихы. Алматы: Ғылым, 2020.