Текст выступления:

Өтiрiк өрге баспайды
1. Өтiрiк өрге баспайды: Сабақтың басты тақырыптары

Қазақтың ұлттық тәрбиесіндегі ең маңызды мәселелердің бірі — өтірік пен шындықтың айырмашылығы. Бұл тақырып достық пен сенімнің негізгі негіздерін түсінуге көмектеседі. Өтірік пен шындық туралы әңгіме бастау арқылы біз балалықтағы өмірлік сабақтардың маңыздылығын ашамыз.

2. Өтiрiк дегеніміз не?

Өтірік — бұл шындыққа сәйкес келмейтін жалған сөз немесе әңгіме. Ол адамды қиындыққа әкеліп, қоғамдағы адамдар арасындағы сенімнің бұзылуына себеп болады. Қазақ халқы өзінің мақал-мәтелдері мен тәрбие сөздері арқылы өтірікті жаман мінез ретінде қабылдап, балаларды кішкентайынан шындыққа, адалдыққа баулыған.

3. Өтiрiк пен шындықтың айырмашылығы

Өтірік — негізсіз және жалған сөздерден тұрады. Өтірік айтатын адамдарға сенім аздап, олардан алшақтауға тырысады. Бұл мінез адамдар арасындағы байланыстарды әлсіретеді. Ал шындық — өмірдегі нақты және дәл мәліметтер, олар арқылы адамдар бір-біріне құрмет көрсетеді. Шыншыл адамдар сенімділік пен құрметке ие болып, достарының жүрегінде ерекше орын алады.

4. Қазақ халқының өтірік туралы мақалдары

Қазақтың мақал-мәтелдері өтірік пен шындық туралы терең мән-мағына береді. Мысалы, «Өтірік — екі аяқтыңда» деген мақал өтіріктің адамды екі аяғынан күйрететінін білдіреді. Тағы бір мақалда: «Шындық — тегін байлық» деп, шындықтың адамның бойындағы ең бағалы қасиет екенін айтады. Бұл мақалдар халықтық түсінікте өтіріктің пайдасыз әрі зиян екенін айқындайды.

5. Балалардың күнделікті өмірінде өтірік

Балалар кейде ұрыс-таластан немесе жазалауынан қорыққандықтан өтірік айтуға мәжбүр болады. Мысалы, өздерінің бағаларын жасыру үшін жалған әңгіме құрастырады. Мұндай әрекеттер сенімнің бұзылуына әкеледі. Егер өтірік жиі қайталанса, онда достар мен мұғалімдердің сенімі төмендеп, балалардың әлеуметтік ортасы тарылып қалады. Сондықтан шындықты айту — жауапты әрі сенімділіктің негізі саналады, бұл адамның шынымен де мықты екенін көрсетеді.

6. Достық пен өтірік арасындағы байланыс

Досқа өтірік айту — достықтың ең үлкен сынағы. Ол сенімнің әлсіреп, қатынастың нашарлауына әкеледі. Шынайы достар бір-біріне ашық, адал және сенімді болуы тиіс. Өтірік сенімді жояды және кейде достықтың аяқталуына себеп болады. Сондықтан достықты сақтау үшін шыншыл болу әрқашан маңызды.

7. Мектептегі өтірікке мысалдар

Мектепте өткiзілетін білім мен тәрбие жұмыстары өтіріктің пайда болуына да байланысты. Мысалы, сабаққа дайын еместігін жасыру үшін өтірік айту жиі кездеседі. Бұл оқушының шыншыл еместігін білдіреді. Дәптерді ұмытқанда өтірік айту мұғалім мен сыныптастардың сенімін азайтады. Сондай-ақ, бағаларын жасыру үшін өтірік айту — адалдыққа қайшы әрекет. Мектеп ережелері шындықты жатқызбай, оқушыларды шыншыл болуға тәрбиелеуді басты мақсат етеді.

8. Өтіріктің салдары: Сенім мен беделге әсері

Өтірік әдетіне айналған оқушы мұғалім мен сыныптастары тарапынан сенімсіз адам болып қабылданады. Бұл оның әлеуметтік беделін төмендетеді. Сенімі жоқ бала ортада оқшауланып, достарынан қолдауды жоғалтады. Мұндай жағдай оның өзіне деген сеніміне және психологиялық жай-күйіне кері әсерін тигізеді.

9. Әлем халықтары өтірік туралы не дейді?

Көптеген халықтар өтірікке қатысты өз нақыл сөздері мен даналықтарын қалыптастырған. Мысалы, Еуропада «Өтірік білекке салмақ» деген сөз бар, ол өтіріктің ауыр салдарын білдіреді. Қытай даналығы бойынша, «Бір өтірік мың шындықты жояды» деп, өтіріктің үлкен зиян екенін айтады. Қазақ халқы да «Өтірік — адамның б іш қатарына шыға алмайтын қылығы» деп біледі.

10. Шындық пен адалдық: жақсы қасиеттер

Шындықты айтатын бала мұғалімдер мен ата-аналардың сеніміне ие болады. Бұл оның жеке дамуына оң әсерін тигізеді. Адалдық адамды құрметті, сенімді және беделді етеді. Қоғамда адалдықпен өмір сүрген адам достарына көптеп ие болады. Шынайылық пен ашықтық — әрбір жетістіктің негізі, олар өмірдің тұрақты әрі берік іргетасын құрайды.

11. Ата-ана мен өтірік

Егер бала ата-анасына өтірік айтса, отбасыдағы сенім әлсірейді. Бұл үлкендер мен балалар арасындағы қарым-қатынасты қиындатады. Ата-аналар шындықты білмей қалуы мүмкін, бұл дұрыс бағыт беру мен қолдауды қиындатады. Отбасындағы сенім бұзылғанда баланың психологиялық күйі нашарлап, өзін-өзі бағалауы төмендеуі ықтимал. Ашық әңгіме — отбасында түсіністік пен құрметтің кепілі, әрі қиын жағдайларды жеңуге көмектеседі.

12. Ертегілердегі өтірік: Алдар Көсе мен Тазша бала

Қазақ ертегілерінде Алдар Көсе сияқты кейіпкерлер өтірікті пайдаланып, өзінің астарлы мақсатына жетеді. Бірақ бұл кейіпкерлердің оқиғасы балаларға өтіріктің кері салдарын үйретеді. Сондай-ақ, Тазша бала ертегісі де өтіріктің дұрыс емес екенін сыпайы әрі қызықты түрде көрсетеді. Мұндай ертегілер балаға өтірік пен шындық арасындағы айырмашылықты түсінуге көмектеседі.

13. Өмірден шынайы мысал: Оқушы Аян

Аян сыныптастарына өтірік айтып, үйіне телефон шалған кезде ол кейін бәрі ашылып, сынып алдында ұялып қалды. Бұл жағдай достарының алдындағы сенімін жоғалтуға алып келді. Сол сәттен кейін Аян шыншыл болудың маңызын түсініп, шындықтың әрдайым жеңетінін ұқты. Мұндай мысал балаларға өмірлік маңызды сабақ болып табылады.

14. Өтірік айтуға не себеп болады?

Балалар кейде ұялып, дұрыс жауап бермеу үшін өтірік айтады. Бұл олардың қатаң сөгу немесе жазалану қорқынышының нәтижесі болуы мүмкін. Сонымен қатар, өзін дұрыс көрсеткісі келіп немесе дәрежесін арттыру үшін өтірік айтады, мысалы, тапсырманы орындамағанын жасыру үшін. Достармен жарысу және үлкендердің мақұлдауын алу да өтірік айтуға итермелейді.

15. Ойындар арқылы өтірік пен шындықты үйрену

Балалар топтық ойындарда өтірікті анықтауға машықтанады. Бұл олардың ойлау қабілетін дамытып, шындық пен жалғанды тез тануға көмектеседі. Мұндай ойындар арқылы олар шыншылдық туралы жақсы түсінік қалыптастырып, достары арасындағы сенімді нығайтады. Сонымен қатар, ойын сабақтары қызықты әрі тәрбиелік мәні зор болып табылады.

16. Өтірікті жеңудің жолдары

Жасөспірімдер арасында өтірік айту — жиі кездесетін құбылыс. Бірақ психологтардың зерттеулеріне сүйенсек, балалар өз ойларын ашық айтып, шындықты таңдағанда олардың сенімділігі 85% артады. Яғни, өтіріктен құтылудың басты кілті — өзін-өзі сыйлау және қателіктерін мойындау. Мұғалімдердің және достардың қолдауы осы процесті оңайлатады. Психолог Питер Джонс былай дейді: «Адам баласы өз-өзін құрметтегенде ғана шындыққа бет бұрады.» Сондықтан, өтірікті жеңу — бұл тек жеке қасиет емес, сонымен қатар қоршаған ортадан алатын күш-қуатымызға да байланысты. Әңгіме отбасынан бастап, мектеп пен достыққа дейін кеңейеді, сондықтан барлығымыз бұл маңызды мәселеге белсенді түрде қатысуымыз қажет.

17. Өтірік – отбасыда

Отбасы — баланың алғашқы мектебі. Ашық қарым-қатынас отбасында сенімнің негізгі діңгегі болып табылады. Балалар ата-анасымен ашық сөйлескенде, өздерін жайлы сезінеді. Бұл сенім олардың психологиялық тұрақтылығын арттырады, сонымен қатар өтірік айтуға деген қажеттілікті азайтады. Екінші маңызды фактор — үлкендердің үлгі көрсетуі. Егер ата-аналар шындықты айтуда адал болса, балалар да осындай мінезді қабылдайды. Бұл тек өтірік айтуға қарсы тұру ғана емес, сонымен бірге отбасылық атмосфераны нығайтып, балалардың эмоционалдық дамуына үлес қосады. Жақсы ата-ана – ең бірінші ұстаз.

18. Өтірік пен сенім: ажырамас байланыс

Өтірік пен сенім арасындағы байланысты түсіну үшін уақыт сызығымен қарасақ, сенім қалыптасу сатысынан өтіріктің пайда болу кезеңіне дейінгі жолды көруге болады. Ең алғашында балалар ата-аналарына толық сенім артады. Кейінірек олар қоршаған ортаға еніп, достарымен қарым-қатынас арқылы өтіріктің өз орнын табуымен бетпе-бет келеді. Бұл үрдіс кейде сенімнің бұзылуына алып келеді. Сондықтан отбасында және мектепте сенімділік атмосферасын құру — өтірікке төтеп беру жолындағы ең маңызды қадамдардың бірі. Сенімсіз ортада өтірік – қорғаныс механизмі ретінде дамиды, ал сенімді орта оларды жеңуге жетелейді.

19. Балалар ақындарының өлеңдеріндегі өтірік

Балалар ақындары өз өлеңдерінде өтірік пен шындықтың ерекшеліктерін тапқырлықпен сипаттайды. Мысалы, белгілі ақын Мұрат Әуезов «Шындық жолы» атты өлеңінде сенім мен өтіріктің күрделі әлемін бейнелейді. Оның шығармасында өтірік – бұл жүрек жарасатыны, ал шындық – дәрігер деген метафора арқылы түсіндіріледі. Сонымен қатар, Айша батыр «Жалған сөздің төзімі жоқ» деген тақырыпта балаларға өтіріктің зиянын түсіндіретін қарапайым сөздер мен суреттерді қолданып, түсінікті тілде насихаттайды. Мұндай өлеңдер балаларға шыншыл болудың маңыздылығын ертеден үйретеді.

20. Қорытынды: Шындыққа ұмтылайық!

Өтіріктің дұрыс еместігін түсініп, одан әрі аулақ болу әрбір баланың басты міндеті. Шындық пен сенім – адам бойындағы ең құнды қасиеттер. Олар жеке тұлғаның дамуы мен бақытты өмір сүруінің негізі. Осы қасиеттерді ата-аналар мен мұғалімдер бірігіп тәрбиелесе, балалар сенімді, ашық және адал азамат болып өседі. Сондықтан шындыққа ұмтылу — болашақтың жарқын кепілі.

Дереккөздер

Арапбаев А.Б. Мәдениет пен этика негіздері. Алматы, 2017.

Ұлттық тәрбие жүйесінде адалдық пен шындықтың рөлі. Алматы, 2019.

Қазақтың халық мақалдары мен нақыл сөздері. Алматы, 2015.

Болысбаев Т.Д. Бала тәрбиесіндегі моральдық құндылықтар. Нұр-Сұлтан, 2020.

Психологиялық зерттеулер мен тәжірибелер жинағы, Алматы, 2020.

Айдаров К. Сенім пен өтірік: жастар психологиясы. – Astana, 2018.

Жұмабаев, Т. Отбасындағы қарым-қатынас пен бала тәрбиесі. – Қарағанды: ҚарМУ, 2019.

Әуезов М. Шындық пен өтірік тақырыбындағы балалар поэзиясы. – Шымкент, 2021.