Текст выступления:

Ежелгі көшпелілердің дүниетанымы
1. Ежелгі көшпелілердің дүниетанымына жалпы шолу

Қазақтың және жалпы түркінің ежелгі көшпелі халықтарының дүниетанымы табиғатпен үйлесім мен рухани құндылықтарға негізделген ерекше философиялық жүйе болды. Бұл жүйе олардың күнделікті өмірін, әлеуметтік қарым-қатынастарын, сондай-ақ діндік рәсімдері мен өнерін тереңінен сипаттады. Табиғи әлем туралы түсініктер, аң мен өсімдіктерге деген құрмет пен анимизм сенімдері көшпелілердің өзара байланысын күшейтіп, оларды табиғатпен үйлесімді өмір сүруге бағыттады.

2. Көшпелілер әлемінің тарихи және мәдени негіздері

Еуразияның кең даласында мыңдаған жылдар бойы сақ, ғұн, түркі және қыпшақ сияқты көшпелі тайпалар өмір сүрді. Олар төрт түлік мал шаруашылығымен айналысып, жыл маусымына сәйкес қоныс аудару арқылы өзіндік экономикалық және мәдени өркениеттерін құрды. Бұл тайпалардың әлеуметтік құрылымы ата-баба дәстүрлеріне, ру-тайпалық бірлікке және рухани сенімдерге терең негізделген болатын, олардың діндері мен әдет-ғұрыптары қазіргі қазақ мәдениетінің түпқазаны саналады.

3. Табиғатпен үйлесімді өмір сүру дәстүрі

Көшпелілер табиғат әлеміне ерекше құрметпен қарап, ағын судың, желдің, тау мен орманның рухтарын сезінді. Жыл сайынғы маусымдық көшулер барысында олар жер анаға алғыс айтып, дала мен өзендерді қорғау тәсілдерін ұстанды. Әрбір табиғат элементіне ерекше мағына беріліп, олардың арғы тегі мен күнделікті өмірі табиғат циклына бағынды.

4. Анимизм және жан туралы түсініктер

Барлық табиғи нысандар, тастардан өзендерге дейін, рухы бар және оларды құрметтеу көшпелі халықтар сенімінде басты орын алды. Анимизм іліміне сәйкес, жан руханият әлемімен байланысып, адамдар мен табиғатты біріктіретін күш болып есептелді. Діни рәсімдерде аруақтарды шақырып, табиғатқа құрбандықтар бағыштау осы анимистикалық сенімнің негізі болды, ол халықтың рухани бірлігін нығайтып, тіршілікке үміт ұялатты.

5. Ата-бабаға табыну және ұрпақ сабақтастығы

Көшпелілер үшін ата-бабалардың рухы ерекше қасиетті болып саналды. Жыл сайын аруаққа ас беру дәстүрі рухани байланыс пен отбасылық бірлікті нығайтты. Құрбандық шалу арқылы ру мен тайпаның ынтымағы күшейтілді, ал жеті атаға дейін тұқым қуалау дәстүрін сақтау ұрпақ сабақтастығын қамтамасыз етті. Бұл рухани салттар көшпелі қоғамның тұрақтылығын және өзара құрмет мәдениетін қалыптастырды.

6. Космология: Әлемнің үш құрылымы

Көшпелі халықтар әлемді үш негізгі дүние ретінде түсінді: Жоғарғы әлем (аспан мен тәңірлер мекені), Ортаңғы әлем (адамдар мен жан-жануарлар өмір сүретін жер) және Төменгі әлем (аруақтар мен орын ауыстыратын дүниелер). Әр әлемнің өз ерекшеліктері мен рухани маңызы болды. Бұл үш дүниенің өзара байланысы олардың өміріндегі ғибрат пен тағдырды түсінуге септігін тигізді.

7. Көшпелілерге қатысы бар негізгі ұғымдар мен терминдер

Бұл ұғымдар мен терминдер көшпелілердің дүниетанымы мен мәдени құрылымын ашып береді. Мысалы, «Тәңір» — аспан иесі, «Аруақ» — рухани қорғаушы, «Киіз үй» — өмір мен әлемнің символы, «Шаман» — рухтармен араласушы. Барлық бұл түсініктер көшпелі халықтардың әлеуметтік және рухани өмірін қалыптастырды, оларды біріктіріп, ұлттық ерекшелігін сақтауға ықпал етті.

8. Тәңірлік сенім мен оның рөлі

Тәңір — көшпелілер үшін аса маңызды ұғым, ол аспанның иесі әрі барлық тіршіліктің жаратушысы ретінде қарастырылды. Оның билігі өмірдің тәртібін, адамдар арасындағы әділдікті қамтамасыз етумен байланысты болды. Тәңірге деген құрмет қоғамдағы билік құрылымының негізіне айналып, ру басшылары мен кеңестердің қағидаларына рухани қолдау берді. Осылайша, Тәңірлік сенім көшпелілердің рухани және әлеуметтік өмірін тығыз байланыстырып, тұтастықты нығайтты.

9. Магия және шаманизмнің ерекшеліктері

Шаманизм көшпелілер қоғамында рухтар дүниесімен байланыс орнатудың басты құралы болды. Шамандар ауруды емдеп, қауымның тыныштығын қамтамасыз ету үшін аруақтарды шақырып, табиғат күштерімен келісім жасады. Олар музыка мен билі пайдалана отырып, болашақты болжады және рухани тазарту рәсімдерін орындады. Бұл магиялық дәстүрлер қоғамның рухани қажеттіліктерін қанағаттандырып, көшпелілердің өмір сүру сапасын арттырды.

10. Мифтер мен аңыздардың орны

Көшпелі халықтардың мифтері мен аңыздары олардың дүниетанымына терең әсер етті. Бұл ертегі-қиссалар арқылы туған жер, табиғат күштері, батырлар мен жаратылыстар туралы білім беріліп, ұрпақтан ұрпаққа рухани мұра қалдырылды. Мифологиялық бейнелер адам өміріндегі маңызды құбылыстар мен құндылықтарды бейнелеуге қызмет етті. Осы аңыздар көшпелілердің құндылығын, тарихын және моральдық тәртіптерін сақтап қалуға көмектесті.

11. Зергерлік өнер мен дәстүрлі ою-өрнектің мәні

Көшпелі халықтардың зергерлік бұйымдарында табиғат әлемінен алынған суреттер мен таңбалар кеңінен қолданылды, олардың әрқайсысы рухани мағынаға ие болды. Мысалы, қасқыр мен барыс бейнелері батырлық пен қорғануды білдірді, ал күн мен құс суреттері өмірдің әсемдігі мен тіршілігінің символы болды. Геометриялық ою-өрнектер тыныштық пен үйлесімділікті бейнелеп, заттарды сәндеп қана қоймай, оларға қорғаныштық рухани қасиет берді. Бұл бұйымдар тек сән элементі емес, қоғамдағы әлеуметтік мәртебені көрсетіп, дәстүрлі құндылықтарды ұстанудың көрінісі болды.

12. Көшпелілердің жыл мезгілдерін ұғынуы және шаруашылық

Көшпелі тайпалардың шаруашылығы табиғаттың жыл мезгілдерімен тығыз байланысты болды. Олар көші-қонды маусымға сай үйлестіріп, малдарды жайылымға шығаруды және қыстауға дайындауды тиімді ұйымдастырды. Бұл маусымдық көшулер олардың табиғатқа икемделуіндегі маңызды фактор болып, тұрақты әрі бай шаруашылық жүргізуге мүмкіндік берді. Этнографиялық зерттеулер көрсеткендей, бұл дәстүрлер қазіргі күнге дейін қазақтың малшыларында сақталып келеді.

13. Киіз үй: дүниенің моделі әрі мәдениет нышаны

Киіз үй — көшпелі елдердің орталығы әрі әлемнің символы ретінде үлкен мәнге ие болды. Оның уығы күннің нұрын бейнелеп, кеңістік пен уақыттың үндесімін көрсетеді, бұл табиғатқа үйлесімділіктің көрінісі. Кереге — киіз үйдің тірегі, әлемнің механикалық құрылысының символы ретінде тұрақтылық пен іргелікті білдіреді. Түндік аспан мен жер арасындағы байланыс рухани әлемнің ерекше маңыздылығын көрсетіп, адамдарға өмірдің мәнін түсінуге көмектесті.

14. Жылқы — еркіндік пен өркениеттің символы

Жылқы көшпелілер үшін тек көлік құралы емес, еркіндіктің және өркениеттің маңызды символы болды. Аудандарды еркін аралау, алыс қашықтықтарға жылдам жету жылқының арқасында мүмкін болды. Археологиялық қазбаларда жылқы сүйектерінің көптеп табылуы оның мәдени және экономикалық маңыздылығын дәлелдейді. Сонымен қатар, ұлттық ойындар мен салт-дәстүрлерде жылқы батылдық пен дәстүрдің символы ретінде ерекше орын алды.

15. Көшпелі өмір салты мен дүниетанымның бірлігі

Көшпелі өмір салты мен рухани дүниетаным бір-бірімен тығыз байланыста болды. Табиғат пен рухани әлемге деген түсініктер көшпелілердің іс-әрекетін, мінез-құлқын, өнерін және дәстүрлерін қалыптастырды. Осы тұтастық олардың қоғамдық құрылымын, тарихи сабақтастығын сақтап, мәдениетінің қалыптасуына нақты әсер етті. Көшпелі халықтар өз өмірлерін табиғатпен үндестіріп, әлемнің түпкі мәнін түсінуге ұмтылды.

16. Көшпелілер дүниетанымының басты элементтері мен байланысы

Ежелгі қазақ көшпелілерінің дүниетанымы – бұл олардың өмір сүру салты мен табиғатқа деген көзқарастарының тоғысу нүктесі ретінде қарастырылатын кешенді жүйе. Мұнда басты элементтер ретінде табиғат пен адам арасындағы тығыз байланыс, рухани наным-сенімдер, қоғамдағы тәртіп пен салт-дәстүрлер қарастырылды.

Бұл дүниетанымда табиғат тек қоршаған орта ретінде ғана емес, рухани күштің қайнары ретінде де қабылданды. Қалың дала, таулар, өзендер – барлығы киелі және ерекше мағынаға ие. Әрбір элементтің өз орны мен маңызы болды, оларды құрметтеу – көшпелілердің тіршілік тірегі, өмір сүруінің негізі болды.

Мұндай көзқарас генетикалық деңгейде, ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырды, бұл халықтың бірегей мәдениетін сақтап, дамытуға мүмкіндік берді. Сонымен бірге, көшпелілердің қоғамдық тәртібі мен әділеттілік жүйесі де дүниетаныммен тығыз байланысқан: заңдар мен ережелер табиғат заңдарына сәйкес құрылды, яғни адамның табиғатпен үйлесімді қарым-қатынасы басты шарт ретінде алынды.

Сөйтіп, бұл диаграмма көшпелілердің рухани және материалдық әлем арасындағы келісімді, өзара әрекетті толық танып-білуіне негізделген құндылықтардың бірізділігін көрсетеді.

17. Бала тәрбиесіндегі дүниетанымдық құндылықтар

Ежелгі көшпелі қоғамда бала тәрбиесі ерекше мәнге ие болды, оның негізгі мақсаты – ұрпақтың кемелденуі мен қоғамға пайдалы азамат болып өсуін қамтамасыз ету. Балаларды ерте жастан батылдық пен адалдық сияқты асыл қасиеттерге баулу – қоғамның беріктігі мен рухани негізін қалыптастырды, бұл қасиеттер батырлық жырлар мен аңыздар арқылы өнегелі түрде жеткізілді.

Қоршаған ортамен үйлесімде өмір сүру мәдениеті, яғни табиғатты қорғау мен үлкендерді құрметтеу ұғымдары рухани дамудың негізгі бөлігі ретінде саналды. Бұл тәрбиелік бағыт жас ұрпақтың мінез-құлқы мен әлеуметтік жауапкершілігін қалыптастыруға ықпал етті.

Аңыз-ертегілер, мақал-мәтелдер және ауызша шығармашылық балаларға еңбекқорлық пен ұжымдық өмірге деген құрметті қалыптастыру құралы болды. Мысалы, «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей» сияқты мақалдар халықтың өмірлік тәжірибесін жинақтап, балаларға ұлттық құндылықтардың терең мағынасын түсіндірді.

18. Көшпелілердің жыл санауы мен уақыт түсінігі

Көшпелілердің уақытты тану жүйесі олардың табиғатқа деген мұқият бақылауынан туындады. Олар жыл мезгілдерін, күн мен айдың қозғалыстарын, жұлдыздардың орнын зерттей отырып, дәстүрлі жыл санауды қалыптастырды.

Мәселен, көктемнің басы мен күздің соңын атап өту, мал жайылымдарын ауыстыру уақытын дәл анықтау көшпелі өмірдің тиімді ұйымдастырылуына көмектесті. Бұл жүйе көбінесе табиғи құбылыстарға сүйенген, олардың негізінде ай мен күннің циклі тұрды.

Сонымен қатар, көшпелілердің уақытты санауы халық аузы арқылы жеткен мифологиялық және рухани санаға да байланған. Уақыт кезеңдерінің әрқайсысына арнайы атаулар беріліп, бұл кезеңдер түрлі салт-жоралғылар мен мерекелермен ұштасып отырды. Мұның бәрі көшпелі қоғамның тарихын және тарихи санасын сақтау үшін маңызды рөл атқарды.

19. Ежелгі көшпелілер дүниетанымының қазіргі қоғамдағы маңызы

Бүгінгі Қазақстан қоғамында көшпелілердің табиғатқа деген құрметі мен олардан қалған салт-дәстүрлер – ұлттық идентификацияның негізгі құрамдас бөлігі. Ол халықтың өзіндік беделін сақтау және тарихи тамырларын ұғынуында аса маңызды.

Отбасылық және қоғамдық тәрбиеде көшпелілердің рухани құндылықтарын ұрпақтан ұрпаққа жеткізу қазіргі қоғамның тұрақтылығы мен рухани тұтастығын қорғаудың негізгі факторы ретінде қызмет етеді. Мәселен, үлкендерді сыйлау, бірігіп өмір сүру, табиғатты аялау сияқты принциптер қазіргі күннің талабына сай әлеуметтік қарым-қатынасты нығайтады.

20. Ежелгі көшпелілер дүниетанымы – рухани мұра мен ұлттық бірліктің негізі

Ежелгі көшпелілердің дүниетанымы – бұл қазақ халқының рухани мұрасы ғана емес, сондай-ақ табиғатқа құрметпен қарау және қоғамдағы ынтымақтастықты қалыптастыру үлгісі. Бұл ұғымдар қазақ қоғамының тарихи санасын сақтау мен ұлттық бірліктің негізін нығайтуда төңіректес құндылыққа айналды.

Осы тұста көшпелі мәдениетіміздің мәні мен маңызы арта түседі, себебі ол өткен мен қазіргі арасындағы көпір қызметін атқарып, біздің ұлттық болмысымызды өмірлік қағидалар арқылы жаңғыртады.

Дереккөздер

Күлтегін ескерткіші және түркі жазба ескерткіштері: тарих және тіл. – Алматы, 2018.

Н.Ә. Назарбаев. Түркі әлемінің рухани мұрасы. – Астана, 2020.

Қазақтың этнографиясы мен антропологиясы: жинақ. – Алматы, 2015.

Х. Хасенов. Көшпелі халықтардың космологиясы. – Шымкент, 2019.

А. Бекқожин. Қазақтың анимациялық және шamanдық дәстүрлері. – Алматы, 2017.

Әбдірахманов, Ы. Зеңгі бабалардан мирас қалған мәдени құндылықтар. Алматы, 2018.

Күләшева, Ж. Қазақ халқының дәстүрлері мен салт-дәстүрлерінің тарихы. Нұр-Сұлтан, 2020.

Сұлтанов, М. Қазақтың көшпелі тынысы және рухани мұрасын зерттеу. Шымкент, 2017.