Текст выступления:

Бесiк жыры
1. Бесік жыры: Балалық дәстүр мен басты тақырыптар

Балаларға арналған ежелгі әннің жылулық пен мейірімділігін сезінейік. Бұл дастарханымыздағы ең көркем, әрі мәңгілік дәстүріміздің бірі — бесік жыры. Ол қазақ мәдениетінде ұрпақ тәрбиесінің, ана махаббатының айнасы болып табылады.

2. Бесік жырының бастауы мен маңыздылығы

Бесік жыры мыңжылдықтар бойы қазақ отбасыларында айтылып келеді. Бұл жыр ана мен бала арасындағы алғашқы байланыс, сондай-ақ ата-баба мұрасы ретінде жас буынға үлгі, тәрбие беретін маңызды рухани қазына. Анасының дауысы арқылы бала тыныштанып, отбасының мейірімі мен құшағына енеді.

3. Бесік – сәбидің алғашқы ұясы

Бесік – әрбір баланың алғашқы ұясы, оның қуаныш пен қауіпсіздік мекені. Қазақ халқында бесікті тек тынығу орны ретінде емес, баланың жан дүниесін тәрбиелейтін қасиетті орын ретінде көрді. Әрбір бесік ұрпақтарға мәңгірлік аманат болып беріліп, ата-әжелердің мейірімі мен білгірлігімен безендірілген.

4. Бесікке байланысты ерекше әдет-ғұрыптар

Күн тәртібінде бесікке қатысты түрлі дәстүрлер кездеседі. Мысалы, бесікке алғаш салу рәсімі — ұрпақтардың бақыты мен амандығына тілек білдіріп, жамандықтан қорғау мақсатында орындалады. Сонымен қатар, бесік жырлары мен салт-дәстүрлері арқылы балаларға жылы, мейірімді орта құрылады. Бұл әдістер ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді.

5. Бесік жырының ерекшеліктері

Бесік жырлары ерекше лирикалық мазмұнға ие. Олар көп жағдайда ана махаббаты мен баланың болашаққа тілегі жайлы сыр шертеді. Сонымен қатар, жырлар баланың қауіпсіздігін, тыныштығын қамтамасыз ететін тыныштандыратын әуен ретінде қабылданады.

6. Бесік жырының танымал жолдары

«Әлди, әлди, ақ бөпе» жыры баланың ұйықтауына түрткі болады және ана махаббатын білдіреді. Бұл өлең шумақтары балаға тыныштық пен жылы мейірім жеткізіп, ұйқы кезінде қорған болады. Қазақ бесік жыры ұлттық тәрбиенің негізін құрап, ұрпаққа дұрыс бағыт береді.

7. Бесік жырының әуені мен ырғағы

Бесік жырлары әуенінің ырғағы жұмсақ әрі ырғақты, бұл баланың жүйкесін тыныштандыруға әсер етеді. Әрбір әуен баланың мінез-құлқына, көңіл-күйіне әсер етіп, ана мен баланың байланысын нығайтады. Әуен мен ырғақтардың үйлесімі – қазақтың дәстүрлі музыкалық мәдениетінің тамаша нышаны.

8. Ананың махаббаты мен бесік жыры

Ана бесік жырын айтып, баласына қамқорлық пен әзілділік сезімін жеткізеді. Жыры арқылы ана баласының саулығы мен бақытына тілектес болады. Бұл дәстүр ана мен бала арасындағы байланысты тереңдетеді. Бесік жыры – ананың баласына арнаған шынайы сезімінің көрінісі.

9. Бесік жырының сөздеріне тән ерекшеліктер

Бесік жырының сөздері баланың тыныштығы мен амандығы туралы жылы тілектерге толы. Негізгі сөздер: бөпе, әлди, ұйықта, жарқыра — баланы еркелету мен тыныштандыру үшін қолданылады. Жыр әуезді әрі жүрекжарды, ананың нәзік сезімін ашық жеткізеді.

10. Бесік жырының пайдасы

Баланың түнгі тыныштығын қамтамасыз ету — бесік жырының басты артықшылығы. Сонымен қатар, ол ана тілінің алғашқы әуендерін баланың санаға сіңіруіне мүмкіндік береді. Қазақ этнографиясы институтының зерттеуіне сәйкес, осылайша 100 жыл бойы бесік жыры қазақ қауымында ұрпақтан ұрпаққа жеткізіліп келеді, тәрбиенің маңызды құралы болып саналады.

11. Әженің бесік жырындағы ерекше рөлі

Әжелер бесік жырын орындауда ерекше шеберлік пен даналық көрсетеді. Олар бұл дәстүрді сақтап, ұрпаққа жеткізуде маңызды тұлға болып табылады. Әжелердің ән айтуындағы сезімділік пен мейірімділік баланың рухани тыныштығын қамтамасыз етеді.

12. Әлем халықтарындағы ұйықтатқыш жырлар

Өмірдің әр түкпірінде ұйықтатқыш жырлар баланың тыныштығын қамтамасыз ету үшін қолданылады. Мысалы, жапон халық песндерінде де балаға арналған тыныштандыратын әуендер бар, сондай-ақ славян дәстүрінде «колыбельные» әндері арқылы ұрпақ тәрбиесі жүргізіледі. Бұл жағдай қазақтың бесік жырының жаһандық мәдениеттің бір бөлігі екендігін көрсетеді.

13. Балаларға арналған алғашқы тілек пен баталар

Бесік жырларында баланың денсаулығы мен болашағы үшін алғашқы тілек пен баталар жиі беріледі. Бұл тілек баланың мықты, білімді әрі мейірімді болып өсуіне бағытталған. Сонымен бірге, ана баласына өмірлік қасиеттер мен өнеге беруді мақсат етеді.

14. Бесік жыры жолдарындағы ізгі тілек

Жырда баланың денсаулығы мен амандығы туралы тілектер жиі кездеседі, ол баланың мықты әрі сау болып өсуін тілейді. Ақылды, тапқыр әрі білімді болуы жөнінде тілек әрқашан жырдың негізінде жатыр, баланың ақыл-ой дамуы маңызды саналады. Сабырлы әрі мейірімді қасиеттерге ие болуын айтып, балаға жақсы мінез бен адамгершілікті дарыту мақсаттанады. Отбасының қуанышы, қоғамға пайдасы тиетін азамат болуын жоспарлап, болашаққа үлкен үмітпен қарау көңіл бөлінеді.

15. Қазіргі заманғы бесік жырының орны

Бүгінде бесік жыры жаңа заманның талаптарына сай жаңаруда. Қазіргі қазақ отбасылары халықтық әндерді музыка және цифрлық технология құралдарымен үйлестіреді. Бұл дәстүр ұрпақтан ұрпаққа толық жетіп, бала тәрбиесінде рухани маңызы бар мәдени мұра ретінде өз орнын сақтап келеді.

16. Бесік жырының ұйқыға әсері

Баланың жетілуі мен денсаулығы үшін тыныш әрі терең ұйқы – аса маңызды. Қазақ халқының бесік жыры – бұл ұйықтау процесін жеңілдететін ерекше дәстүрлі ән. Бесік жыры әуезді, жұмсақ үнмен айтылып, баланы ұйқыға бейімдейді. Бұл тек оған жайлылық сезімін сыйлап қана қоймай, психологиялық тыныштық пен сенімділік береді. Ұлттық зерттеулер бойынша, мұндай шамалы музыкалық әсер бала ойыншыл күйден тыныштық жағдайына өтуге көмектеседі. Сонымен қатар, бесіктегі бала мен оның ата-анасы арасындағы эмоционалды байланыс нығаяды, өйткені бұл жырлар – ата-ана мейірімі мен қамқорлығын білдіретін жылу көзі. Осылайша, бесік жырының тек ұйықтатуға ғана емес, балалардың жалпы психо-эмоционалдық дамуына да жағымды ықпалы бар.

17. Бесік жырын тыңдап өскен балалар баяны

Көптеген қазақ отбасыларында бесік жыры ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырады. Мысалы, бір бала өзінің анасының әндетіп берген бесік жырының әсерінен тыныш әрі сабырлы өскенін айтып өтті. Ол балалық кезіндегі ұйықтау уақытының қалай тәтті әрі мейірімді өткенін есіне алады. Тағы бір әңгімеде, бесік жырын тыңдай отырып, бүлдіршін өзінің үйінің қауіпсіздігін сезініп, жаңа күнге сеніммен қадам басқанын баян етеді. Бұл мәлімдемелер мәтіннің ұлттық музыкалық дәстүрлер балалардың жан дүниесіне қалай оң ықпал ететінін жете көрсетеді.

18. Бесік жырын үйрету жолдары

Бесік жырының сақтауына және дамуына жауапты ең бірінші де басты тұлғалар – ата-аналар мен әжелер. Олар бұл дәстүрді балаларына өз тәжірибелерімен жеткізіп, әндерді бірге айтып, ұлттық мәдениетті өмірге ендіреді. Қазіргі таңда балабақшалар мен мектептер де бесік жырын үйрету сабақтарын ұйымдастырылып, жастарға ежелгі салт-дәстүрлерді таныстыруға арнайды. Сонымен қатар, кейбір оқу бағдарламаларында бесік жырының мәні мен сөздерін талдау арқылы балалардың қазақ тілін және мәдени рөлін терең түсінуіне мүмкіндік жасалады. Бұл бағыттар ұлттық мұраны сақтауда және жаңғыртуда маңызды рөл атқарады.

19. Ертегі мен бесік жырының айырмашылықтары

Балалар әдебиетінде ерекше орын алатын бесік жыры мен ертегі арасында бірнеше анық айырмашылықтар бар. Бесік жыры – ұйықтар алдында айтылатын қарапайым және қайталанатын әуен, баланың тыныш әрі қауіпсіз ұйықтауына бағытталған. Ал ертегі – бала қиялын дамытатын күрделі сюжеттер мен түрлі кейіпкерлермен байытылған шығармашылық әңгіме. Жыр өзінің құрылымы жағынан қарапайым болса, ертегі күрделі сценарийге ие. Бір жағынан, бесік жыры арқылы бала ананың қамқорлығын сезініп, физикалық тыныштыққа бөленсе, екінші жағынан ертегі – ол баланың қиял әлеміне терең саяхат жасауы және шығармашылық қабілетін дамытудың кілті.

20. Бесік жыры — ұлттық тәрбиенің тұғыры

Бесік жыры – қазақ халқының баланы тәрбиелеудегі алғашқы және маңызды дәстүрі. Ол балаға мейірімділік пен ұлттық мәдениеттің негізін қалыптастыра отырып, ұрпақты ата-баба рухын сезінуге баулиды. Бұл ұмытылмас әндер мен әуендер отбасы мен ұлт арасындағы бауырмалдық пен үндестікті бекемдеп, тәрбиенің қайнар көзіне айналады. Осылайша, бесік жыры – ұлттық сана мен рухани құндылықтарды ұрпақтан-ұрпаққа жеткізудің басты құралдарының бірі болып табылатындығы анық.

Дереккөздер

Қазақ этнографиясы институты. Бесік жырының тарихи-мәдени маңызы. Алматы, 2010.

Абаев, Г. Культура и традиции казахского народа. Алматы, 2005.

Сұлтанғалиев, Б. Қазақ музыкасының тарихы. Астана, 2017.

Мұхаметжанова, А. Ана махаббаты мен бесік жыры. ҚазМУ, 2019.

Тұрсынов, С. Халықтық педагогика және дәстүрлер. Алматы, 2012.

Қ. Жұбанов, "Қазақ музыкасының тарихы", Алматы, 2010.

Г. Сартаева, "Қазақтың халықтық әндері", Нұр-Сұлтан, 2015.

Ә. Ахметова, "Ұлттық тәрбиедегі бесік жырының ролі", "Мәдени мұра", 2018.

Ж. Төлегенова, "Балалар әдебиеті және ұлттық дәстүрлер", Алматы, 2019.