Текст выступления:

Экстремизм және терроризмнің ұлттық қауіпсіздікке тигізетін салдары
1. Экстремизм және терроризм: Ұлттық қауіпсіздікке әсерінің шолу

Ұлттық қауіпсіздік — еліміздің тұрақтылығы мен дамуының негізі. Бүгінгі таңда экстремизм мен терроризм ғылым мен қоғам назарына ерекше орын алған өзекті мәселелер қатарында. Олардың қауіпті салдары терең әрі жан-жақты, әсіресе еліміздің тыныштығын бұзатын әлеуметтік-қоғамдық процесс ретінде қарастырылады. Бұл тақырыпта біз осы құбылыстардың ұлттық қауіпсіздікке қалай әсер ететінін жан-жақты талдап, олардың себептері мен салдарын қарастырамыз.

2. Экстремизм мен терроризмнің тарихи-әлеуметтік негіздері

Экстремизм мен терроризмнің шығу төркіні тарих пен қоғамның әлеуметтік-экономикалық жағдайымен тығыз байланысты. Әлемдік және аймақтық тұрғыда көрініс тапқан саяси тұрақсыздықтар мен экономикалық қиындықтар осы құбылыстардың өршуіне жағдай жасады. Қазақстан да осы процесстерден тыс қала алған жоқ. Тарихи оқиғалар, әсіресе тәуелсіздік жылдары, еліміздегі әлеуметтік-қарым-қатынастар мен саяси институттардың қалыптасуына әсер ете отырып, экстремизм мен терроризмнің себебін аналитикалық тұрғыдан түсінуге мүмкіндік береді.

3. Экстремизм ұғымы мен оның негізгі белгілері

Экстремизм — қоғамдағы қалыптасқан құқықтық және конституциялық нормаларды теріс қолданып, радикалды көзқарастар мен әрекеттерді насихаттайтын құбылыс. Бұл ұғым қоғамның тұрақтылығы мен ұлттық бірлігін бұзу қаупін тудырады. Оның басты белгілеріне қатал төзімсіздік, заңсыз әрекеттерді орындау, зорлық-зомбылыққа шақыру және қоғамдағы бөлінушілік жатады. Экстремизм түрлі бағыттарда көрініс табады: діни, саяси және этникалық толқындарда оның негіздері әртүрлі болуы мүмкін. Бұл — күрделі әлеуметтік-феномен, оны түсіну үшін оның түрлі аспектілерін жан-жақты қарастыру қажет.

4. Терроризмнің негізгі түрлері

Қазіргі кезде терроризмнің бірнеше негізгі түрлері айқын көрініс табады. Оның ішінде саяси терроризм, яғни мемлекеттік билікті әлсірету немесе ауыстыруға бағытталған іс-әрекеттер, діни негіздегі лаңкестік әрекеттер және этникалық сепаратистік топтардың іс-әрекеттері бар. Бұл түрлердің әрқайсысы халықаралық және ұлттық деңгейде қауіп тудырады. Мысалы, саяси терроризм билікке қысым көрсету мақсатында ұйымдастырылатын оқиғаларды қамтса, діни терроризм радикалды топтардың идеологиясына сүйенеді. Осылайша, терроризмнің түрлері оның әртүрлі қайнар көздері мен мотивацияларын көрсетеді.

5. Экстремизм мен терроризмнің көріністері

Қазақстандағы экстремизм мен терроризмнің нақты көріністері әртүрлі, олар: діни радикализм, саяси лаңкестік әрекеттер, этникалық құндылықтарды бұзу, қоғамдық тәртіпті бұзу сияқты сипаттармен белгіленеді. Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитетінің статистикасына сәйкес, осы құбылыстардың бірнеше түрі бар және олардың барлығы еліміздің ішкі тыныштығына тікелей қауіп төндіреді. Қазіргі таңда қарулы және қаруынсыз, ашық және жасырын әрекеттер формасында кездесетін экстремизм мен терроризм қоғамның әр түрлі салаларына әсер етеді, сондықтан олармен күрес ұлттық қауіпсіздіктің бастапқы міндеттерінің бірі.

6. Қазақстандағы экстремизм мен терроризм фактілері

Қазақстанның тәуелсіздік жылдарында экстремизм мен терроризм фактілері кезең-кезеңімен өзгерді. 1990-шы жылдардың соңында және 2000-шы жылдардың басында осы құбылыстардың белең алуы байқалды. 2016 жылы орын алған лаңкестік актілер – ел тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі болды. Бұл оқиғалар мемлекеттік органдардың әрекетін күшейтіп, профилактикалық шараларды дамытуға себеп болды. Соңғы жылдары терроризм мен экстремизм фактілерінің саны азайғанымен, бұл қауіптің еліміз үшін әлі де өзекті екендігі түсінікті болып отыр.

7. Ұлттық қауіпсіздік жүйесінің маңызы

Ұлттық қауіпсіздік – бұл мемлекеттің саяси, әскери, экономикалық және ақпараттық салаларда өзін қорғай алу қабілеті. Елдің тұрақтылығы мен дамуын қамтамасыз етуде қауіпсіздік жүйесінің құрылымы маңызды рөл атқарады. Экстремизм мен терроризм бұл кешенді жүйенің тиімділігіне қауіп төндіреді, сондықтан оларды алдын алу мен жою ұлттық стратегиялық міндеттер қатарында. Мұндай қатерлер халықтың тыныштығын бұзып, мемлекеттің тұрақтылығын әлсіретеді, сондықтан олармен күрес — ұжымдық және жүйелі шараларды талап етеді.

8. Қазақстандағы лаңкестік актілер динамикасы (2010–2023)

2010 жылдан 2023 жылға дейінгі кезеңдегі лаңкестік актілердің саны бойынша нақты тенденция байқалады. 2016 жылы оқиғалар саны күрт өскенімен, құқық қорғау органдарының күшеюі мен профилактикалық жұмыстарының арқасында кейінгі жылдары бұл көрсеткіш айтарлықтай төмендеді. Бұл деректер алдын алу шараларының тиімділігін дәлелдеп отыр және қауіпсіздікті нығайтуға бағытталған мемлекеттік саясаттың дұрыс бағытталғанын көрсетеді.

9. Экстремизм мен терроризмнің әлеуметтік салдары

Экстремизм мен терроризм қоғамға терең әлеуметтік ықпал етеді. Біріншіден, олар адамдар арасында қорқыныш пен сенімсіздік туғызады, бұл қоғамдық тұтастыққа кері әсер етеді. Екіншіден, этносаралық шиеленістер күшеюі, ұлттар арасындағы қарым-қатынастың қиындауы экстремизмнің таралуына мүмкіндік береді. Үшіншіден, жастардың радикализациясының артуы – бұл қоғамның болашағына төнетін үлкен қауіп, себебі олар елдің келешекті әлеуеті болып табылады.

10. Экономикалық шығындар мен тұрақсыздық

Экстремистік және террористік әрекеттер экономикалық саланың түрлі секторларына зиян келтіреді. Олар инфрақұрылымды бұзып, инвестицияларды азайтады, өндіріс көлемінің төмендеуіне әкеледі. Сонымен қатар, туризм мен сауда сияқты маңызды салалар зардап шегеді, ал мемлекеттік бюджеттен қосымша қаржы жұмсалады. Мәселен, 2016 жылғы лаңкестік оқиғалар мемлекетке иеленген шығындардың ұлғаюына нақты дәлел болды. Бұл жағдайлар экономикалық тұрақсыздықтың ұлғаюына ықпал етеді.

11. Саяси тұрақтылыққа қатерлер

Экстремизм мен терроризм мемлекеттік институттардың сенімін әлсіретіп, құқықтық жүйенің тұрақтылығына кері әсер етеді. Бұл елде саяси тұрақсыздықты күшейтеді және қоғамда сенімсіздік атмосферасын қалыптастырады. Сонымен қатар, саяси жүйеге деген күмән халықаралық қатынастарға да әсер етіп, Қазақстанның сыртқы аренадағы беделін төмендетуі мүмкін. Мұндай қатерлерге қарсы заң қабылдау мен әкімшілік реформалар жүргізу – маңызды әрі қажетті шаралар болып табылады.

12. Мәдени және рухани зардаптар

Экстремизм мен терроризм мәдени даму мен рухани байланыстарға да залал келтіреді. Олар ұлттық құндылықтарды бұзып, қоғамдағы салт-дәстүрлер мен мәдени ерекшеліктерді жояды. Сонымен қатар, рухани келісімсіздік туғызып, халық арасында ұлтаралық түсініспеушіліктің көбеюіне себеп болады. Мұндай зиян мәдениеттің дамуын тежейді және елдің біртұтастығын шайқалдырады, осының нәтижесінде қоғамның рухани әлеуеті төмендейді.

13. Қазақстандағы тыйым салынған экстремистік ұйымдар

Республикада тыйым салынған экстремистік және террористік ұйымдардың саны айтарлықтай көп. Бұл ұйымдардың басты мақсаты – дін мен идеяларды тарату болғанымен, олардың іс-әрекеті заңға қайшы және қоғам үшін қауіп төндіреді. Әділет министрлігінің ресми тізімінде олардың қызмет ету тәсілдері, мақсаттары мен құрылған жылдары нақты көрсетілген, бұл қоғам мен құқық қорғау органдарына оларды тиімді бақылауға мүмкіндік береді.

14. Халықтың радикалды идеяларға қарсы тұру деңгейі

Әлеуметтік зерттеулер көрсеткендей, халықтың көп бөлігі экстремизмге қарсы тұрады және оның қауіптілігін түсінеді. Дегенмен, жастар арасында радикалды идеяларды қолдаушылардың көп болуы алаңдатады. Бұл өзгеріс профилактикалық бағдарламаларды күшейтуді талап етеді. Осылайша, халықтың жалпы қарсылығы мен жастар арасындағы айырмашылық — мемлекет пен қоғам үшін күрделі сынақ болып отыр.

15. Заңнамалық және мемлекеттік шаралар

Қазақстанда экстремизм мен терроризмге қарсы күресте құқықтық база қалыптасқан. Арнайы заңдар құқық қорғау органдарының қызметін жүйелейді. Сонымен қатар, үкімет пен қоғамдық ұйымдар бірлесе алға жылжып, профилактикалық насихат жүргізуде. Білім беру және ақпараттық бағдарламалар жастарды радикалданудан алдын алу үшін маңызды рөл атқарады. Бұл шаралар экстримизм мен терроризмнің алдын алуда тиімді механизмдер ретінде қызмет етеді.

16. Экстремизмге қарсы кешенді алдын алу механизмі

Экстремизмнің алдын алу бүгінгі таңда қоғамның тыныштығын сақтаудың басты міндеттерінің бірі болып табылады. Бұл процесті тиімді ұйымдастыру үшін құқық қорғау органдары, білім беру жүйесі және бұқаралық ақпарат құралдары арасында қатаң үйлестірілген жұмыс жүргізілуі қажет. Комплекс тәсіл негізінде құрылатын алдын алу механизмі қоғамның осал топтарына бағытталған кешенді іс-шараларды қамтиды. Мәселен, құқық қорғау органдары экстремистік белгілері бар жағдайларды дер кезінде анықтап, тиісті шаралар қолданса, білім беру мекемелері жастарды ақпараттық сауаттылыққа және экстремизмнің қауіптілігіне үйретеді. Бұқаралық ақпарат құралдары өз тарапынан дұрыс мәлімет таратып, қоғамдық пікір қалыптастыруда үлкен рөл атқарады. Экстремизмге қарсы күрестің тиімділігін арттыратын бұл жүйе әр саланың бірлескен әрекеті арқылы жүзеге асады және әлеуметтік тұрақтылықты сақтауға бағытталған.

17. Қоғамдық ұйымдар мен азаматтық қоғамның маңызы

Қоғамдық ұйымдар мен азаматтық қоғамның ролі қазіргі заманғы демократиялық мемлекеттерде аса маңызды. Олар азаматтардың құқықтарын қорғауда, қоғамдық пікірді қалыптастыруда және мемлекет пен халық арасындағы байланысты нығайтуда белсенді қатысады. Мұндай ұйымдар экстремизмге қарсы күресте маңызды серіктес ретінде сенімді ақпараттық арналар мен қолдау механизмдерін құрады. Азаматтық сектор жастарға патриоттық тәрбие беруде, олардың бос уақытын пайдалы бағытта өткізуге жағдай жасап, құқықтық білімдерін арттыру арқылы радикалданудың алдын алады. Сонымен қатар, қоғамдық ұйымдар қоғамдық сыни пікір қалыптастыруға ықпал етіп, қоғамның әртүрлі топтары арасындағы диалогты қамтамасыз етеді. Бұл механизм демократиялық қауымдастықтың негізі ретінде тұрақтылық пен қоғамды бірлікке шақыруды жүзеге асыруға септігін тигізеді.

18. Жастар арасында профилактикалық білім беру

Жастарды экстремизмнен қорғау мақсатында профилактикалық білім беру маңызды бағыттардың бірі болып табылады. Бұл білім беру жүйесінде ақпараттық-түсіндіру жұмыстары, мінез-құлықты қалыптастыру сабақтары және әлеуметтік маңызы бар жобалар кеңінен қолданылуда. Мысалы, арнайы дәрістер мен тренингтер жастарды критикалық ойлауға үйретеді, интернетте жалған ақпараттың таралуынан сақтануға көмектеседі. Сонымен қатар, спорттық және мәдени іс-шараларға тарту жастардың бос уақытын оңтайлы пайдалануға ықпал етеді, осылайша олар радикалды идеяларға сену ықтималдығын төмендетеді. Профилактикалық білім беру тиімділігі қалыптасқан қорғаныс тетіктері мен қоғамдағы қолдаудың арқасында артады, бұл келешекте тұрақты және бейбіт қоғам құрудың негізі болып табылады.

19. Халықаралық ынтымақтастық және тәжірибе алмасу

Экстремизммен күресте халықаралық тәжірибе алмасу және ынтымақтастық аса маңызды орын алады. Әлем елдерінің құқық қорғау органдары, білім беру мекемелері мен үкіметтік емес ұйымдар өзара ақпаратпен бөлісіп, үздік практикаларды пайдалана отырып, бұл қатермен тиімді күресуге мүмкіндік алады. Мысалы, кейбір елдерде экстремизмді алдын алуда заманауи технологиялар мен әлеуметтік желілерді пайдалану тәжірибесі жоғары нәтижелерге қол жеткізді. Сонымен қатар, халықаралық конференциялар мен семинарлар экстремизмнің жаңа түрлерін бағалап, алдын алу стратегияларын жетілдіруге жол ашады. Бұл ынтымақтастық Қазақстанның қауіпсіздік саясатын нығайтып, әлемдік қауымдастықтың белсенді мүшесі ретінде орнықтырылады.

20. Ұлттық қауіпсіздік пен тұрақтылықтың басты кепілі

Қазақстанның кең ауқымды стратегиясы әлеуметтік келісімді нығайтып, заңның үстемдігін сақтай отырып, жастар тәрбиесі мен халықаралық ынтымақтастыққа негізделген. Бұл кешенді көзқарас еліміздің ұлттық қауіпсіздігі мен тұрақтылығын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Әрбір бағыт – жастарды дұрыс бағыттау, қоғам мүшелерінің құқықтық мәдениетін арттыру, және жаһандық тәжірибені елге енгізу – біздің қоғамның дамуы мен бірлігінің негізін құрайды. Өзара ынтымақтастық пен қоғамдық сананы жаңарту арқылы еліміз күрделі заманауи сын-тегеуріндерге төтеп беріп, болашаққа сенімді қадам жасай алады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті. (2023). Экстремизм мен терроризмге қарсы іс-қимыл туралы жылдық есеп.

Әділет министрлігі. (2023). Тыйым салынған экстремистік ұйымдардың ресми тізімі.

Қазақстан Республикасы әлеуметтік зерттеулер орталығы. (2023). Халықтың экстремизмге қатысты көзқарастары бойынша зерттеу.

Баубекова, Л. (2021). Экстремизм және терроризм: Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігіне қауіп. Алматы: ҚҰУ баспасы.

Нұрсұлтанова, Г. (2020). Экстремизмнің әлеуметтік-саяси аспектілері. Астана: Еуразия ұлттық университеті баспасы.

Абдуллин, Ф. Ф. Экстремизм мен терроризмге қарсы күрестің құқықтық негіздері // Құқық және қазіргі заман, 2021.

Кәрібаев, Ж. А. Азаматтық қоғам және оның дамуы. Алматы, 2020.

Мұратов, Е. Т. Жастарды экстремизмнен қорғау жолдары. Қазіргі педагогика, 2022.

Сүлейменова, Г. Қ. Халықаралық ынтымақтастық тәжірибесі: кәсіби аспект. Халықаралық қатынастар, 2019.