Текст выступления:

Жарақат алу, қан кету және күйік шалу кезінде көрсетілетін алғашқы медициналық көмек
1. Жарақат алу, қан кету және күйік шалу барысында алғашқы көмек көрсету негіздері

Төтенше жағдайларда алғашқы көмек көрсету дағдылары адам өмірін сақтауда шешуші рөл атқарады. Бұл мастерство адамның өз өмірін немесе басқалардың өмірін қолға алуына мүмкіндік беріп, ауыр зардаптардың алдын алады. Сондай-ақ, бұл білім өзара жауапкершілік пен денсаулық мәдениетін қалыптастыруға септігін тигізеді.

2. Жарақат пен алғашқы көмек: өзектілік мәселелері

Қазақстанда жасөспірімдер арасында жарақат алудың жиілігі жоғары, бірақ олардың алғашқы көмек көрсету дағдылары жеткіліксіз. Бұл мәселе уақытылы көмек көрсету арқылы өлім немесе асқыну ықтималдылығын төмендетуге мүмкіндік беретіндіктен аса маңызды. Халықаралық тәжірибеде алғашқы көмек білімінің мектеп бағдарламасына енгізілуі қауіпсіздік пен денсаулық мәдениетін нығайту мақсатында жүргізілуде. Осы бағыттағы еліміздегі даму – өмірді қорғаудағы стратегиялық қадам.

3. Жарақаттардың негізгі түрлері мен олардың сипаттамалары

Жарақаттар әртүрлі формада болады және олардың әрқайсысы үшін алғашқы көмек көрсету тәсілі ерекше. Мысалы, сынықтар, жарақаттар мен күйіктердің әрқайсысы өзіндік белгілері мен қауіптілігіне ие. Сынық кезінде сүйек бүтіндігі бұзылады, бұл ауырсынуды және қозғалудың шектелуін тудырады. Қан кету жарақаттың сипатына қарай әр түрлі болуы мүмкін — артериялық, веноздық немесе капиллярлық. Күйіктердің тереңдігі мен түріне байланысты зақымның деңгейі ерекшеленеді. Бұл әртүрлі жағдайларда алғашқы көмек көрсету алгоритмдерінің дәл сақталуын қажет етеді.

4. Жарақат кезінде алғашқы және маңызды қадамдар

Жарақат алған кезде ең бірінші маңыздысы – оқиға орнында өз қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Бұл басқа зардап шегушілердің қауіпсіздігі мен көмек көрсету мүмкіндігін арттырады. Кейін зардап шегушінің есін, тыныс алу және жүрек соғысын мұқият тексеру қажет. Бұл өмірлік маңызды функциялардың болуы көмек қажеттілігін анықтайды. Сонымен қатар, жағдайдың ауырлығын бағалап, қажет болса жедел жәрдем шақыру – өмірді сақтаудың күрделі кезеңдерінің бірі болып табылады. Байланыс нөмірлері мен күтім регламентін білу әрбір адамға міндетті.

5. Жарақат алған кезде алғашқы көмек көрсету кезеңдері

Ұлттық алғашқы көмек стандарттарына сәйкес, жарақат алған сәттен бастап бірінші кезең — қауіпсіздікті қамтамасыз ету. Келесі кезең зардап шегушінің өмірлік функцияларын бағалау. Үшінші кезеңде жағдайдың ауырлығын анықтап, жедел жәрдем қызметін шақыру. Төртінші кезең ерекше назар аударуды және сәйкес алғашқы көмек көрсету әдістерін қолдануды қамтиды. Бұл сатылы әрекеттер өмірлік қауіптерді минимизициялап, зардап шеккен адамның сауығып кету шансын арттырады.

6. Қан кетулер түрлері мен сыртқы белгілері

Қан кету үш негізгі түрге бөлінеді: артериялық, веноздық және капиллярлық. Артериялық қан қызыл, пульсті ағын ретінде байқалады және тез қан жоғалтқандықтан аса қауіпті. Веноздық қан қарақызыл түсті, ағымы баяурақ, бірақ тереңен болса, ол да үлкен қауіп төндіреді. Капиллярлық қан кету – терінің үстірт қабатынан болатын жеңіл қан ағу, көбінесе аз мөлшерде және жайбарақат сипатта. Ішкі қан кетулер анық байқалмайды, бірақ терінің бозаруы, әлсіздік пен тыныстың жиілегенінен байқалады, сондықтан аса мұқият болу керек.

7. Артериялық қан кетуді тоқтату әдістері мен техникасы

Артериялық қан кетуді тоқтату әдістері арасында қысым жасау, жгут қолдану және жараны сұйықтықпен жуу маңызды. Қысымды таңғыш қан ағымын тежеуге көмектеседі, бұлшықеттер мен теріге зақым келтірудің алдын алады. Жгутты қолдану тек артериялық қан кету қатты болған жағдайда ғана, дұрыс орнатылмайды және қысымды бірнеше сағаттан артық ұстау қауіпті. Мұндай әдістер төтенше жағдайларда өмірлік маңызды функцияларды сақтап қалуда таптырмас құрал болып табылады.

8. Қан кету түрлерінің салыстырмалы сипаттамасы

Қан кету түрінің түсі, ағыны және қауіптілік деңгейі әртүрлі, сонымен қатар алғашқы көмек көрсету әдістері де ерекшеленеді. Артериялық қан ашық қызыл, соқпалы ағынды және өте қауіпті. Веноздық қара-қызыл және баяу ағады, капиллярлық – аз мөлшерде және жайбарақат. Дұрыс диагноз қойып, нақты әдісті қолдану арқылы қан жоғалтудан болатын асқынуларды азайтуға болады. Бұл әдістер Қазақстанның Денсаулық сақтау министрлігінің анықтамалары мен стандарттарына сәйкес реттеледі.

9. Веноздық және капиллярлық қан кетуді тоқтату әдістері

Веноздық қан кетуде зардап шеккен аяқ-қолды көтеру қан қысымын төмендетіп, қан ағуын баяулатады. Қысымды таңғыштар бактерия мен инфекциядан қорғайтын стерильді дәкелермен бірге қолданылады. Ал капиллярлық қан кетуді тоқтату үшін жараны тазалап, жұмсақ дәкемен таңу жеткілікті, жгуттар бұл жағдайда қажет емес. Бұл әдістер жиі өмірлік қауіпсіздікті қамтамасыз етіп, зардап шеккендердің тез сауығуына жағдай жасайды.

10. Қазақстандағы оқушылардағы қан кету көрсеткіштері

Диаграммада әр жылдағы жарақат түрлері мен алғашқы көмек деңгейі көрсетілген. Статистикалық мәліметтер бойынша қан кетудің барлық түрлері тұрақты деңгейде тіркеледі, бұл оқушылар арасында жарақаттанудың аз емес екенін білдіреді. Сол себепті алғашқы көмек деңгейінің маңызы зор. Бұл көрсеткіштер ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің 2023 жылғы мәліметтері негізінде алынған.

11. Күйік түрлері мен дәрежелері

Күйіктің І дәрежесі терінің беткей қабатында қызару және ісінумен сипатталады, ауырсыну басым. ІІ дәрежеде теріде көпіршіктер пайда болып, ауырсыну күшейеді, бұл тері қабатының жоғарғы элементтерінің зақымданғанына дәлел. ІІІ дәрежелі күйік терең қабатқа таралып, қабыршақ пен жара түрінде байқалады, бұлшықеттер мен жүйкелер зардап шегеді. Күйіктердің үш түрі белгілі – термиялық, химиялық және электротравма, олардың әрқайсысының өзіндік сипаттамасы мен қауіптілігі бар.

12. Күйік шалу кезіндегі алғашқы көмек

Жанған жерді тез және мұқият ағын сумен кемінде 10-15 минут тоңазытып, терінің әрі қарай зақымдануын азайту керек. Жарақты құрғатып, стерильді таңғышпен жабу маңызды. Май, йод немесе спирт сияқты заттарды қолданбау керек, себебі олар күйікті дәрежесін күшейтуі мүмкін. Сонымен қатар көпіршіктерді жаруға болмайды. Қажет болған жағдайда ауырсынуды басатын дәрі-дәрмектер қолданып, зардап шеккен адамның тыныштығын қамтамасыз ету керек.

13. Күйік түрлеріне сәйкес алғашқы көмек тәсілдері

Термиялық күйіктерде суыту және таза таңғыш қолдану қажет, химиялық күйіктерде залалданған заттарды жуу маңызды. Электрлік күйіктерде мүлдем ағын сумен жанасудан сақтану шарт. Әр күйіктің қауіпті белгілері мен алғашқы көмек әдістерін білу ауыр асқынулардың алдын алуға мүмкіндік береді. Бұл тәсілдер денсаулық сақтау ұйымдарының стандарттары негізінде ұлттық деңгейде ұсынылған.

14. Шок жағдайы: қаупі мен алдын алу

Шок – ағзаның өмірлік маңызды қызметтеріне кедергі келтіретін аса қауіпті жағдай. Ол жарақаттың ауырлығынан, қанның шамадан тыс жоғалуы немесе кең көлемді күйіктен пайда болады. Негізгі белгілері – терінің бозаруы, дененің қалтырауы, суық терлеу, әлсіздік пен жүрек соғысының жиілеуі, сондай-ақ сананың жоғалуы мүмкін. Алдын алу шаралары ретінде зардап шегушіні тыныш әрі жылы орынға орналастырып, сұйықтық беруден абай болу, күйзеліс пен суықтан қорғау маңызды.

15. Тыйым салынатын әрекеттер және жиі кездесетін қателіктер

Алғашқы көмек көрсетуде жиі жасалатын қателіктерге жарақатқа байланысты өзіндік ем қолдану, жараны ашып қарау немесе дұрыс емес заттарды пайдалану жатады. Мысалы, кейбір адамдар жарақат орнына май немесе йод жағумен ауыр жағдайды одан сайын күрделендіреді. Мұндай әрекеттердің тыйым салынуының себебі – олар инфекцияны арттыруы немесе терапияны кешіктіруі. Дұрыс ақпарат және тәжірибелі мамандар арқылы алғашқы көмекті үйлестіру – нағыз өмірлік қажеттілік.

16. Зардап шеккен адамды тасымалдау принциптері

Құтқару операциялары мен алғашқы медициналық көмек көрсетуде жарақат алған адамды дұрыс тасымалдау аса маңызды. Мойын, омыртқа және аяқ-қол жарақаттары кезінде арнайы тасымалдау әдістерін қолдану қажет, себебі кез келген дұрыс емес қозғалыс адамның жағдайын одан әрі нашарлатуы мүмкін. Мысалы, мойын омыртқа жарақаттарында қозғалыстың шектеулі болуы жарақаттың асқынуын тежеуге көмектеседі.

Жарақатты тиімді тасымалдау үшін алдымен зардап шеккен бөлімді таңғыштар мен шиналармен бекітіп, жағдайды тұрақтандыру керек. Бұл әдіс қан ағымын бұзбай, қозғалыс кезінде жарақаттың асқынып кетуін болдырмауға бағытталған. Зақымдалған адамның денесін қимылдатпай, төрт адам қолдауымен тасымалдау – ең қауіпсіз тәсілдердің бірі болып табылады. Осы тәсіл арқылы адамды қозғалтпай бірден бірнеше адам бөлшектеп ұстап, кезекпен көтеріп, ауыртпалықты азайтады.

Сонымен қатар, арнайы құралдар, мысалы, арқалық және зембіл сияқты тасымалдау құралдары зардап шеккен адамның өкпесіне және омыртқасына қосымша жүктеме түсірмеу принципіне негізделген. Бұған тарихта алғаш рет түрлі әскери жағдайларда қолданыс тапқан метода ретінде қарауға болады, өйткені жарақатты дұрыс тасымалдау көп жағдайда адамның өмірін сақтап қалуы мүмкін.

17. Жарақаттың инфекциялық асқынулары

Жарақат алғаннан кейін инфекцияның пайда болуы – қауіпті әрі жиі кездесетін асқыну түрі. Іріңді инфекциялар жарақат аймағында қызару, ісіну және қатты ауырумен сипатталады, олар емделмесе организмнің жалпы жағдайын нашарлатып, ауыр асқынуларға әкелуі мүмкін. Бұл тұрғыда уақытылы қарау және жарақатты дұрыс емдеу өте маңызды.

Сіреспе (тетанус) ауруының алғашқы белгілері – бұлшықеттердің қаттылығы мен спазмы. Бұл ауру инфекциялық патогеннің токсиндерінің әсерінен туындайды және әсіресе аралас жарақаттарда жиі байқалады. Оның алдын алу үшін сіреспеге қарсы вакцинацияны уақытында алу міндетті болып табылады, себебі алғашқы белгілер пайда болған кезде жағдайды тез арада ушықтыруы мүмкін.

Сепсис – бұл бауыр, бүйрек пен басқа да ағзаларды зақымдайтын, инфекцияның таралуымен байланысты созылмалы ауыр асқыну. Ол дене қызуының көтерілуі, әлсіздік пен жалпы бұзылулар арқылы байқалады. Сондықтан инфекцияның алдын алу және жарақатты зарарсыздандыру – алғашқы медициналық көмек көрсетудің басты компоненті.

18. Алғашқы көмек қобдишасының негізгі құрамдары

Алғашқы көмек қорындағы құралдар мен материалдар – кез келген жарақаттың алғашқы емін көрсету үшін басты. Бұл қобдишаға стерильді таңғыштар, бинттер, антисептикалық сұйықтықтар, шина және медициналық қолғаптар кіреді. Мысалы, қарапайым қабық жарақатына арналған бактерияға қарсы майлар, қан кетуді тоқтатқыш құралдар, сондай-ақ артық қан кетуді болдырмауға арналған қысымдық таңғыштар маңызды.

Осы құралдар бұрыннан бері медицинада қолданылып келеді және олардың сапасы мен қолжетімділігі алғашқы көмек сапасына тікелей әсер етеді. Әрдайым қол жетімді және дұрыс дайын болған алғашқы көмек қобдишасы ауыр жарақаттардың асқынуын алдын алуға мүмкіндік береді.

19. Алғашқы медициналық көмек көрсету дағдыларын жетілдіру жолдары

Білікті алғашқы көмек көрсету білігін дамыту маңызды, оны мектептегі арнайы үйірмелер арқылы немесе симуляциялық сабақтарға қатысу арқылы жақсартуға болады. Мұндай тәжірибелер нақты жағдайларға ұқсас сценарийлерді қолдана отырып, білімді бекітеді және сенімділікті арттырады.

Қазіргі заманда виртуалды оқыту платформалары жаңа әдістерді игеруді жеңілдетіп, алғашқы медициналық көмек бойынша білімді үнемі жаңартып отыруға көмектеседі. Сонымен қатар, тәжірибелі дәрігерлер мен мамандардан кеңес алу, арнайы сертификаттар алу кәсіби деңгейдегі дайындығын күшейтіп, нақты жағдайларда дұрыс әрі жедел әрекет етуге мүмкіндік береді.

20. Алғашқы көмек – өмір құтқару кепілі

Жедел әрі сапалы алғашқы медициналық көмек – бұл тек оқушылар үшін ғана емес, бүкіл қоғамның қауіпсіздігі мен денсаулығының басты кепілі болып табылады. Мұндай білімді меңгеру адамға тек ең қажетті уақытта көмек көрсетіп қана қоймай, жауапты азаматтықтың көрінісі ретінде қарастырылады. Әрбір азаматтың мұндай дағдыларға ие болуы қоғамдық денсаулықтың нығаюына ықпал етеді және өмір сүру сапасын арттырады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі. Алғашқы көмек көрсету стандарттары, 2023.

Медициналық этика және алғашқы көмек. Алматы: Қазақ медициналық университеті, 2021.

World Health Organization. Basic First Aid Training Manual. Geneva, 2018.

Петров В.И., Смирнова А.Н. Травматология и первая помощь. Москва: Медицина, 2019.

Қазақстандағы мектептегі алғашқы көмек беру тәжірибесі және болашақ көрсеткіштер. Қазақ медицина журналы, 2022.

Смирнов А.В. Основы первой медицинской помощи. - М.: Медицина, 2020.

Иванова Е.П., Петров В.К. Инфекционные осложнения травм: современные подходы. Вестник медицины, 2021.

Кузнецова Н.А. Практическое руководство по оказанию первой помощи. – Санкт-Петербург: Питер, 2019.

Официальные рекомендации Всемирной организации здравоохранения по первой помощи, 2023.