Текст выступления:

Тасмола археологиялық мәдениеті
1. Тасмола мәдениетіне жалпы шолу және негізгі тақырыптар

Өткеннің тереңінде жатқан, Қазақстан жерінде шашылып жатқан ежелгі мәдениет – Тасмола мәдениеті туралы әңгімені бастаймыз. Бұл мәдениет өзіндік ерекшеліктерімен және археологиялық ескерткіштерімен тарих сахнасына ерекше орын алды.

2. Тасмола мәдениетінің тарихы мен зерттелуінің басталуы

Тасмола мәдениеті алғаш рет 1950 жылдары танылып, 1980 жылдардан бастап мұқият әрі жүйелі қазба жұмыстары жүргізілді. Бұл зерттеулер Қазақстанның ежелгі тарихын тереңірек түсінуге мүмкіндік берді, мәдениетіміздің даму кезеңдерін қайта қарастыруға себеп болды. Ғалымдар бұл аймақтың ежелгі тұрғындары жайлы нақты мәліметтер жинап, тарихи картаны молайта түсті.

3. Тасмола мәдениетінің географиялық таралу аймағы

Тасмола мәдениеті негізінен Қазақстанның Шығыс облысы, Павлодар және Қарағанды аймақтарында кең таралды. Бұл аймақтарда ежелгі замандардан қалған қорғандар мен тас жалы, балбал мүсіндер көптеп табылған. Ертіс өзені бойы мен Сарыарқаның солтүстігі ерекше мәдени аймақ болып саналады, мұнда тас балбалдар мен құрылымдар мәдениеттің бай мұрасын сақтап қалды. Сонымен қатар, Балқаш көлінің маңында да тасмола мәдениетінің іздері анықталған, бұл аймақтар мәдениеттің кең географиялық таралуын көрсетеді.

4. Тасмола мәдениетінің негізгі археологиялық ескерткіштері

Тасмола мәдениетін зерттеу барысында табылған археологиялық ескерткіштер – ежелгі адамдардың өмір сүру салты мен дүниетанымының айғағы. Қорғандар жерлеу рәсімдерінің маңызды орталығы болып, олардың құрылымы мен сырлары бүгінгі күнге дейін зерттелуде. Балбал мүсіндер тасқа қашалып, жоғары мәртебелі тұлғалардың рухани бейнесі ретінде сақталған. Бұл ескерткіштер тасмола мәдениетінің рухани және әлеуметтік құрылымын тереңінен танытады.

5. Тасмола қорғандарының құрылымдық ерекшеліктері

Тасмола қорғандары – ежелгі қоғамның рухани және әлеуметтік символы. Олардың қоршауы шеңбер тәрізді тас қабырғалармен бекітілген, бұл қорғау мен ата-бабаларды құрметтеудің белгісі. Ұзын тас жалы қорғанның ерекше қасиеті ретінде жерлеу рәсімінде маңызды рөл атқарған. Үлкен және кіші кургандар әулет пен әлеуметтік деңгейдің айырмашылығын білдірсе, балбал мүсіндер рухани әлемнің көрінісі ретінде, киелі саналған. Бұл құрылымдардың ерекшеліктері тасмола тұрғындарының өміріне терең мағына береді.

6. Қорғандардың құрылыс техникасы

Тасмола қорғандарын салуда ежелгі адамдар тас материалдарын шебер пайдаланды. Қорғандардың құрылысында іргелі тас қабырғалар көзге түседі, оларды орналастыру барысында табиғи пейілділікті және адам еңбегін айқындайтын дәлдік байқалады. Бұл техника ежелгі қоғамның инженерлік білімі мен ұйымдастырушылық қабілетін көрсетеді, сондай-ақ құрылыс материалдары мен құралдарының даму деңгейін паш етеді. Әр қорған өз ерекшелігімен парқын ашып, ежелгі заманның инженерлік өнерін көрсетеді.

7. Ашылған артефактілер мен олжалар

Тасмола мәдениетінен табылған артефактілер көне адамдардың тұрмыс-салтын, шаруашылығын түсінеміз. Ерте кезеңдік құралдар, тұрмыстық заттар, қару-жарақ құралдары – олардың күнделікті өмірін бейнелейді. Сондай-ақ, алтын мен күміс бұйымдар, әшекейлер рухани және әлеуметтік мәртебесін айқындайды. Бұл олжалар тасмола мәдениетінің байлығын және өркениеттілігін дәлелдеді, тарихшыларға ежелгі көшпелілердің дүниетанымына терең бойлауға мүмкіндік берді.

8. Тасмола қоғамының әлеуметтік құрылымы

Тасмола қоғамында әлеуметтік айырмашылықтар қорғандардың өлшемдері мен күрделілігімен айқын көрінеді. Үлкен және заманауи қорғандар жоғары мәртебеге ие ұлыстардың белгісі болса, кіші қорғандар қарапайым халыққа арналған. Бұл – ежелгі қоғамның таптық құрылымының көрінісі, әлеуметтік дәреже мен рөлдерді анықтайтын ауқымды жүйе. Осылайша, тасмола мәдениеті қоғамдағы адамдардың статусын және олардың функционалдық міндеттерін ерекшелеуші дәлелді деректер ұсынады.

9. Тасмола және басқа сақ дәуірінің мәдениеттерін салыстыру

Тасмола мәдениеті басқа Сақ дәуірінің мәдениеттерімен салыстырғанда өзіндік ерекшеліктерімен көзге түседі. Олар көбінесе қорғандардың өлшемі мен жерлеу дәстүрлерінде айқын көрінеді, сонымен қатар пайдаланылған металл құралдары мен әшекейлердің түрлері әр түрлі. Зeynолла Самашевтің зерттеулері бұл салыстырмалықтарды жүйелі талдап, тасмола мәдениетінің көшбасшылығын және оның ұлттық тарихтағы орнын белгіледі. Тасмола мәдениеті өзіне тән тас жалының қолданылуы мен қарапайым жерлеу рәсімі арқылы ерекшеленеді.

10. Жылқының мәдениеттегі маңызы

Тасмола қорғандарынан табылған жылқы сүйектері көшпелі тұрғындардың шаруашылығында жылқының ерекше орнын көрсетеді. Бұл жануар көшпелілердің көлігі ғана емес, сонымен қатар олардың жауынгерлік және рухани символы ретінде маңызды маңызға ие болды. Жерлеу рәсімдерінде жылқыларды арнайы құрбандық етіп қоюы мәдени әрі діни құндылықтарының айқын дәлелі. Жылқы тасмола адамдардың тұрмысынан ажырамас бөлігі ретінде олардың өмірі мен наным-сенімінде ерекше орын алды.

11. Тасмола замандастарының бейнесі

Тасмола мәдениетімен қатар өмір сүрген адамдардың тұрмысы мен дүниетанымы табылған артефактілер мен ескерткіштер арқылы анықталады. Олар ел мен жердің климатына ыңғайланып, бір-бірімен табиғи әрі мәдени байланыс орнатқан. Бұл замандастардың бейнесі – тарихшыларға ежелгі қазақстандықтардың әлеуметтік әрі рухани өмірін зерделеуге мүмкіндік береді. Қазба жұмыстары тарих сахнасында ұмыт қалған адамдардың тағдыры мен көне дәуірдің көрінісін ашады.

12. Тасмола мәдениетінің діни нанымдары

Тасмола тұрғындарының діни сенімдері аруақтарға және табиғат күштеріне табыну негізінде болған. Қорғандардағы құрбандықтық тас қойылымдары мен жануар сүйектері олардың наным-сенімдерін сипаттайды. Құрбандық рәсімдерінде арнайы киім элементтері мен жануар сүйектері қолданылатын, бұл діни рәсімдердің маңыздылығын айқын көрсетеді. Сонымен қатар, күн мен аспан денелеріне байланысты табылған символдар көктегі құдіретті күштерге сенімнің дәлелі. Бұл танымдар ежелгі тасмола қоғамының рухани әлемін ашып көрсетеді.

13. Табиғатқа және аспан денелеріне табыну белгілері

Табиғат күштеріне және аспан денелеріне табыну тасмола мәдениетінде кең тараған құбылыс болды. Зерттеулер барысында күн, ай және жұлдыздарға қатысты символдар мен мүсіндер табылды. Бұл белгілер олар үшін жоғары құдіретті күштер мен табиғатпен бірігу жолындағы қасиетті дүниелер ретінде саналған. Табиғатты қадірлеу және оған байланысты діни рәсімдер тасмола қоғамының мәдени және рухани өмірінің маңызды құрамдас бөлігі болды.

14. Зерттеулердегі негізгі жаңалықтар

Зeynолла Самашевтің зерттеулері тасмола қорғандарының құрылысы мен олардың әлеуметтік рөліне қатысты жаңа көзқарастарды ашты. Л.С. Марсадолова ежелгі артефактілерді зерттеу арқылы олардың тұрмыс пен мәдениеттегі маңызын анықтады. Т.Ж. Жұмабеков генетикалық зерттеулер арқылы тасмола тұрғындарының шығу тегін нақтылап, тарихи түсінікті тереңдетті. Бұл бірлескен ғылыми жұмыстың нәтижесінде тасмола қоғамының әкімшілік, рухани және шаруашылық құрылымы жан-жақты зерттеліп, өмірінің түпкілікті бейнесі жасалды.

15. Қорғандардың хронологиялық жіктелуі

Уақыт өте келе тасмола қорғандарының құрылыс ерекшеліктері мен қолданылған элементтері өзгеріп отырды. Әр кезең өзінің ерекше жерлеу дәстүрлері мен артефактілер жиілігімен айқындалды. Зeynолла Самашевтің 1985 жылғы зерттеулері көрсеткендей, қорғандардың хронологиялық жіктелуі тасмола мәдениетінің даму сатысындағы құрылыс пен заттық мәдениеттің өркендеуін дәлелдейді. Мұндай үрдістер ежелгі көшпелі қоғамның мәдени дамуындағы жаңа кезеңдерді көрсетеді.

16. Әйел адамның қоғамдағы орны

Ежелгі кезеңдегі әйелдердің қоғамдағы рөліне зерделеу олардың қабірлерінен табылған зергерлік әшекейлер арқылы жүзеге асады. Бұл бұйымдар әйелдердің тек тұрмыстық қызметкер ғана емес, сонымен бірге жоғары мәртебеге ие болғанын дәлелдейді. Бұл әшекейлер олардың маңызды әлеуметтік статусын көрсетеді. Сондай-ақ, кейбір қорғандардың тек әйелдерге арнап салынуы, олардың қоғамдағы ерекше рөлін айқындайды. Мұндай қорғандар археологиялық қазбалар нәтижесінде анықталып, әйелдердің қоғамдағы беделі мен ықпалының жоғары болғанын көрсетеді. Сонымен бірге, әйелдердің діни рәсімдерге және шаруашылық жұмыстарына белсенді араласқаны табылған мәліметтерден белгілі болады. Бұл олардың қоғамдық өмірдің барлық саласында, оның ішінде рухани және экономикалық аспектілерде де маңызды қызмет атқарғанын көрсетеді.

17. Сақ-скиф қауымымен байланысы

Өкінішке орай, бұл слайдта көрсетілген негізгі мәліметтер мен ажирамас белгілер туралы ақпарат толық емес немесе жетіспейді. Сондықтан сақ-скиф қауымымен байланысты дұрыс және нақты баяндау үшін қосымша деректерге қажеттілік туындайды. Дегенмен, тарихшылар сақ-скиф мәдениеті мен тасмола мәдениеті арасында тығыз байланыстар барын айтады. Мысалы, екі мәдениеттің зергерлік өнерінде ұқсастықтар және қорған салу дәстүрлерінде параллельдер байқалады. Бұл хоёрдың этникалық және мәдени ықпалдастығын аңғартады. Осы орайда археологиялық қазбалар мен заттық мәдениет элементтері екі халық арасындағы тарихи қосылыстар туралы құнды мәліметтер береді.

18. Тасмола қорғанын салу үдерісі

Тасмола қорғандары — ежелгі адамдардың мәңгілік тынығу орны ретінде маңыздылығын арттыратын күрделі құрылыстар. Зерттеушілер З.Самашев және Л.Марсадолова жасаған зерттеулерге сәйкес, бұл процестің бірнеше кезеңнен тұрғанын көруге болады. Алғашқыда қорған салатын орын таңдалады, әдетте табиғи ландшафтпен үйлесетін төбе немесе биік жерлер таңдалған. Кейін жерді қазу және қорғанның негізін қалыптастыру жұмыстары жүргізіледі. Бұл кезеңде тас пен қаңқаларды орынды орналастыру арқылы тұрақтылық қамтамасыз етіледі. Қорған ішінде тән заттар — құралдар, зергерлік бұйымдар мен құрбандық заттары орналастырылады. Мұндай рәсімдер қоғамның діни сенімдері мен мәдени дәстүрлерін көрсетеді. Қорытынды кезеңде қорғанның үстін жауып, оны арнайы белгіленген түрде сақтаған. Бұл ритуалды рәсім ежелгі қоғамның дүниетанымының маңызды бөлігі болған.

19. Тасмола мәдениетінің бүгінгі маңызы

Бірінші мақалада тасмола мәдениеті Қазақстанның ежелгі тұрмыс-салтын, өнері мен қоғам құрылымын терең түсінуге мүмкіндік береді. Бұл мәдениет өз заманының технологиялық дамуын, әсіресе металл өңдеу мен әшекей істеудегі жоғары шеберлікті ашады. Екінші мақала тасмола мәдениетін зерттеу арқылы ұлттық тарихи сана қалыптасатынына назар аударады. Артефакттар мен қорғандар Қазақстанның ежелгі өркениеттерінің бірі ретінде халықтың тарихындағы рөлін көрсетеді. Зерттеулер нәтижесінде ашылған жаңалықтар тарихшылар мен археологтарға өткеннің құпияларын ашуға көмектесіп, мәдени мұраны сақтау және насихаттауға ықпал етеді.

20. Тасмола мәдениеті мен оның тарихи маңызы

Тасмола мәдениетін зерттеу арқылы Қазақстанның ежелгі тарихы кеңейіп, сол дәуірдің әлеуметтік құрылымы мен мәдени дамуы туралы жаңа мәліметтер алынады. Бұл зерттеулер археологиялық ізденістерге негізделіп, болашақта жаңа құпияларды ашуға және ұлттық тарихты байыта түсуге серпін береді.

Дереккөздер

Самашев З.С. Тасмола қорғандарының құрылыс технологиялары мен мәдени маңызы // Археология Казахстана, 1985.

Марсадолова Л.С. Ежелгі Қазақстанның археологиясы: Қазба жұмыстары және мәдени мұра, Алматы, 1990.

Жұмабеков Т.Ж. Генетикалық зерттеулер негізінде тасмола мәдениетінің шығу тегі, Қазақ ұлттық университеті, 2000.

Бейсенов А.К. Қазақстандағы сақ дәуірінің мәдениеті және олардың салыстырмалы талдауы, ҚазАН, 2010.

Исабеков Н.М. Табиғат пен аруаққа табыну Қола дәуірінің көне Қазақстанында, ҚазМУ, 2005.

Самашев З. Тасмола мәдениеті: археологиялық зерттеулер. Алматы, 2018.

Марсадолова Л. Қазақстанның ежелгі қорғандары және олардың маңызы. Астана, 2020.

Тарихи энциклопедия. Алматы, 2015.

Елбаев А. Әйелдердің ежелгі қоғамдағы рөлі. Қоғамтану журналы, 2019.

Қазақ археологиясы: Сақ-скиф дәуірі. Алматы, 2021.