Текст выступления:

Қазақстанның жартастар салынған ежелгі суреттері
1. Қазақстандағы ежелгі жартас суреттері: жалпы шолу және негізгі тақырыптар

Қазақстан аумағында сақталған ежелгі жартас суреттері – еліміздің тарихи мұрасының айрықша бір бөлшегі. Бұл суреттер халықтардың өмір салты мен мәдениетін, сенім жүйесін, табиғатқа қатынасын білуге мүмкіндік береді. Өзінің қарапайым, бірақ терең мағыналы бейнелері арқылы тарихтың бірегей көріністерін жеткізеді.

2. Жартас суреттерінің пайда болуы мен тарихи маңызы

Қазақстандағы жартас суреттерінің пайда болуы б.з.д. 2-мыңжылдыққа дейінгі кезеңге жатады. Олар ежелгі тайпалардың өмір сүру салтымен қатар, олардың діни нанымдарын, табиғатқа деген көзқарасын бейнелейді. Осындай суреттер көне өнер әлеміндегі баға жетпес мұра болып, ежелгі мәдениеттердің даму жолын түсінуге көмектеседі. Ғалымдар бұл суреттерді арқылы адамзаттың өткенін танитын айна деп қарастырады.

3. Жартас суреттерінде бейнеленген тақырыптар мен олардың маңызы

Жартас суреттеріне қарағанда, онда көбіне аңшылық, жауынгерлік, күнделікті тұрмыс, мал шаруашылығы, мифологиялық және діни сюжеттер бейнеленген. Мысалы, суреттерде таудың жануарлары – тау ешкілері, аюлар, бүркіттер жиі көрініс табады, бұл тайпалардың аңшылыққа берілген құмарлығын көрсетеді. Сонымен қатар адам фигуралары мен олардың белсенді әрекеттері көшпенділердің өмір салтының көрінісі саналады. Бұл бейнелер ежелгі адамдардың әлемді қабылдауын және олардың мәдени құндылықтарын ашып көрсетеді.

4. Қазақстандағы жартас суреттерін ғылыми зерттеудің даму кезеңдері

Жартас суреттерін зерттеу бірнеше кезеңдерден тұрады: XIX ғасырдың аяғында алғашқы суреттер байқалып, XX ғасырда археологтар мен этнографтар жүйелі түрде зерттей бастады. 1950-1960 жылдары ғылыми экспедициялар өтіп, жартастардағы бейнелер толық каталогталған. Соңғы жылдары сандық технологиялар мен 3D-сканерлеу әдістері суреттердің нақты және егжей-тегжейлі зерттелуіне жағдай жасады. Бұл зерттеулер ұлттық тарихымыз бен мәдениетімізді тереңірек түсінуге көмектеседі.

5. Тамғалы шатқалындағы петроглифтер мен ЮНЕСКО

Тамғалы шатқалындағы петроглифтер – Қазақстанның ең бай өнер мұраларының бірі, 2004 жылы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мәдени мұралар тізіміне енді. Бұл жерде мыңдаған ежелгі суреттер мен таңбалар сақталған, олардың арасында аңшылық көріністері, адамдар мен табиғаттың үйлесімі айқын бейнеленеді. ЮНЕСКО-ның қолдауы арқылы әлемдік деңгейде танылған бұл орын тарихи маңыздылығын арттыра түсті және сақталуына ерекше мән берілуде.

6. Ешкіөлмес шатқалындағы петроглифтердің ерекшеліктері

Жетісу өңіріндегі Ешкіөлмес шатқалында орналасқан петроглифтер саны 10 мыңнан асады және олардың негізгі тақырыбы тау ешкілері мен жабайы жануарлар. Осындағы суреттерде адамдардың күнделікті тұрмысы да кеңінен көрініс табады, соның ішінде үйретілген иттер мен аңшылық әдістері жиі бейнеленеді. Бұл көріністер бұдан мыңдаған жыл бұрын өмір сүрген халықтың әлеуметтік және мәдени құрылымы туралы құнды мәліметтер береді. Ешкіөлмес – Қазақстандағы ең бай жартас суреттер коллекцияларының бірі ретінде танылған.

7. Қаратау петроглифтерінің маңыздылығы

Қаратау тауларының жартас суреттері аңшылық пен жануарлар әлемін кең әрі терең бейнелейді. Әртүрлі стильдер, ою-өрнектер бұл аймақтағы ежелгі қоғамдардың өзіндік ерекшелігін көрсетті. Сонымен қатар, бұл петроглифтер сурет техникасының дамуын, сотжалски стильдерінің қалыптасуын және жергілікті мәдениетті жүйелі зерттеуге негіз болды. Олар ежелгі өнердің көркемдік деңгейін анық түсіндіреді.

8. Ұлытау мен Сырға өңіріндегі ежелгі суреттердің ерекшеліктері

Ұлытау мен Сырға өңіріндегі жартас суреттері көшпенділердің тұрмыс-салтын, мал шаруашылығын жан-жақты көрсетеді. Ауыл шаруашылығы мен мал бағу дәстүрлері суреттерде нақты бейнеленіп, ежелгі қазақ даласының шаруашылық күш-жігерін аңғартады. Сонымен қатар, бұл суреттерге рухани және дәстүрлік элементтер де енгізілген, олар қазақ халқының мәдени өмірінің терең сырларын ашады. Ұлытау мен Сырға тарихы – Қазақстанның ежелгі мәдениетін зерттеу үшін таптырмас тарихи дереккөз.

9. Жартастағы жануарлар бейнелерінің маңызы мен таралуы

Жартастағы жануарлар бейнелері ежелгі адамдардың қоршаған ортаға тиісті көзқарасын білдіреді. Олар аңшылық және мал шаруашылығына байланысты маңызды рәміздер ретінде қызмет еткен. Бұл бейнелер Қазақстанның әр өңірінде таралып, стильдік және символдық әртүрлілікті көрсетеді. Мысалы, тау ешкісі бейнесі ерекше мәртебеге ие болған, ол табыстың және өмірлік күштің символы болған.

10. Жартас суреттерінің дәуірлер бойынша таралуы

Кең көлемде жартас суреттері негізінен қола және ерте темір дәуірлеріне тиесілі. Олардың көбісі ежелгі көшпенділердің тұрмысын бейнелейді. Орта ғасыр кезеңінен қалған суреттер аз, бұл дәуірдегі мәдениет басқаша қалыптасқанын көрсетеді. ҚР Ұлттық музейінің 2022 жылғы мәліметтері бойынша, бұл суреттердің көбісі ежелгі қауымдардың өмір сүру кезеңдерін айқын көрсетеді. Осындай тарихи кезеңдердің көрінісі суреттер арқылы жақсы байқалады.

11. Аңшылық және соғыс көріністері

Жартас суреттеріндегі аңшылық көріністері ежелгі көшпенділердің күнделікті өміріндегі маңызды салаларға шолу жасайды. Мұнда аңшылардың қару-жарақ қолдануы мен топтық әрекеттері негізінен көрсетіледі. Сонымен қатар, соғыс пен жауынгерлік көріністер ежелгі тайпалардың әскери техникасы мен киім үлгілерін зерттеуге мүмкіндік береді. Бұл бейнелер тұрғындардың батылдық пен ұжымдық рухын айқын көрсетеді, олардың ерлігін паш етеді.

12. Қазақстандағы басты жартас сурет ескерткіштері

Қазақстандағы ең ірі жартас сурет ескерткіштері орналасқан өңірлердің түгелгі сурет саны көрсетілген кестеде. Ешкіөлмес өңірінде ең көп суреттер сақталған, бұл ол жердің ежелгі мәдениеті мен өнерінің байлығын дәлелдейді. Басқа маңызды орындар арасында Тамғалы, Қаратау және Ұлытау өңірлері бар, олар да тарихи және археологиялық маңызы зор. Бұл мәліметтер зерттеушілерге жартас суреттерінің географиялық таралуы мен мәдени байланысын түсінуге көмектеседі.

13. Сурет салу техникасы мен қолданылған құрал-жабдықтар

Ежелгі суретшілер жартастарға қашау мен тесу техникаларын пайдаланып бейнелер жасаған. Бұл әдістер суреттердің ұзақ уақыт сақталуына көмектескен. Құрал-жабдықтар қарапайым тастан, металдан және сүйектен жасалған, палеолит пен қола дәуірінен табылған. Кейбір суреттерде қоңыр және қызыл реңктер қолданып, бояу техникасы дамығанын көрсетеді. Бұл талапшыл және шеберлікпен жасалған өнер туындылары ежелгі адамдардың шеберлігін көрсетеді.

14. Діни және мифологиялық рәміздер бейнесі

Жартастағы күн және аспан белгілері ежелгі адамдардың діни түсініктерін айқын көрсетеді, ғарыш пен табиғат күштеріне табынудың куәсі. Тотемдік жануарлар бейнелері қауымның рухани бірлігін, қорғаныш рәміздерін білдіреді. Сонымен қатар, арнайы таңбалар мен табиғат күштеріне табыну суреттердің мифологиялық мәнін әрі қарай ашады. Бұл рәміздер ежелгі наным-сенімдердің даму жолын, адамдар мен табиғат арасындағы қатынасты бейнелейді.

15. Жартас суреттерінің тарих ғылымындағы рөлі

Жартас суреттері тарих ғылымында ежелгі қоғамдардың мәдени және әлеуметтік құрылымдарын зерттеуде негізгі деректерді ұсынады. Олар антропология, археология және этнография салаларында қолданылады. Ғалымдар бұл суреттер арқылы ежелгі адамдардың дүниетанымы, тұрмыс-тіршілігі мен өнері туралы жан-жақты мәлімет ала алады. Сонымен қатар, суреттер ұлттық тарихи сананың қалыптасуына маңызды әсер еткен.

16. Жануарлар стилінің орны және ықпалы

Жартастағы жануарлар бейнелері ежелгі скиф-сақ мәдениетінің негізін қалыптастырған ерекше көркем стильдің бастауы болды. Бұл стиль көшпенді халықтардың рухани әлемін, сенімдерін және табиғатпен тығыз байланысын бейнеледі. Қазба жұмыстарынан белгілі болғандай, жануарлар стилі тек сәндік мақсада ғана емес, сонымен қатар мифологиялық оқиғалар мен тарихи жағдайларды жеткізу құралы ретінде де қызмет етті. Мысалы, Қимақтар мен түркі тайпаларында осы стильдің элементтері кең таралып, олардың мәдениеті мен өнеріне терең әсер етті. Еуразияның кең аймақтарында танылған бұл сәндік-бейнелеу элементтері халықтар арасындағы мәдени диалогты күшейтіп, ортақ рухани және саналық негіздерді нығайтты. Осы тұрғыда жануарлар стилі – табиғатқа деген құрмет пен рухани үйлесімділіктің көрінісі ретінде қалыптасып, ежелгі замандағы көркем өнердің символикалық тіліне айналды. Қазіргі қазақ ұлттық өнерінде де осы стиль ықпалы әлі де байқалады, бұл ежелгі дәстүрлердің үздіксіз жалғасып, жаңғыруының белгісі.

17. Жартас суреттерін қорғау және сақтау жайы

Өкінішке орай, жартас суреттері жиі стихиялық әсерлер мен адам факторының салдарынан зақымдалады. Бірнеше рет ғылыми экспедициялар және мәдени мұра қорғау бағдарламалары жүргізілді. Олар картография жасап, суреттердің қазіргі күйін мұқият зерттеді. Қорғалмаған аумақтарда арнайы қорғаныс шаралары қолға алынып, жергілікті қауымдар мен билік өкілдері арасында түсіністік пен жауапкершілікті арттыру жұмыстары жүргізілді. Сонымен қатар, жаңа технологиялар арқылы цифрлық деректер базасы құрылып, сканерлеу, 3D модельдеу жолымен жартас суреттерінің виртуалды көшірмелері жасалды. Бұл қадамдар ғылыми зерттеудің негізгі жүйелі кезеңдерін және сақтау ісіндегі күрделі шараларды қамтиды.

18. Жартас суреттерін іздеу және зерттеу үдерісі

Ғылыми ізденіс көбінесе кезеңдік және жүйелі жұмыс арқылы жүзеге асады. Алдымен археологтар мен этнографтар жартас суреттерінің орналасқан жерін анықтайды, содан соң олардың географиялық, тарихи контекстін сараптайды. Кейінгі кезеңде кескіндерді фотосуретке түсіріп, оларды жүйелі талдау жүргізіледі. Зерттеу нәтижелері топтей мәліметтер базасына енгізіліп, символика мен стильдік ерекшеліктері салыстырылады. Әр кезеңде ғылыми рәсімдер мен мақұлдаулардан өтіп, алынған деректің сенімділігі мен нақтылығы тексеріледі. Осындай қадамдар зерттеудің сапасы мен тиімділігін арттыруға бағытталған.

19. Жартастағы суреттердің тәрбиелік мәні және жастармен байланысы

Жартастағы суреттер мектеп бағдарламасына кіргізіліп, тарихи-мәдени сабақтардың маңызды бөлігі ретінде оқытылады. Музейлер мен тарихи лагерьлерде оқушыларға бұл ежелгі өнер туындылары таныстырылады, олардың туған жерге деген махаббаты мен патриоттық сезімдері қалыптасады. Мұндай тәжірибе жастарды өз мәдени құндылықтарына құрметтеп, оны қорғауға ынталандырады. Сонымен қатар, бұл тарихи мұра жастардың рухани және мәдени дамуында айрықша рөл атқарады, патриотизмді нығайтып, ұлттық сананың қалыптасуына септігін тигізеді. Саналы ұрпақ тәрбиелеу ісінде мұндай мұраның маңызы зор.

20. Жартас суреттері – ұлттық мұраның алтын қазығы

Қазақстан жартас суреттерін қорғау – өткенді сақтап, болашақ ұрпаққа жеткізу ісінің негізі. Бұл өнер туындылары тек ұлтымыздың ғана емес, барлық адамзат мәдениетінің байлығын көрсетеді. Оларды зерттеп, сақтау – тарихымыз бен мәдениетіміздің ұлы мұрасын құрметтеу және дамыту жолындағы маңызды қадам. Сонымен қатар, жартас суреттері тарихи сабақ ретінде қызмет етіп, ұлттық таным мен рухани құндылықтарымыздың алтын қазығына айналды.

Дереккөздер

Айтқожина, Б. (2018). Қазақстандағы жартас суреттері және олардың мәдени маңызы. Алматы: Ұлттық Ғылым Академиясы баспасы.

Жұмабаев, Т. (2020). Тамғалы петроглифтері: тарихи және мәдени зерттеулер. Астана: ҚР Ұлттық музейі.

Кәрібаев, М. (2019). Қазақстанның ежелгі өнері. Шымкент: Оңтүстік Қазақстан университеті баспасы.

Сергеев, Е. (2021). Жартас суреттерінің археологиялық зерттеулері. Қарағанды: Қарағанды университетінің баспасы.

Владимирова А.С. Искусство скифов: истоки и символика. – Москва: Наука, 2015.

Иванов П.В. Живопись древних кочевников Евразии. – Алматы: Казахский университет, 2018.

Семенова Т.Н. Охрана и сохранение петроглифов Казахстана. – Астана, 2020.

Кузнецова Е.М. Петроглифы как элемент воспитания. – Журнал ‘История и культура’, 2022.

Мустафин Р.Б. Животный стиль в древнем искусстве Казахстана. – Алматы: Книга, 2019.