Текст выступления:

Берел қорғандары
1. Берел қорғандарына жалпы шолу және негізгі тақырыптар

Берел қорғандары – Шығыс Қазақстанның ұлы тарихи мұрасы, ежелгі көшпенділер мәдениетінің айнасы. Бұл қорғандарда сақ жауынгерлерінің өмірі мен дәстүрлері бейнеленген, олардың алтыннан жасалған әшекейлері мен киімдері ерекше құнды. Берел кешені біздің тарихымызға терең бойлауға мүмкіндік береді, ежелгі тайпалардың рухани әлемін ашады.

2. Берел қорғандарының пайда болу тарихы мен географиялық орны

Берел қорғандары б.з.д. IV–III ғасырларда пайда болып, қазіргі Шығыс Қазақстанның Катонқарағай ауданында, Алтай тауларының етегінде орналасқан. Бұл аймақ сақ-скиф мәдениетінің шоғырлануына ықпал еткен, көшпелі тайпалардың басты мекені саналады. Метеорологиялық жағдайы мен табиғи қоршаған ортасы Берелге ерекше климаттық ерекшелік сыйлаған, бұл ежелгі жәдігерлерді жақсы сақтауға көмектесті.

3. Археологиялық зерттеулердің басталуы

Қазіргі заманғы археологиялық зерттеулер Берелдегі қорғандарды ғылыми тұрғыда талдау жасауды 1947 жылы бастады. Бұл жұмыстар Қазақстанның тарихын терең әрі жан-жақты зерттеуге серпін берді. Археологтар алғашында жерлеу орындары мен алтын бұйымдарды анықтап, олардың тарихи маңыздылығын көрсетті. Зерттеулер жылдан-жылға дамып, Берел мәдениеті туралы көп деректер ашылды.

4. Берел қорғандарының құрылымы туралы қысқаша мәлімет

Берел қорғандары бірнеше қабатты жерлеу орындарынан құралған. Әр қорған нақты бір сақ жауынгері мен оның отбасы мүшелеріне арналды. Қорғандар алтынды, қымбат тастарды, киімдерді және қару-жарақтарды қамтыды, бұл қорғанның иесінің байлығын білдіреді. Қорғандардағы арнайы ағаш кескіндері мен әшекейлер ежелгі көшпенділердің сәндік және рухани қалыптарын бейнелейді.

5. Сақ жауынгерлері мен әулеттік тұлғалардың жерленуі

Әрбір қорған сақ жауынгерлерінің және олардың отбасы мүшелерінің жеке басының мәртебесін көрсетеді. Бұл қорғандардан алтыннан жасалған бұйымдар табылып, олар жауынгерлердің байлығы мен дәрежесін көрсетеді. Жерлеу рәсімдері қымбат киімдермен, қарулармен және тұрмыстық заттармен толықтырылып, сол дәуірдің мәдениетін ашып көрсетеді. Осы арқылы ежелгі көшпенді өмірінің мәні мен салттары туралы мол мағлұмат аламыз.

6. Берел қорғандарынан табылған жылқылар

Берел қорғандарындағы жылқылардың саны олардың көшпелі қоғамдағы маңыздылығын дәлелдейді. Жылқылар мұнда ерекше көңіл бөлінген, сәнді әшекейленіп, мумияланған. Бұл олардың рухани және әлеуметтік мәнін көрсетеді. Қазақстан Республикалық археологиялық зерттеу қорының мәліметтері бойынша, бұл жылқылардың құрбандыққа шалынуы және жерленуі көшпенді мәдениеттің тамаша айғағы.

7. Берел қорғандарының алтын бұйымдары

Берелде табылған алтын бұйымдар сақтардың жоғары мәртебесін және шеберлік деңгейін айқын көрсетеді. Бұйымдар тек сәндік емес, сонымен қатар символдық мәнге ие. Оларға аң стиліндегі бейнелер қатаң нақышпен берілген, бұл ежелгі тайпалардың дүниетанымын ашып көрсетеді. Алтын бұйымдар – сақ мәдениетінің өркениетін айғақтайтын ерекше құнды жәдігерлер.

8. Берел қорғанынан табылған негізгі археологиялық заттар

Берел қорғанынан табылған заттардың ішінде алтын бұйымдар мен қару-жарақтар ерекше орын алады. Олар қорғандардың сән-салтанатын және рухани маңызын бейнелейді. Зерттеулер көрсеткендей, бұл заттардың таралуы мәдениеттің дамыған, әлеуметтік жағынан жетілгенін дәлелдейді. ҚР Ұлттық музейінің 2023 жылғы деректері бойынша, бұл жәдігерлер ежелгі көшпенділердің өмірі мен мәдениетін зерттеуге негіз болып отыр.

9. Берел қорғандары мен Алтай мәдениеті арасындағы байланыс

Берел қорғандары мен Пазырық мәдениеті арасында терең тарихи және мәдени байланыс бар. Барлық екі мәдениетте жерлеу дәстүрлері мен сәндік өнер элементтері ортақ. Бұл байланыс көшпелі тайпалардың тәжірибе алмасуына ықпал етіп, олардың өзара мәдени ықпалын нығайтты. Еуразия даласындағы мұндай мәдениеттердің тоғысуы ежелгі көшпенділердің өркениетінің байлығын көрсетеді.

10. Берел қорғандарының әлемдік маңызы

Берел қорғандары әлемдік деңгейде ерекше ғылыми және мәдени маңызға ие. Олар тарих ғылымы мен мәдениет саласында айтулы орын алады және халықаралық зерттеулерге негіз болып отыр. Қазақстан Республикасының Ұлттық музейінің 2024 жылғы мәліметтері бұл мұраны ұлттық және жаһандық мәдениет саласының маңызды бөлігі ретінде мойындайды. Берел – көшпенді өркениеттің алтын қоры ретінде бағаланады.

11. Берел қорғандарындағы жерлеу рәсімдерінің ерекшеліктері

Берелде мәйіттер киізге оралып, арнайы ағаштан құрастырылған қима құрылыстарға қойылды, бұл дәстүр діни сенімдердің негізін көрсетеді. Жылқыларды құрбандыққа шалу рәсімі рухани әлемге қатысты маңызды іс-әрекет еді. Құрбандық заттары ретінде әшекейлер мен тұрмыстық бұйымдар қолданылған, олар жерленушінің мәртебесін айғақтайды. Осы рәсімдер ежелгі қоғам мен дін туралы құнды мәліметтер береді.

12. ДНҚ және антропологиялық зерттеулер нәтижелері

Берел қорғандарынан алынған ДНҚ үлгілері ежелгі көшпенділердің генетикалық құрылымын ашуға мүмкіндік береді. Антропологиялық зерттеулер адам дене бітімінің ерекшеліктерін көрсетті. Бұл материалдар сақтардың этникалық шығуы мен мәдени қозғалысын зерттеуде маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, зерттеулер олардың өмір сүру салты және денсаулық жағдайы туралы жаңа ақпарат береді.

13. Берел қорғандарының климаттық маңызы

Берел қорғандары мәңгі тоңның әсерінде орналасқандықтан, ежелгі заттар өте жақсы сақталған. Мұндай микроклимат жылқы мумиялары мен органикалық материалдардың бұзылуын тоқтатты. Бұл ерекше климат археологияның сирек кездесетін құнды материалдарына зерттеу жүргізуге мүмкіндік берді және ежелгі мәдениетті әрі қарай түсінуге жол ашты.

14. Қорғандардағы өнер және ежелгі сюжеттер

Қорғаннан табылған бұйымдар аң стилінің көрнекті үлгілерімен безендірілген, ең көп таралған бейнелер – бұғы, барыс және көкжал. Бұл стиль табиғат пен жануарлар әлеміне ерекше құрмет білдіреді. Сондай-ақ, күрделі композициялар сақтардың дүниетанымын айқындап, символикалық және рухани мағынаны жеткізеді. Осы арқылы ежелгі мәдениеттің тереңдігі мен байлығы ашылады.

15. Берел қорғандарының археозоологиялық зерттеу нәтижелері

Жылқы сүйектерін зерттеу олардың тұқымдық және дене құрылымдық ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік берді. Бұл зерттеулер жылқылардың салмағы мен физикалық пішінін көрсетті және олардың әлеуметтік ролін ашты. Археозоологиялық анализдер ежелгі мал шаруашылығы мен көшпелі өмір салты туралы құнды деректерді жеткізді. Берел қорғандарындағы заттар археозоологияның дамуында маңызды саты болды.

16. Берел қорғандарының Қазақстан тарихындағы орны

Берел қорғандары — Қазақстанның Сырдария өзенінің орта ағысындағы ежелгі тайпа мәдениетінің көрінісі болып табылатын археологиялық ескерткіштер кешені. Осы қорғандар көптеген ғалымдардың назарын аударып, қазақ даласындағы ежелгі тұрғындардың өмірі мен әдет-ғұрыптары туралы маңызды деректерді ашты. Берел қорғандары алғаш рет 1947 жылы табылып, олар б.з.б. I мыңжылдықтың бас кезіне дейінгі кезеңге жатады. Бұл қалдықтар біздің ата-бабаларымыздың көшпенді өмір салты, әлеуметтік құрылысы мен эстетикалық талғамы туралы мол мағлұмат береді. Әсіресе, қорғандардың ішінен табылған алтын бұйымдар, қару-жарақ және тұрмыс құралдары ежелгі көшпенді тайпалар арасындағы қолөнердің жоғары деңгейін көрсетеді. Мұндай археологиялық табыстар Қазақстанның тарихындағы көшпенділер өркениетінің дамуын толықтырып, ұлттық тарихымыздың терең сырларын ашады.

17. Зейнолла Самашевтің ролі және археологиялық зерттеудің дамуы

Зейнолла Самашев — Қазақстан археологиясының көшбасшы зерттеушілерінің бірі, ол Берел қорғандарын алғаш ұйымдастырып зерттеуді қолға алушы еді. Оның басшылығымен жасалған ғылыми экспедициялар қазақ тарихын түсінудегі жаңа парадигманы қалыптастырды, археологиялық зерттеулердің әдістерін жақсартты. Самашевтің еңбегі арқасында қорғандардан табылған артефакттар Ұлттық музейге жеткізіліп, оқулықтарда алғаш рет кеңінен қолданылды. Бұл табыстар ғана емес, сондай-ақ тарихи білімнің халық арасында кеңінен таралуына ықпал етті. Ол қазақ археологиясына ғылыми жүйелілік пен зерттеу техникасын енгізгенімен қатар, жас ғалымдарды тәрбиелеп, ұрпақтарды тарихи мұраларымызды құрметтеуге бағыттады.

18. Берел қорғандары туралы қазіргі ғылыми жаңалықтар

Қазіргі кезде Берел қорғандары туралы ғылыми зерттеулер жаңа технологиялар мен әдістердің қолданысына негізделуде. Радиоуглеродтық даталау мен генетикалық анализдердің көмегімен қорғандардың жасын дәлірек анықтау мүмкін болды. Зерттеушілердің пікірінше, Берел тайпалары көшпенді өмір сүрумен қатар, металл өңдеу және зергерлік өнерде де жоғары дәрежеге жеткен. Артефакттардағы өрнектер мен салттық белгілер олардың діни нанымдары мен әлеуметтік құрылымы туралы маңызды мәліметтер береді. Осы ғылыми жаңалықтар тарихи кезеңнің көркем бейнесін қалыптастырып, Қазақстанның ежелгі мәдени мұрасын әлемдік деңгейде танытуға жол ашады.

19. Мәдени туризм және Берел қорғандары

Берел қорғандары қазіргі таңда Қазақстанның ең танымал тарихи туристік нысандарының біріне айналды. Музей кешені туристерге қолайлы жағдай жасауды қамтамасыз етеді, бұл мәдениетті сақтауда маңызды рөл атқарады. Көктем мен жаз айларында мыңдаған туристер бұл жерге келіп, ұлттық мәдениетті танып, рухани жаңғыруға септігін тигізеді. Бұл шаралар жергілікті халықтың мәдени санасын көтеріп, мәдени туризмді дамытуға негіз болуда. Сонымен бірге, туризм дамуы аймақтың экономикасын көтеруге және тарихи мұраны сақтауға ықпал етеді, әлеуметтік-экономикалық тұрақтылыққа үлес қосады.

20. Берел қорғандарының тарихи мәні мен болашақтағы орны

Берел қорғандары — біздің ежелгі тарихымыздың айнасы әрі әлемдік мәдени мұралардың қатарында орналасқан ерекше құндылық. Олардың зерттелуі еліміздің ғылыми әлеуетін арттырып, рухани құндылықтарды жаңғыртуға ықпал етіп келеді. Бұл археологиялық табыстар тарихымыз бен мәдениетіміздің түп-тамырын ұрпаққа жеткізіп, тарихи сабақтастықты нығайтады. Болашақта Берел қорғандарының маңыздылығы одан әрі артып, олар мәдени туризмді дамыту мен халықаралық ғылыми ынтымақтастықтың платформаcына айналатынына сенім мол.

Дереккөздер

А. Мухамадиев, "Берел қорғандарының археологиясы", Алматы, 2019.

Е. Жанұзақова, "Қазақ даласының ежелгі мәдениеті", Астана, 2021.

ҚР Ұлттық музейі, "Берел қорғандарының алтын бұйымдары", ғылыми баяндамалар жинағы, 2023.

Қазақстан Республикалық археологиялық зерттеу қоры, "Берел жылқылары", ғылыми есеп, 2022.

Ж. Төлегенов, "Сақ мәдениеті және оның ерекшеліктері", Шығыс Қазақстан, 2020.

Кузнецов Е.А. Археология Казахстана: Введение в историю и культуру. — Алматы: Ғылым, 2010.

Самашев З. История изучения Берельских курганов // Вестник Центрально-Азиатской археологии. — 1985. — № 3.

Айтпаева Л.Т. Новые технологии в археологических исследованиях Берельских курганов. — Астана: Жазушы, 2019.

Әбдірахманұлы Т. Қазақстандағы мәдени туризмнің дамуы. — Алматы: ҚазҰПУ, 2018.