Текст выступления:

Табиғи апат аймақтарындағы тұрғындардың әрекеттері
1. Табиғи апат аймақтарындағы тұрғындардың әрекеттері: негізгі тақырыптар мен мақсаттар

Табиғи апаттар адам өміріне, экономикалық дамуға және экожүйелерге үлкен қауіп төндіреді. Оларға қарсы тұрудағы тұрғындардың әрекеттері мен дайындық шаралары апаттардың салдарын азайтуда шешуші рөл атқарады. Бұл баяндамада табиғи апаттардың түрлері, тарихтағы маңызды оқиғалар және халықтың қауіпсіздік шаралары талқыланады.

2. Қазақстандағы табиғи апаттар: тарих пен қазіргі кездегі ахуал

Қазақстанның географиялық орналасуы табиғи апаттардың жиі орын алуына әкеледі. Мысалы, 1911 жылы болған Семей аймағындағы жер сілкінісі ел тарихындағы ең күшті сейсмикалық оқиғалардың бірі, ал 2020 жылғы су тасқыны көптеген аймақтарды зардап шектірді. Қазіргі таңда мемлекет пен қоғам төтенше жағдайларға қарсы тұру стратегияларын үнемі жетілдіріп келеді, бұл өз кезегінде халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған.

3. Қазақстандағы негізгі табиғи апат түрлері

Қазақстанда жиі кездесетін табиғи апаттардың қатарында жер сілкіністері, су тасқындары, орман өрттері және топан су проблемалары бар. Әсіресе ауылдық және таулы аймақтарда сейсмикалық белсенділік жоғары. Метеорологиялық құбылыстардың өзгеруі су тасқындары мен сел жаңбырлар санының көбеюіне себепші болады, бұл ауыл шаруашылығына және инфрақұрылымға елеулі зиян келтіреді.

4. Су тасқыны кезінде тұрғындардың дұрыс әрекеті

Су тасқыны қауіптілігі артқан сәтте тұрғындарға алғашқыда қауіпсіз орынға көшу, электр құралдарын өшіру және құжаттары мен дәрі-дәрмектерін дайындау кеңес беріледі. Құтқару қызметтерімен келісіп, тыныштық сақтау маңызды. Төтенше жағдайлар кезінде су деңгейінің көтерілуін бақылап, балалар мен қарттарды қорғау шаралары қолға алынуы тиіс. Сондай-ақ, коммуникация құралдарын пайдаланып, жақындарымен хабарласу апаттан аман қалу мүмкіндігін арттырады.

5. Жер сілкінісі кезіндегі қауіпсіздік ережелері

Жер сілкінісінің басталуымен ең басты шара – тез арада қорғау орнына жету. Бұл жерде үстелдің астына немесе берік есік жақтауына жасырынады. Құлау қаупінен сақтану үшін терезелер мен ілулі заттардан алысқан дұрыс. Сондай-ақ, сыртқа асықпай, сейсмнен кейінгі сілкіністерді ескере отырып, эвакуациялық жоспарды орындау қажет. Бұл шаралар жарақаттан және өлім жағдайынан аман қалуға бағытталған кезекпен алынған тәжірибелерден туындаған.

6. Өрт пен түтін жағдайындағы алғашқы іс-әрекеттер

Өрт басталған кезде жағдайға салмақты қарау және дереу 101 нөміріне хабарласу аса маңызды. Айналадағы адамдарға ескерту арқылы тез және қауіпсіз эвакуация ұйымдастыру керек. Өртті өз бетімен сөндіруге тырыспай, қауіпсіздікті бірінші орынға қою қажет. Түтінге түскен жағдайда, тыныс алу жолдарын дымқыл мата немесе маскамен жапқан абзал. Төмен еңкейіп және қабырға бойымен жылжып, тынысты таза ауадан алу ұсынылады. Эвакуация кезінде есіктерді жабыстырып, өрттің таралуын болдырмау керек.

7. Қазақстандағы табиғи апаттардың таралу динамикасы (2010–2023)

2010 жылдан бастап елімізде табиғи апаттардың жиілігі артып келеді. Әсіресе 2017 және 2021 жылдары апат деңгейі айтарлықтай өскендік көрсеткен. Соңғы жылдары өрттің, су тасқыны мен жер сілкіністерінің саны тұрақты көбейіп келеді. Бұл жағдай төтенше жағдайларға дайындықтан қалмау қауіпті екенін, алдын-алу шараларын күшейту қажеттігін дәлелдейді.

8. Негізгі табиғи апаттардың зардаптары мен материалдық шығындары

Қазақстандағы апаттардың адам шығыны, бұзылған тұрғын үйлер саны және экономикалық залалы әртүрлі. Алматы мен Шығыс Қазақстан облыстары аппараттық тұрғыдан қатты зардап шеккен. Су тасқындары мен жер сілкіністері ең көп материалдық шығынға әкелсе, жалпы тұрғын үйлердің бүліну деңгейі жоғары болды. Бұл қауіптің алдын алу шараларын күшейту, тұрғын үй инфрақұрылымын нығайту қажеттігін көрсетеді.

9. Табиғи апат кезіндегі алғашқы медициналық көмек негіздері

Апат жағдайында алғашқы медициналық көмек көрсету – адамның өмірін сақтаудың маңызды кезеңі. Қан тоқтату үшін қысым қолдану керек, ал сынған сүйектерді қозғалтуға болмайды, оларды иммобилизациялау қажет. Күйік пен жараларды таза ұстау үшін оларды дезинфекциялау өте маңызды. Жараланған адамды тыныш ұстау әрі жедел жәрдем шақыру – өмірлік қажетті әрекеттер. Алғашқы көмек құралдарында негізгі медициналық бұйымдар болуы тиіс: бинт, йод, маска және пластырь.

10. Эвакуация тәртібі және қауіпсіздік алгоритмі

Төтенше жағдайларда эвакуациялау бірнеше кезеңнен тұрады. Біріншіден, шұғыл ақпарат алынып, адамдар хабардар етіледі. Кейін үй-жайларды тастап, алдын ала анықталған қауіпсіз орынға бағыттау жүзеге асырылады. Қажетті жағдайларда медицина және құтқару қызметтері көмек көрсетеді. Эвакуацияның барлық кезеңдерін бақылау мен үйлестіру көпшілік өмірін сақтауда шешуші фактор болып табылады.

11. Апат кезіндегі тұрғынның шешім қабылдау процесі

Төтенше жағдайда адамның шешім қабылдау процесі нақты алгоритмге негізделген. Алғашқы қадам – жағдайды анықтау, одан әрі қауіп деңгейін бағалау. Қауіп бар болса, дереу эвакуацияға дайындалу және қажетті қауіпсіздік шараларын қабылдау қажет. Егер азамат өз-өзіне немесе басқаға қауіп төндірсе, нақты әрі жылдам әрекет ету үшін бұған дейінгі дайындықтан өту маңызды. Бұл алгоритм тұрғындардың өзара бірлесіп және үйлестірілген іс-әрекеті арқылы апат салдарын азайтады.

12. Қарттар мен балалар қауіпсіздігін қамтамасыз ету ерекшеліктері

Эвакуация және медициналық қолдау қарттар мен балаларға ерекше назар аударуды талап етеді. Оларға арналған маршруттар қарапайымдатып, қажетті дәрігерлік көмекті қамтамасыз ету қажет. Дәрі-дәрмектер мен арнайы қорларды алдын ала жинақтап, тасымалдау қауіпсіздіктің маңызды бөлігі. Сонымен қатар, олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін байланыс құралдарының үздіксіз жұмысын бақылап, тіркеу тізімдерін жүргізу керек. Бұл шаралар төтенше жағдайда осал тұрғындардың қорғанысын арттырады.

13. Тұрғындарды хабарландырудың заманауи жүйелері

Қазіргі уақытта халыққа жедел хабар таратуда SMS-бұқаралық хабарламалар мен радиотаратқыштардың маңызы зор. Қала мен ауыл жерлерінде ресми арналар арқылы ақпаратты тез және нақты жеткізу мүмкіндігі қамтамасыз етіледі. Теледидар бағдарламалары мен мемлекеттік веб-сайттар (gov.kz, әкімдік беттері) апат кезінде сенімді ақпарат көзі болып табылады, олар үнемі жаңартылып отырады. Сонымен қатар, Telegram-боттар мен мобильді қосымшалар да жедел әрі нақтылы ақпарат таратуда тиімді әрі ыңғайлы құрал болып табылады, бұл қауіпсіздікті нығайтудың негізгі тұстарына жатады.

14. Қоғамдық ұйымдар мен волонтерлер жұмысының тиімділігі

Төтенше жағдайларда «Қызыл жарты ай» ұйымы мен жергілікті еріктілер қауымдастығы эвакуация мен іздестіру жұмыстарын үйлестіреді, гуманитарлық көмек көрсетеді. Бұл ұйымдардың қатысуы қоғамның төтенше жағдайларға төтеп беру қабілетін арттырады. Сонымен қатар, зардап шеккендерге психологиялық қолдау және азық-түлік жеткізу – басты басымдықтар қатарында. Қоғамдық белсенділік пен волонтерлік қызмет қауіпсіздік деңгейін едәуір жақсартады және тұрғындардың белсенділігін арттырады.

15. Апаттан кейінгі тұрғындарға арналған қайта қалыпқа келтіру шаралары

Табиғи апаттан кейін қоғамның қалпына келу процесі аса маңызды. Зардап шеккен аймақтарда тұрғындарға бастапқы медициналық көмек, материалдық көмек және әлеуметтік қолдау көрсетіледі. Қажетті инфрақұрылым мен халықтың тұрғын үйі қайта жөнделеді, өмір салтын қалыпқа келтіру бағытындағы жұмыс жүйелі жүргізіледі. Бұл шаралар халықтың өмір сүру сапасын жақсартып, апаттың салдарын толық жоюға мүмкіндік береді.

16. Мектептік оқу-жаттығулар арқылы апатқа дайындық

Әрбір мектепте жыл сайын кемінде екі мәрте эвакуацияға арналған оқу-жаттығулар өткізіледі. Бұл шаралардың мақсаты — оқушыларға төтенше жағдайлар кезінде өз бетімен дұрыс әрекет ету қабілетін қалыптастыру. Атап айтқанда, жер сілкінісі немесе өрт кезінде қауіпсіздік ережелерін жүйелі түрде үйрету және оқушыларға практикалық дағдыларды меңгерту. Мұндай жаттығулардан соң, олардың тиімділігі мұғалімдер мен құзырлы мамандар тарапынан мұқият бағаланады, бұл болашақта қауіпсіздік шараларын жетілдіруге бағыт береді. Оқу-жаттығулар арқылы балалар төтенше жағдайларда қорғану мәдениетін бойына сіңіріп, қауіп-қатерлердің алдын алу және олардан сақтану жөнінде нақты білім алады. Бұл жұмыс ҚР білім беру жүйесінің маңызды бөлігі ретінде апаттарға дайындық саласында сенімді негіз қалайды.

17. Қала мен ауыл тұрғындарының апатқа дайындық деңгейі

2023 жылы ҚР Төтенше жағдайлар министрлігі жүргізген зерттеу нәтижелеріне сәйкес, қалалық тұрғындар апатқа дайындық пен білім деңгейі жағынан ауылдық жер тұрғындарынан әлдеқайда алда екені анықталды. Қалалық аймақтарда арнайы дайындық курстарының ұсынылуы және ақпараттық қолжетімділіктің жоғары болуы оқушылар мен ересектердің төтенше жағдайларға реакциясын күшейтуде маңызды рөл атқарады. Алайда ауылдық жерлерде апатқа дайындық деңгейі төмендеу, ақпараттық ресурстарға қол жетімділіктің шектеулі болуы, сондай-ақ арнайы оқу курстарынан өту көрсеткіштерінің төмендігі байқалады. Сондықтан ауылдық тұрғындар арасында төтенше жағдайларға дайындығын көтеруге бағытталған кешенді іс-шараларды ұйымдастыру қажеттілігі туындап отыр. Қауіпсіздік саласындағы теңсіздікті азайту және ақпараттық қамтуды кеңейту – бұл саладағы басты міндеттердің бірі.

18. Әлеуметтік желілер мен медиа ролі: Ақпарат және жалған жаңалықтар

Қазіргі заманғы ақпараттық технологиялар төтенше жағдайларда халыққа жедел әрі нақты хабар таратуға мүмкіндік береді. Мұндай уақытта мемлекеттік ресми парақшалар арқылы сенімді ақпаратты беру халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз етуде аса маңызды. Дегенмен, әлеуметтік желілерде жалған жаңалықтар мен фейк ақпараттардың таралуы қауіп төндіреді, олар халық арасында дүрбелең туғызып, жағдайды ушықтыра алады. Мұндай дезинформацияның алдын алу мақсатында заңдық жауапкершілік енгізілген, жалған ақпарат таратқандар үшін қатаң жаза қарастырылған. Осы орайда, азаматтардың ақпаратты таңдау және оған сын көзбен қарау дағдыларын дамыту маңызды.

19. Тұрғындардың болашақ қауіптерге дайындық деңгейін арттыру жолдары

Болашақта тұрғындардың апаттарға дайындық деңгейін арттыру үшін бірнеше тиімді тәсілдер ұсынылады. Біріншіден, ғылыми зерттеулердің соңғы нәтижелерін оқу бағдарламалары мен курс оқытуына енгізу арқылы ақпараттық білім сапасын арттыру қажет. Бұл білім мен қауіпсіздіктің тікелей байланысын нығайтады. Екіншіден, инновациялық интерактивті оқу модульдері жасалып, арнайы курстар арқылы апатқа даярлықты арттыруға мүмкіндік беріледі. Ақпаратты түсінуін және есте сақтауын жақсартатын бұл әдістер танымдық белсенділікті үдемелі дамытуға ықпал етеді. Әрі апталық ақпараттық түсіндіру және профилактикалық акциялар өткізумен мәдени насихат жүргізу тұрғындардың жеке жауапкершілігін жетілдіреді. Соңында, смарт-технологияларды пайдалану арқылы апаттардың ерте анықталуы және алдын алу жүйелері тұрақты түрде жетілдіріледі, бұл қоғамдық қауіпсіздіктің деңгейін біршама көтереді.

20. Қауіпсіздік мәдениетін қалыптастырудың маңызы

Қауіпсіздік мәдениеті – қоғамның табиғи апаттарға дайындық пен төтенше жағдайларда өмір сүру дағдыларын нығайтатын маңызды элементі. Бұл мәдениетті қалыптастыру, оның ішінде мемлекеттік қолдау мен жастарды оқыту жүйесін дамытып, апатты жағдайларда залалды азайтуға нақты ықпал етеді. Барша қоғамдық институттардың ынтымақтастығы мен үйлесімді жұмысы қажетті, сонда ғана қауіпсіздік мәдениетін дамытып, халықтың тұрмыс сапасын жақсартуға мүмкіндік туындайды.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар министрлігі. Ежегодный отчёт по природным катастрофам и их последствиям, 2023.

Казахстанская академия наук, Институт геофизики. История и современные вопросы сейсмологии в Казахстане, 2022.

Министерство здравоохранения РК. Руководство по первой медицинской помощи при чрезвычайных ситуациях, 2021.

Общественный фонд «Қызыл жарты ай» Қазақстан филиалы. Отчёт о деятельности и волонтёрской работе при стихийных бедствиях, 2023.

Национальный центр гидрометеорологии. Анализ климатических и гидрологических рисков в Казахстане, 2023.

ҚР Төтенше жағдайлар министрлігі. Аппараттық есеп, 2023.

Мұхаметқалиев Б.Т. «Қауіпсіздік мәдениеті және қоғамдық дайындығы» – Алматы, 2021.

Қазақ Ұлттық Университеті: Төтенше жағдайлардың алдын алу мен басқару ғылымы, 2022.

Республикааралық қоғамдық ұйым «Төтенше жағдайлар және қауіпсіздік» журналы, №4, 2023.