Текст выступления:

Ежелгі көшпелілердің материалдық мәдениеті
1. Ежелгі көшпелілердің материалдық мәдениетіне жалпы шолу

Көшпенділердің тұрмыс-тіршілігін ойлап, олардың заттары мен өнерін зерттеу – қазақ халқының мәдени дамуын түсінудегі маңызды кезең. Қазақ халқының негізін қалдырған көшпелілердің тұрмыстық заттары олардың өмір сүру стилін, әлеуметтік құрылымын және табиғатпен байланысын ашып көрсетеді. Бұл заттар – көшпенділер мәдениеті мен дәстүрінің айнасы.

2. Көшпелілер қоғамының пайда болуы мен кең өркендеуі

Біздің заманымызға дейінгі ІІ мыңжылдықта Қазақстанның кең дала аймағында көшпелілер қоғамы қалыптаса бастады. Олар табиғаттың қатаң шарттарына бейімделіп, мал шаруашылығын дамыту арқылы өмір сүрді. Өзен бойларына жақын жайылымдарға қоныс тепкен көшпенділердің тұрмысы табиғат пен малдың арасындағы үйлесімге сүйенді. Бұл кезеңде көшпелілер қоғамы әлеуметтік ұйымдар мен шаруашылықтың әр түрлі салаларын белсенді дамытты.

3. Көшпелілердің күнделікті тұрмыстық заттары

Көшпелілердің күнделікті тұрмыстық заттары олардың өмір сүру салтын нақты бейнелейді. Мысалы, қоймалжың төсектері мен былғарыдан жасалған ыдыс-аяқтары олардың көшпелі өміріне лайықталған. Қоғамдағы әрбір заттың өз мағынасы мен практикалық рөлі болды: пештің қызуы немесе өңделген тері бұйымдары қиындықта жүру мен өмір сүруді жеңілдетті. Осындай заттар олардың тұрақты тіршілік етуіне, дем алуына және әлеуметтік қарым-қатынасына қызмет етті.

4. Киіз үй - көшпелілердің негізгі баспанасы

Киіз үй – қазақ көшпелілерінің негізгі баспанасы ғана емес, олардың мәдениетінің де символы болды. Бұл құрылым жылжымалы өмір салтына таптырмас шешім еді: оңай жинауға, тасуға және ауа райына төзімді болуға бағытталған. Киіз үйдің ішкі безендірілуі мен құрылымы отбасылық бірлікті, ру-тайпалық байланыстарды көрсететін ерекше мәнге ие болды. Оның жыл жылжымалы болуы көшпелілердің табиғатқа және ауа-райына икемделгенін көрсетеді.

5. Көшпелілердің қару-жарақтары

Көшпелілердің қару-жарақтары олардың қорғанысы мен аңшылық өнерінің негізі. Аса дамыған садақтар, найзалар мен қылыштар – олардың кәсіби шеберлігінің нәтижесі. Қару-жарақтар қоғамдағы ерлердің мәртебесін арттырып, қауіпсіздік пен кең аумақтарды қорғауда маңызды рөл атқарды. Әр қарудың материалдары мен пішіні оның нақты қолдану мақсатына сәйкес келді, бұл да көшпелілердің технологиялық жетістіктерін көрсетеді.

6. Қару түрлері мен олардың қолданылу салалары

Қару-жарақтардың түрлері әр түрлі, олар аңшылық пен жаугершілік іс-әрекеттерге сәйкес келді. Мысалы, садақтар мен оқ ату құралдары аңшылықта кеңінен қолданылды, ал қылыш пен найза қару соғыс жағдайында басты рөлге ие болды. Қазақ ғылыми археология орталығының зерттеулері қарудың құрылымы мен материалы олардың қолданылу ерекшелігін анықтап, көшпелілердің қорғаныс тактикасын жақсы түсінуге мүмкіндік береді. Осындай құралдар көшпелілердің өмір салты мен қауіпсіздік стратегиясын білдіреді.

7. Киім түрлері және ұлттық ою-өрнектер

Көшпелілердің киімдері олардың табиғатпен қарым-қатынасы мен эстетикалық көзқарасын білдіреді. Ұлттық киімдер киіз, былғары және жүннен тігілді, ол сән мен ыңғайлылықты үйлестірді. Ою-өрнектер қазақ халқының рухани дүниесін, табиғатқа деген құрметін және әлеуметтік мәртебесін бейнеледі. Әр өрнек тарих пен мифологияны, салт-дәстүрлерді сақтап, ұрпақтан ұрпаққа жалғасу символы ретінде қызмет етті.

8. Әшекей және зергерлік бұйымдар

Көшпелілердің әшекейлері мен зергерлік бұйымдары олардың эстетикалық талғамы мен рухани әлемін айқын көрсетеді. Алтын мен күмістен жасалған бұйымдар қауымдастықтағы мәртебені білдіріп, сондай-ақ қорғаншылық қасиеттерге ие деп саналатын. Таспен, перламутрмен безендірілген әшекейлер әйелдер мен ерлердің киімін мәнді әрі сәнді етті. Бұл бұйымдар мәдениет пен өнердің бірегей көрінісі болып отыр.

9. Мал шаруашылығы – материалдық мәдениеттің өзегі

Көшпелілердің материалдық мәдениетіндегі мал шаруашылығы ерекше орын алды. Жылқы, түйе, қой және сиыр малдары олардың тұрмыс-тіршілігін қамтамасыз етумен қатар, әлеуметтік мәртебенің де белгісі болды. Малдың байлығы ауыл өмірінің тұрақтылығын көрсетіп, қоғамдағы байланыстарды нығайтты. Сонымен қатар камшы, жүген мен ат әбзелдері мәдени шаралар мен ұлттық ойындарда маңыздылыққа ие болып, мәдениеттің рухани байлығын дамытты.

10. Жылқы және ат әбзелдерінің рухани-мәдени маңызы

Жылқы қазақ халқының ең қасиетті жануарларының бірі болды. Ат әбзелдері, жүн мен теріден жасалған түрлі бұйымдар көшпенділердің рухани өмірінде ерекше орын алды. Олар тек тұрмыстық заттар ғана емес, сонымен қатар той-томалақтар мен тылсым наным-сенімдерге байланысты қолданылды. Бұл әбзелдер көшпенділердің табиғатпен үйлесімді қарым-қатынасының, сондай-ақ мәдениетінің маңызды бөлігі ретінде қызмет етті.

11. Азық-түлік түрлері мен тағам дайындау дәстүрлері

Көшпелілердің негізгі азығы – малдан алынатын ет пен сүт өнімдері болды, олар күнделікті тіршіліктің негізін қалыптастырды. Қымыз бен шұбат сияқты сүт өнімдері арнайы технологиямен ашытылып, денсаулыққа пайдалы әрі ұзақ сақталатын сусындарға айналды. Ұзақ сапарлар кезінде құрғақ ірімшік пен сүр ет сияқты тағамдар қолданылды, бұл дала жағдайында өмір сүруді жеңілдетті. Сонымен қатар, қазы-қарта сияқты тағамдар ұлттық мерекелер мен салт-дәстүрдің ажырамас бөлігіне айналды.

12. Көшпелілердің негізгі тағам түрлерінің сипаттамасы

Тағамдар көшпелілердің табиғат пен өмір салтына бейімделуін көрсетеді. Бұл кестеде әр тағамның жасалу әдістері мен салт-дәстүрдегі мәні айқын көрінеді. Малдан алынатын түрлі өнімдер дайындаудың өзіндік ерекшеліктері бар, оларда мәдениет пен практикалық қажеттілік қатар дамыды. Мұндай тағамдар көшпелілердің өмір бойы қалыптасқан ас мәзірінің маңызды құрамдас бөлігі болды.

13. Сақ және ғұн дәуіріндегі археологиялық олжалар

Сақ және ғұн дәуірінен қалған археологиялық табындылар көшпелілердің байырғы өмірін айқын бейнелейді. Мысалы, алтын мен күмістен жасалған зергерлік бұйымдар, қару-жарақтар, сондай-ақ тұрмыстық заттар – сол заман мәдениеті мен технологиясын көрсетеді. Бұл олжалар этнографтар мен тарихшылар үшін қазақ этносының негізін зерттеуде баға жетпес дерек көзі болып табылады.

14. Көшпелілердің қолөнері мен қолданбалы бұйымдары

Ағаш, былғары және сүйектен жасалған ыдыс-аяқтар көшпелілердің күнделікті тұрмысында кең таралған. Олар оңтайландырылған функционалдығы арқасында ұзақ сапарлар мен көшпелі өмірге лайықталған. Зооморфтық өрнектер жануарлардың бейнесін бере отырып, символдық мәнге ие болды. Қолданбалы бұйымдар тек тұрмыс қажеттілігі ғана емес, әлеуметтік мәртебе мен діндік рәсімдерде маңызды рөл атқарды.

15. Қолөнер кәсіптері: тері өңдеу және тоқымашылық

Қолөнердің негізгі бағыттарының бірі – тері өңдеу мен тоқымашылық болды. Тері мен былғарыдан түрлі киім мен құрал-жабдықтар, ал жүннен жылы әрі жеңіл киімдер, кілемдер мен кілемшелер жасалды. Бұл кәсіптер көшпелілердің өмір сүру салтына үйлесімді қарым-қатынасты қалыптастырып, оларға жайлылық пен эстетика ұсынды. Әрбір қолөнер бұйымы шеберліктің, дәстүрдің және тәрбиенің көрінісі ретінде бағаланды.

16. Археологиялық табылған бұйымдардың үлес салмағы

Қазақ даласындағы археологиялық зерттеулер сақ дәуірінің мәдениетін жан-жақты ашуға мүмкіндік береді. Бұл деректер қару-жарақ пен әшекей бұйымдардың көшпелі қоғамда ерекше орын алғанын дәлелдейді. Қару-жарақ – соғыс өнерінің, батырлықтың, сондай-ақ қорғаушылықтың символы болса, әшекей бұйымдар әйел мен ер адамның сәндік мәдениетін, эстетикалық талғамын айқын көрсетеді. Мәселен, сақтардың алтыннан жасалған әшекейлері ерекше шеберлікпен орындалған және топырақ астынан табылған заттардың пайыздық үлесі көбінесе осы бұйымдардың маңызды рөлін көрсетеді. Бұл археологиялық деректер көшпелілердің материалдық және рухани мәдениетінің ажырамас бөлігі екенін білдіреді.

17. Әйел мен ердің әлеуметтік рөлі және киім үлгісі

Көшпелі қоғамның әйелдері мен ерлерінің киім үлгілері олардың әлеуметтік рөлін сипаттайды. Әйелдер әшекейлердің көмегімен әлеуметтік мәртебесін білдірген, ал ерлер киімдеріне және қару-жараққа ерекше көңіл бөлген. Әйелдердің киімінде алтын мен күмістен жасалған элементтер кездескен, бұл олардың отбасы мен рудағы орнының маңыздылығын айқындайды. Ерлердің киімі сонымен қатар олардың жауынгерлік статусын және көшпенділердің әскери дәстүрлерін көрсетеді. Осылайша, киім мәдениеті арқылы сол дәуірдің қоғамындағы гендерлік айырмашылықтар мен әлеуметтік құрылымдар айқындала түседі.

18. Материалдық мәдениеттің тарихи даму кезеңдері

Қазақ даласының ежелгі даму тарихында материалдық мәдениеттің бірнеше кезеңі айқын байқалады. Бұл кезеңдер арасында тас дәуірінен бастап, метал құралдарды пайдалану дәуіріне өту, кейіннен сақ және кейінгі көшпелі мәдениеттердің қалыптасуы бар. Әр кезең өзіне тән технологиялық және мәдени ерекшеліктерімен ауқымды өркениеттің іргетасын қалаған. Мысалы, алғашқы кезеңдерде тас құралдар мен қыш ыдыстардың дамуы тұрмысқа қажеттіліктерді шешкен болса, кейінгі кезеңдерде металл өңдеу және әшекей жасау өнері қарқынды дамыды. Осы тарихи адымдар материалдық мәдениеттің кең ауқымды түрленуін және оның қазіргі қазақ мәдениетіне ықпалын көрсетеді.

19. Ежелгі көшпелілердің мәдениетінің мұрагерлігі

Ежелгі көшпелілердің мәдениеті бүгінгі қазақ халқының рухани өмірінде айқын көрініп отыр. Мысал ретінде, халық ауыз әдебиетіндегі әңгімелер мен эпостардың көшпелі өмір салты, батырлық дәстүрлері туралы баяндауы; киім мен зергерлік бұйымдардың дизайны мен символикасы; сондай-ақ дәстүрлі музыка мен аспаптардың үндесуі. Көшпелілер мәдениетінің бұл мұрасы қазіргі заманғы өнер, әдебиет және күнделікті өмірдің маңызды бөлігін құрайды. Осы ескерткіштер мен мұралар халықтың тарихи жадысын сақтау мен ұлттық сананы қалыптастыруда басты рөл атқарады.

20. Ежелгі көшпелілер мәдениеті: тарих пен болашақтың тоғыс нүктесі

Ежелгі көшпелілердің материалдық мәдениеті қазақ халқының ұлттық негізі болумен қатар, оның рухани байлығын арттырады. Бұл мәдени мұра болашақ ұрпаққа тарихпен байланыс орнатып, ұлттық бірегейлікті сақтауға және дамыта түсуге көмектеседі. Осылайша, ежелгі дәуірден бүгінге жеткен көшпелілердің мәдениеті – тарих пен болашақтың арасында ұрпақтарды біріктіретін көпір.

Дереккөздер

Б. Қалиев. Қазақтың көшпелі мәдениеті. Алматы, 2018.

Ғ. Әміреев. Қазақстанда көне көшпелілердің археологиясы. Астана, 2020.

Ә. Мырзахметова. Қазақ ұлттық киімі мен ою-өрнектері. Алматы, 2017.

Қазақ ғылыми археология орталығының зерттеулері. Алматы, 2019.

Ж. Тұрсынжанов. Қазақ халқының мал шаруашылығы тарихы. Шымкент, 2016.

Қазақ ғылыми археология орталығы. Археологиялық зерттеулер материалдары, 2023 жыл.

Толегенов М. Тарихи дәуірлердегі қазақ даласының мәдени дамуы. Алматы, 2020.

Сарыбаев Ж. Қазақ көшпелілерінің қоғамдық құрылымы мен мәдениеті. Нұр-Сұлтан, 2019.

Әубәкір К. Көшпелі қоғамның киім және әшекей мәдениеті. Шығыс зерттеулері, 2021.