Текст выступления:

Әскери роботты техникалардың негіздері
1. Әскери роботты техниканың негіздері мен өзектілігі

XXI ғасыр – технологиялық жаңалықтар дәуірі. Әсіресе әскери салада роботтандырылған техника буынының дамуы қазақстандық және жаһандық қауіпсіздік стратегияларын түбегейлі өзгертті. Әскери роботтар қорғаныс құралдарының басты құрамдас бөлігіне айналып, соғыс тактикасы мен техникасын жаңаша бағытта дамытты. Бұл жаңа заманның технологиялық жетістіктері, олардың әскери аренада алатын ролі мен маңыздылығын терең түсінуді талап етеді.

2. Тақырыптың теориялық және практикалық маңыздылығы

Әскери робототехника саласы білім алушыларға, әсіресе жастарға, қазіргі заманғы технологиялық үрдістерді, ұлттық қауіпсіздікті сақтау маңыздылығын практикалық мысалдар арқылы көрсетеді. Бұл ғылымның негізгі теориялары мен қазіргі қолданбалы тәжірибесін игеру, болашақ мамандардың әскери техника мен киберқауіпсіздік саласында терең білім алуына мүмкіндік береді, ұлт қауіпсіздігін арттыруға ықпал етеді.

3. Әскери роботты техниканың жалпы анықтамасы

Әскери роботтар – арнайы миссияларды орындау үшін жасалған автономды немесе қашықтан басқарылатын құрылғылар. Олар барлау жүргізу, қорғаныс жүйесін нығайту, арнайы әскери операцияларды тиімді орындауға бағытталған. Осындай техника заманауи сенсорлармен және ақпараттық жүйелермен жабдықталып, ең күрделі ақпаратты жинау мен өңдеуді қамтамасыз етеді. Бұл роботтар басқару, коммуникация және мехатроника жүйелерінің үйлесімі арқасында кешенді әскери тапсырмаларды автоматты түрде орындай алады, жаңа деңгейдегі әскери техника ретінде танылады.

4. Әскери робот түрлерінің классификациясы

Әскери роботтарды олардың қолданыс саласы мен конструкциялық ерекшеліктеріне қарай бірнеше типтерге бөлуге болады. Мысалы, жерүсті роботтар ауыр жүктерді тасымалдау мен жауынгерлік техника ретінде жиі пайдаланылады, ал әуе роботтары барлауға және мақсаттарды дәлдеу жұмыстарына бейімді. Құрылымдық ерекшеліктеріне байланысты шағын разведка дрондарынан ауыр қару-жарақ тасымалдайтын әскери машиналарға дейін түрлері болуы мүмкін. Олардың әрқайсысы белгілі бір операциялық міндеттерді шешуге бейімделген.

5. Негізгі қолдану салалары мен міндеттері

Әскери робототехника гуманитарлық және тактикалық міндеттерді орындауда кеңінен қолданылады. Олар күрделі және қауіпті тапсырмаларды – барлау, мина іздеу, жауынгерлік қолдау сияқты міндеттерді тиімді атқарады. Сонымен қатар, олардың қатысуы адам өмірін сақтап, әскери операциялардың нақтылығын арттыруға мүмкіндік береді. Роботтар әскери бөлімдердің жұмысын автоматтандырып, күш-қуатын арттыруға септігін тигізеді.

6. Жерүсті мен әуе роботтарының салыстырмалы сипаттамалары

Жерүсті роботтары өздерінің жүк көтергіштік мүмкіндіктерімен ерекшеленсе, әуе роботтары жылдамдық пен маневрлік қасиеттерінде басымдыққа ие. Бұл екі тип операциялық ортаға байланысты таңдауда маңызды рөл атқарады. SIPRI-дің 2023 жылғы мәліметтеріне сәйкес, әр платформа әскери міндеттерді орындауда өзіндік қолдану аясын ескереді, бұл олардың тиімділігінің негізі болып табылады.

7. Әлемдегі әскери роботтарды енгізу динамикасы

Соңғы жылдары әскери робототехниканың өндірісі мен инновациялары АҚШ, Қытай және Ресейде қарқынды дамып келеді. Роботтарды енгізудің жыл сайынғы өсімі орта есеппен 12-15% аралығында, бұл сала тұрақты әрі қарқынды даму үстінде екенін көрсетеді. Бұл тенденция әлемдік қауіпсіздік саласында робототехниканың маңызын арттыра түседі.

8. Әскери роботтың негізгі құрылымдық модульдері

Әскери роботтар бірнеше негізгі модульдерден тұрады: басқару жүйесі, сенсорлық құралдар, қозғалтқыштар, коммуникациялық жүйелер және қуат көзі. Басқару жүйесі автономдық немесе операторлық команда бойынша әрекет етеді. Сенсорлар қоршаған ортаны бақылап, нақты мәліметтерді жібереді. Қозғалтқыштар қозғалысты қамтамасыз етеді, ал коммуникация модулі ақпарат алмасуды реттейді. Бұл элементтер бірлесіп роботтың жоғары функционалды жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.

9. Жасанды интеллект рөлі мен алгоритмдері

Әскери роботтарда жасанды интеллект (ЖИ) миға айналғандықтан, олардың адаптивтілігі мен операциялық қабілеті айтарлықтай артады. ЖИ алгоритмдері мәліметтерді өңдеу, шешім қабылдау және автоматты түрде миссияларды орындау процестерін оңтайландырады. Бұл роботтарды күрделі және өзгермелі жағдайларда тиімді жұмыс істеуге икемді етеді, әскер қозғалысын бақылау мен соғыс тактикасын жетілдіруде маңызды роль атқарады.

10. Жауынгерлік тиімділік пен нәтижелілік аспектілері

Әскери роботтарды пайдалану әскери операциялардың дәлдігін 20-30%-ға дейін арттырады, бұл адам шығынын азайтуға және жанжалдың нәтижелілігін күшейтуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, роботтар бірнеше нысанға бір уақытта әсер етіп, қателік туындау ықтималдығын төмендетеді. Олардың үздіксіз қызмет көрсетуі әскери әрекеттердің тиімділігін және стратегиялық артықшылықты сақтауды қамтамасыз етеді.

11. Әскери роботтың әрекет ету алгоритмі

Әскери роботтардың әрекеті бірнеше кезеңнен тұрады: миссия параметрлерін енгізу, сенсорлық мәліметтерді қабылдау, ақпаратты өңдеу, шешім қабылдау және әрекет ету. Әр кезеңде техникалық және бағдарламалық функциялар өзара үйлесімді және автоматты түрде жүзеге асады. Бұл алгоритмдер роботқа автономды немесе қашықтан басқару режимінде күрделі тапсырмаларды тиімді орындауға септігін тигізеді.

12. Әлемдік жетекші әскери робот үлгілері

Әлемдік әскери роботтар арасында АҚШ-тың "MQ-9 Reaper" беспилотты ұшағы, Ресейдің "Уран-9" жаяу әскерге арналған роботтары мен Қытайдың "CH-4" дрондары ерекше орын алады. Бұл үлгілер олардың жоғары техника деңгейін, операциялық тиімділігін және жауынгерлік қабілетін көрсетеді. Олар түрлі кезеңдердегі әскери операцияларда сыналған және үздіксіз жетілдіріліп келеді.

13. Қазақстандағы әскери роботтардың қазіргі жағдайы

Қазақстанда 2017 жылдан бастап барлау мен мина іздеу бағыттарында бірнеше пилоттық әскери роботтық жобалар іске қосылды. Алайда, әлі де толыққанды өнеркәсіптік база қалыптаспаған. Инженерлік-техникалық қамтамасыз ету мен білікті кадрлардың жетіспеушілігі салдарынан шетелдік технологиялармен ынтымақтастық пен инвестициялық қолдау аса маңызды болып отыр.

14. Әскери роботтарды қолданудағы қауіптер мен сынақтар

Әскери робототехниканы пайдалану барысында бірнеше маңызды сын-тегеуріндер туындайды. Бірінші – киберқауіпсіздік мәселелері, себебі сырттан басқару немесе жою әрекеттері роботтардың тиімділігін төмендетуі мүмкін. Екінші – этикалық дилеммалар, автономды жүйелер әскери шешім қабылдауда моральдық жауапкершілікті тудырады. Үшінші – құқықтық шектеулердің жетіспеушілігі, бұл әр елдің құқықтық регламенттерін үйлестіруді қиындатып, халықаралық тәртіпсіздік туғызуы ықтимал.

15. Әлемдік әскери бюджет құрылымындағы роботизация үлесі

2023 жылы робототехника қаржыландыру көлемі айтарлықтай артты, әскери бюджетте маңызды орын алды. АҚШ, Қытай және Ресей сияқты елдер негізгі қаржы ресурс иегерлері болып табылады. Бұл мемлекеттердің саясаты әлемдік әскери робототехниканың даму бағытын анықтап, техникалық прогресті жеделдетуде басты рөл атқарады.

16. Озық елдердің әскери роботтарды дамыту бағдарламалары

Қазіргі әлемдік аренада әскери робототехниканың маңызы айтарлықтай артып келеді. Бұл саладағы көшбасшы үш елдің мемлекеттік бағдарламаларының миссиясы мен қаржыландыру көлемі ерекше назар аударады. Ұлттық қорғаныс министрліктерінің 2023 жылғы мәліметтеріне сәйкес, бұл бағдарламалар ұзақ мерзімге бағытталған және үлкен бюджетті қамтиды, соның арқасында олар стратегиялық деңгейде әскери роботтарды дамытуға жол ашады. Мысалы, АҚШ-тың "Жаңа әскери технологияларды дамыту" бағдарламасы 2023-2035 жылдарға жоспарланған және оның бюджеті жүздеген миллиард долларды құрайды. Бұл ұлттың қарусыздандыру мен ұрыс даласындағы қауіпсіздікті арттырудағы ұстанымы мен міндеттерін көрсетеді. Сонымен қатар, Қытай мен Израиль сияқты елдер де осы салада жаңа идеялар мен инновацияларды енгізуде, олардың бағдарламалары ғылыми-зерттеу мен тәжірибелік жобаларды қаржыландыру арқылы технологияның ең озық үлгілерін жасап шығаруды көздейді. Осы үлкен қаржылық және стратегиялық ресурстар орнатқан стандарттар әскери робототехника саласын жаһандық қауіпсіздік пен қорғаныс саласындағы трансформацияның қозғаушы күші ретінде бекітеді.

17. Әскери роботты техниканың болашағы мен трендтері

Әскери робототехника саласы үнемі дамуда және бірнеше негізгі трендтер айқын көрініс табуда. Біріншіден, автономды жүйелердің өзара әрекеттесу қабілеті өсіп, олар түрлі миссияларда адаммен бірге немесе тәуелсіз жұмыс істей алады. Мысалы, жауынгерлік дрондар бірлескен операциялар кезінде ақпарат жинау мен шабуыл жасау тапсырмаларын орнықты жүзеге асырады. Екіншіден, жасанды интеллект пен машиналық оқыту әскери роботтардың шешім қабылдау жылдамдығын және дәлдігін едәуір жақсартады, бұл олардың күрделі жағдайларда тиімді әрекет етуін қамтамасыз етеді. Осы үрдістер соғыс өнерінің табиғатын түбегейлі өзгертеді, әрі әскери әлеуетті арттырудың инновациялық мүмкіндіктерін ашады. Сонымен қатар, бұл технологиялардың дамуы қауіпсіздік, этика және халықаралық құқық мәселелерін жаңаша қарап, жауапкершілікті арттыру қажеттілігін талап етеді.

18. Әскери роботтарды халықаралық реттеу және этикалық мәселелер

Әскери робототехника саласындағы қарқынды дамумен қатар, оның реттелуі мен этикалық жағы да маңызды назарда. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, Женева конвенциялары автономды қару жүйелерінің қолданылуын толық қамтымаған, бұл халықаралық құқықтық рамкада маңызды олқылықтардың бар екенін көрсетеді. Бірқатар елдер мен халықаралық ұйымдар Lethal Autonomous Weapon Systems (LAWS) мәселесінде кең ауқымды пікірталастарға тартылғанымен, нақты келісімге келу қиынға соғуда. Бұл жағдай қоғамдық пікірдің этикаға басымдық беруімен және ғылыми қауымдастықтың автономды қару жүйелерінің адамгершілік аспектілерін талқылауымен байланыста. Реттеудің жеткіліксіздігі әскери робототехника саласындағы заңдылық пен бақылаудың әлсіреуіне әкеліп, халықаралық тұрақтылық пен қауіпсіздікке елеулі қауіп төндіруі ықтимал. Осы факторлар әскери технологияны дамытудың сан қырлы және жауапты тәсілін қажет етеді.

19. Қазақстанда әскери робототехниканы дамыту басымдықтары

Қазақстан әскери робототехника саласында өзінің ғылыми-инженерлік әлеуетін арттыруға бағытталған нақты стратегиялық қадамдар жасауда. Мемлекет инженерлік орталықтарға және ғылыми-зерттеу мекемелеріне қолдау көрсетіп, робототехника саласындағы бағдарламаларды әзірлеуде, бұл саладағы кадрларды дайындаумен және инновациялық технологияларды енгізумен бірлесе жүзеге асырылуда. Технологиялар тасымалын кеңейту және шетелдік тәжірибелер мен білімді интеграциялау мақсатында арнайы жоғары оқу орындары мен инновациялық мектептерде мамандар даярлау жүйелі түрде дамытылуда. Сонымен қатар, пилоттық жоғары технологиялық жобалардың енгізілуі ұлттық қарулы күштердің техникалық деңгейін жоғарылатуға және ғылыми жетістіктерді практикалық қолдануға мүмкіндік беруде. Осы шаралар Қазақстанды халықаралық аренада әскери робототехника саласындағы беделді және дамыған елге айналдыруға септігін тигізеді.

20. Әскери роботты техниканың стратегиялық маңызы мен дамуы

Әскери робототехника — бүгінгі заманның жетекші технологиялық бағыттарының бірі. Оның стратегиялық маңызы ұлттық қауіпсіздікті нығайтып қана қоймай, технологиалық прогрестің негізгі драйверіне айналуы арқылы көрінеді. Қазақстан үшін бұл сала — ғылым мен инновацияның тоғысу нүктесі, әрі халықаралық беделді арттыруға мүмкіндік беретін маңызды өлшем. Әскери роботтардың дамуы тек қорғаныс саласындағы өзгерістерге себепкер емес, сонымен қатар өнеркәсіп пен ғылымның біртұтас дамытуына, жаңа жұмыс орындарының ашылуына және жастарды технологиялық салаға тартуға жол ашады. Осылайша, әскери робототехника еліміздің жаһандық аренада орнықты әрі сенімді серіктес болуына негіз болады.

Дереккөздер

«Современные военные технологии», под ред. В. И. Иванова, Москва, 2021.

The SIPRI Military Expenditure Database, 2023.

Shlapak, D. A., & Johnson, M. W. Reinforcing Deterrence on NATO’s Eastern Flank: Wargaming the Defense of the Baltics. RAND Corporation, 2016.

Lin, Patrick, et al. "Robot Ethics: The Ethical and Social Implications of Robotics." MIT Press, 2012.

Kazakhstan Ministry of Defense, Annual Report 2022.

Ұлттық қорғаныс министрліктерінің ресми есептері, 2023

Әлемдік әскери технологиялар журналы, Том 29, №4, 2024

Женева конвенциялары және заманауи қару жүйелерінің құқықтық аспектілері, Халықаралық құқық журналы, 2023

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің ғылыми инновациялық бағдарламалары, 2023

Халықаралық қауіпсіздік пен технологиялар форумының материалдары, 2024