Текст выступления:

Террорлық қауіп-қатер кезіндегі тұрғындардың қауіпсіздігі
1. Террорлық қауіп-қатердегі тұрғындардың қауіпсіздігі: басты мәселелер мен маңызды тақырыптар

Терроризмнің қоғам мен жеке адамға әсері бүгінгі әлемде өте өзекті мәселе болып отыр. Бұл феномен мемлекеттер мен азаматтардың тұрақтылығын шайқап, олардың күнделікті өміріне терең еніп барады. Сондықтан террорлық қауіп-қатерге қарсы тұру – заман талабы және барлық тұлғалар мен институттардың бірлескен міндеті.

2. Терроризм және оның өзекті тәуекелдері

Терроризм – бұл саяси немесе идеологиялық мақсаттағы зорлық-зомбылықтың ерекше көрінісі. Оның әдістері мен құралдары технологиялық дамумен бірге өзгеріп, заманауи қауіп-қатерлерге жаңа сипат беруде. Соңғы жылдары террорлық қауіп халықаралық ауқымда кеңейіп, мемлекеттердің және қоғамдардың тұрақтылығына үлкен қауіп төндірді. Қазақстан, өзінің көпұлтты және көпконфессиялық құрылымымен, мұндай қауіптерге қарсы күресте белсенді позиция ұстанып отыр, ұлттық қауіпсіздік стратегиясын үнемі жетілдіріп келеді.

3. Терроризмнің түрлері және сипаттары

Терроризмнің әртүрлі формалары бар және олар әрқайсысы ерекше сипатқа ие. Біріншіден, халықаралық терроризм – мемлекеттер арасындағы саясат пен ықпалдастықты күрделендіріп, көпұлтты мақсаттарды көздейді, көбіне қарулы қақтығыстармен байланысты. Екіншіден, діни терроризм – жеке діни топтардың радикалды идеологиясын таратуға бағытталғанда, ол қоғамдағы әлеуметтік бөлінуді күшейтеді және жанжалды арттырады. Үшіншіден, кибертерроризм – соңғы технологияларды пайдалана отырып, ұлттық және халықаралық инфрақұрылымдарға, ақпараттық қауіпсіздікке зиян келтіретін жаңа қауіп түрі. Бұл түрлердің әрқайсысы қоғамның бейбіт тіршілігіне және азаматтардың қауіпсіздігіне тікелей әсер етеді.

4. Терроризм тарихынан елеулі оқиғалар

XX ғасырдан бастап терроризмнің тарихы әлемдік оқиғалармен тығыз байланысты. Мысалы, 1972 жылы Мюнхендегі Олимпиадада орын алған террористік акт – халықаралық терроризмнің ең трагедиялы беттерінің бірі болды, 11 спортшы қаза тапты. 2001 жылы АҚШ-тағы 11 қыркүйек оқиғасы – әлемдегі қауіпсіздіктің жаңа парадигмасын қалыптастырды. Соңғы кезеңде ДАИШ сияқты экстремистік топтардың әрекеттері бүкіл әлемді дүр сілкіндіріп, террорлық күрестің тәсілдерін қайта қарауға мәжбүр етті. Қазақстан тарихында да терроризмнің бірнеше ауыр кезеңдері болды, оларды ескере отырып, мемлекет қарсы іс-қимыл шараларын күшейтуде.

5. Қазақстандағы терроризмге қарсы іс-қимыл тарихи кезеңдері

Қазақстан тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін терроризмге қарсы күрес саясатын белсенді жүргізді. 1995 жылы елімізде террорлық актілердің алдын алу үшін арнайы заңдар қабылданып, құқық қорғау жүйесі нығайтылды. 2000 жылдардан бастап халықаралық ынтымақтастық арқылы терроризмнің алдын алу шаралары кеңейтіліп, қауіпсіздік комитеттері құрылды. Соңғы онжылдықта киберқауіптерге қарсы да жүйелі жұмыс атқарылып, азаматтардың құқықтық сауаттылығы арттырылды. Бұл кезеңдер Қазақстанның тұрақтылығы мен азаматтарының қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі маңызды сәттер болды.

6. Қазақстандағы террорлық шабуылдар саны (2010-2023)

2010 жылдан бастап елде террорлық шабуылдар саны айтарлықтай төмендеді, 2023 жылы ресми тіркелген террорлық оқиғалар мүлдем болған жоқ. Бұл Қазақстандағы қауіпсіздік қызметтерінің, құқық қорғау органдарының және азаматтық қоғамның бірлескен жұмысының нәтижесі. Ұлттық саясат террорлық қауіптерге қарсы табысты және үйлесімді түрде жүзеге асырылуда, ал алдын алу шаралары қоғамның барлық саласын қамтиды. Бұл үрдіс ұлттық қауіпсіздікті нығайтуға бағытталған прогрессивті қадамдардың дәлелі.

7. Тұрғындарға төнетін негізгі қауіп-қатерлер

Террорлық әрекеттер тұрғындардың өмірі мен денсаулығына айтарлықтай қауіп төндіреді. Жарылғыш құрылғылар мен террористік объектілер ең қауіпті қауіптердің бірі болып, кездейсоқ адамдар үшін де өлім немесе ауыр жарақат қаупін арттырады. Кепілге алу жағдайлары азаматтардың негізгі құқықтарын бұзып, қоғамда шексіз үрей тудырады. Сонымен қатар, химиялық және биологиялық қарулар табиғи ортаның ластануынан бөлек адам денсаулығына да ауыр зиян келтіруі мүмкін. Жалған ақпарат пен экстремистік үндеулер интернет арқылы тез таралып, қоғамдық қауіпсіздік пен бұқаралық сенімге кері әсер етеді.

8. Қауіп болған жағдайда алғашқы іс-қимыл

Төтенше қауіп төнген кезде дұрыс және жылдам әрекет ету жан сақтауда шешуші рөл атқарады. Біріншіден, қауіп туралы дереу тиісті құзырлы органдарға хабарлау қажет. Бұл қауіптің таралуын болдырмауға және жедел көмек көрсетуге мүмкіндік береді. Екіншіден, эвакуация ережелерін сақтап, паналауға бағытталған нұсқауларды орындау маңызды. Үшіншіден, үрей және паникаға берілмеу, қоршаған адамдарға қолдау көрсету – жағдайды басқарудағы негізгі факторлар қатарына жатады. Бұл амалдар қауіп-қатерден тиімді қорғанудың негізін қалайды.

9. Террорлық қауіп анықталған кездегі іс-қимыл алгоритмі

Қауіпсіздік нұсқаулығына сәйкес террористік қауіптің анықталуы бірқатар нақты әрекет пен процедураларды талап етеді. Ең алдымен, күдік тудыратын жағдайларды дәлме-дәл бағалау қажет. Егер қауіп расталса, шұғыл түрде құқық қорғау органдарына хабарлау және жергілікті тұрғындарды хабардар ету керек. Одан кейін, эвакуация немесе оқшаулау шаралары қолға алынады. Алгоритм халықтың қауіпсіздігі мен қорғанысын қамтамасыз етуге бағытталған, сондықтан оның әрбір кезеңі мұқият орындалуы тиіс.

10. Балалар мен жасөспірімдердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету

Балалар мен жасөспірімдер – террорлық қауіптерге ең осал топтар. Олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін бірнеше маңызды шараларды ұстану ұсынылады. Біріншіден, мектептерде және отбасыда террорлық қауіптер туралы ақпарат беру және комплекс даярлық-жаттығулар өткізу қажет. Екіншіден, интернет пен әлеуметтік медиа платформаларында балалардың қорғалуын күшейту маңызды, өйткені олар жалған және қауіпті ақпаратқа түсіп қалуы мүмкін. Үшіншіден, жасөспірімдерді сенімді қолдаумен қамтамасыз етіп, психологиялық көмек ұйымдастыру арқылы олардың тұрақтылығын қамтамасыз ету тиімді әдіс болып табылады.

11. Шұғыл байланыс қызметтерінің байланыс нөмірлері

Төтенше жағдайларда жедел көмекке тез және нақты хабарласу өте маңызды. Қазақстанда біріңғайластырып алынған және жылдам іске қосылатын байланыс нөмірлері бар: "112" — жалпы жедел көмек, "101" — өрт қауіпсіздігі, "102" — полиция, "103" — жедел жәрдем. Бұл нөмірлерді білу әр азаматтың өмірі мен денсаулығын сақтауда шешуші рөл атқарады. Жедел әрекет ету арқылы қауіпті жағдайларды еңсеру анағұрлым жеңілдейді және шығындарды азайтады.

12. Террорлық қауіпті ескерту белгілері

Террорлық қауіптің алғашқы белгілерін уақтылы анықтау – алдын алу шараларының негізі. Күдікті заттардың және адамдардың болуы – ескерту сигналдарының бірі болуы мүмкін, мысалы, белгісіз сөмкелерді немесе техниканы байқау. Бұдан бөлек, қоғамдық орындарда күтпеген тәртіпсіздіктер, шу-шуға себеп болатын жағдайлар жалпы қауіптің ұлғаюы туралы хабар береді. Сондай-ақ, әлеуметтік желілердегі арандатушылықтар мен жалған ақпараттар террорлық қауіптің күшеюін меңзейді. Бұл белгілерге назар аударып, дер кезінде тиісті органдарға хабарлау қажет.

13. Ақпараттық сауаттылықтың маңызы

Қазіргі ақпарат дәуірінде террорлық қауіппен күресте ақпараттық сауаттылық шешуші фактор болып табылады. Жалған жаңалықтарды және арандатушылық мақалаларды ажырату – қоғамның сенімділігін сақтау және төтенше жағдайларды басқарудағы басты шарт. Ресми және сенімді ақпарат көздерін үнемі тексеру қажеттілігі – жеке жауапкершілік деңгейін арттырады. Сонымен қатар, жастарды әлеуметтік желілерде тараған қауесеттерден сақтандырып, саналы ақпарат тұтынуды үйрету – тәртіпті сақтау және үрейден аулақ болудың кепілі. Ақпаратты маңызды әрі дәлме-дәл растау қоғамды террорлық қатерлерден қорғауда маңызды қару болып табылады.

14. Эвакуация ережелері мен қауіпсіздігінің талаптары

Террорлық қауіптен немесе төтенше жағдайдан қорғану үшін эвакуация ережелерін білу және оларды сақтау қажет. Қауіп туралы дыбыстық немесе жарықтық сигналдарды тіке және жылдам түсініп, дереу орын алған заңдылықтар бойынша әрекет ету маңызды. Бұдан бөлек, жеке заттарды алып кетпей, белгіленген бұйрықтарды орындап, эвакуация жолдары арқылы тәртіппен және тез жүру қажет. Эвакуациядан кейін паналау ошақтарына жете салысымен жауапты тұлғамен байланысып, әрі қарайғы нұсқауларға сай іс-әрекет жасау шарт. Эвакуация кезінде үрей мен паникаға берілмей, өзінің және айналалардың қауіпсіздігіне жауапты болып, сабырлы болу өміршең қауіптен сақтайды.

15. Қоғамдық көліктегі қауіпсіздік

Қоғамдық көліктегі қауіпсіздік – азаматтардың күнделікті өмірінің маңызды бөлшегі. Күдікті заттарды немесе адамды байқасаңыз, бұл жөнінде бірден көлік жүргізушісі немесе жолдағы полиция қызметкеріне хабарлау қажет, себебі бұл кез келген қауіптің алдын алуға көмектеседі. Қоғамдық көлік құралдарында топ болып жүру немесе сенімді ересек адаммен бірге болу – қауіпсіздікті арттырудың жолы. Сонымен қатар, көлік қызметкерлерінің нұсқауларын мұқият тыңдап, ұсынылған ережелер мен қорғану шараларын қатаң сақтау – өзіңіз бен айналаңыздағы адамдардың өмірін сақтауға септігін тигізеді.

16. Терроризмнің алдын алу жолдары

Терроризмнің алдын алу мәселесі қазіргі қоғамның маңызды және күрделі міндеттері қатарына жатады. Бұл бағытта кешенді шаралар қабылдануы қажет, себебі терроризм - тек қана криминалдық емес, идеологиялық, саяси және әлеуметтік тұрғыдан шешімді талап ететін құбылыс. Әлемдік тәжірибеде терроризмге қарсы тиімді стратегиялар көбіне превентивті әрекеттерге негізделген, соның ішінде қоғамда толеранттылықты арттыру, ақпараттық кеңістікте экстремизмге қарсы тұрақты саясат жүргізу, сонымен қатар, азаматтардың құқықтық сана-сезімін көтеру маңызды рөл атқарады.

Қысқаша айтқанда, қоғамды радикалданудан қорғау — бұл білім беру саласында тәрбие жұмыстарының күшейтілуі, қауіпсіздік пен құқық қорғау органдарының үйлесімді әрекеті және халықаралық қауымдастықпен бірлескен күш-жігердің нәтижесі. Әрбір азаматтың қоғамдық қауіпсіздікке өзінің үлесін қосуы – бұл терроризмнің алдын алудағы тиімді жолдардың бірі болып табылады.

17. Психологиялық тұрақтылық пен қатынас мәдениеті

Психологиялық тұрақтылық — қауіпсіздіктің негізі арқылы өтетін маңызды аспект. Қиыншылық тудыратын жағдайларда сабырлы болып, эмоцияларды шебер басқара алу адамды және оның қоршаған ортасын қорғауға септігін тигізеді. Ежелгі дана Сократтың айтқанындай, 'өз-өзіңді басқару ең үлкен билік' болып табылады, және бұл принцип терроризмге қарсы тұруда ерекше мәнге ие.

Сонымен қатар, топтық келісім мен ынтымақтастық қоғамдағы дүрбелең мен дүрбелеңді азайтады. Қарым-қатынас мәдениеті үйлесімді болса, адамдар арасында сенім мен түсіністік қалыптасады, бұл қарулы қақтығыстардың алдын алуға мүмкіндік береді. Осы орайда, психологиялық қолдау көрсету жүйелері маңызды факторға айналады, өйткені қиын сәттерде көмек сұрау азаматтық жауапкершілікті арттырып, жалпы қауіпсіздікті қамтамасыз етеді.

Өзара сенім мен психологиялық мәдениетті дамыту — қоғамны тұрақтылығын нығайтып, терроризм мен радикал идеялардың таралуына тосқауыл қоюдың тиімді тәсілі болып табылады.

18. Терроризмге байланысты қоғамдық сенім деңгейі (2015-2023)

2015 жылдан 2023 жылға дейінгі кезеңде терроризмге қарсы әрекеттерге деген халықтың сенімі айтарлықтай өсті. Қоғамда қауіпсіздік мәселесіне деген сенімнің нығаюы — бұл Қазақстан Республикасында қабылданып жатқан қауіпсіздік шараларының нәтижелілігін көрсетеді.

Мұндай сенім деңгейінің өсуі мемлекет пен азамат арасындағы өзара байланыс пен түсіністіктің күшеюін білдіреді. Көптеген сарапшылар бұл үрдісті мемлекеттің ашықтығы, ақпараттық саясаттың тиімділігі және азаматтық қоғамның белсенділігінің артуымен байланыстырады. Қоғамдық сенімнің артуы терроризмге қарсы күрес шараларына азаматтардың қолдауын арттырып, тұрақтылықты нығайтуға мүмкіндік береді.

Деректер ҚР Институтының 2023 жылғы қоғамдық зерттеулерінен алынған, бұл көрсеткіштерді ғылыми дәлелдер негізінде қарастыруға септігін тигізеді.

19. Халықаралық ынтымақтастықтың рөлі

Қазақстан терроризмге қарсы күрес мәселесінде халықаралық қауымдастықпен тығыз қарым-қатынаста жұмыс істейді. Бұл еліміздің жаһандық қауіпсіздік жүйесіне интеграциялануын және халықаралық стандарттарға сай әрекет етуін қамтамасыз етеді.

Шекаралардағы бақылаудың күшеюі мен ақпарат алмасу жүйелерінің жетілдірілуі терроризмге қарсы алдын алу шараларын тиімді етеді. Сонымен бірге, халықаралық ұйымдармен бірлескен оқу-жаттығулар қауіпсіздік саласындағы стандарттарды арттырып, төтенше жағдайларға бірлесіп әрекет етуді жеңілдетеді.

Ұлттық заңнаманы халықаралық талаптарға сәйкес бейімдеу – еліміздегі қауіпсіздік жүйесінің үйлесімді және сенімді жұмыс істеуінің негізгі элементі. Мұндай интеграция халықаралық тәжірибе мен ресурстарды пайдаланып, терроризммен күресте Қазақстанға бәсекеге қабілеттілік береді.

20. Қауіпсіз қоғам – тұрақты болашақ кепілі

Қоғамның тұрақты және қауіпсіз болуы азаматтардың жауапкершілігі мен мемлекеттік саясаттың үйлесімділігінен тұрады. Терроризмге қарсы тиімді күрес жастарды саналы және патриоттық рухта тәрбиелеуден басталады.

Ағарту мен құқықтандыру жұмыстары арқылы біз қауіпсіздік мәдениетін қалыптастырып, қоғамдағы бейбітшілік пен тұрақтылықтың негізін қоямыз. Бұл — болашақ ұрпаққа аманатталған бейбіт өмірдің кепілі. Яғни, әрбір азаматқа жауапкершілік жүктеледі, ал мемлекет өз тарапынан қолдау мен қолжетімді жағдайды қамтамасыз етеді. Осылайша, қауіпсіз қоғам – біздің ортақ таңдаулы мақсатымыз және тұрақты болашақтың кепілі болып табылады.

Дереккөздер

Калмыкова А.В. Терроризм и национальная безопасность. Алматы: Рауан, 2018.

Смирнов И.И. Современные вызовы терроризма. Москва: Наука, 2020.

Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің ресми статистикасы. Алматы, 2023.

Петрова Ю.А. Информационная безопасность и борьба с кибертерроризмом. Санкт-Петербург: Питер, 2021.

Министерство по чрезвычайным ситуациям Республики Казахстан. Официальный портал. 2023.

ҚР Институты. Қоғамдық зерттеулер жарияланымы, Алматы, 2023.

Терроризмге қарсы халықаралық стратегиялар: ғылым және тәжірибе. Алматы, 2021.

Қарым-қатынас мәдениеті және психологиялық тұрақтылық. Абай атындағы ҚазҰПУ, 2022.

Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздік заңнамасы. Алма-Ата, 2020.

Жастар тәрбиесі және патриотизм. Нұр-Сұлтан, 2023.