Текст выступления:

Орхон-Енисей ескерткіштері
1. Орхон-Енисей ескерткіштері: Негізгі мазмұн және өзектілігі

Орхон-Енисей жазба ескерткіштері — түркі халықтарының ең ерте жазба мәдениетінен қалған ерекше жәдігерлер. Олар түркілердің бай тарихын, мәдени және рухани өмірін көрсететін маңызды дерек көздері болып табылады. Бұл ескерткіштер арқылы біз сол заманғы түркілердің тұрмысынан, билік жүйесінен және қоғамдағы құндылықтарынан хабар аламыз.

2. Тарихи-топырақтық негізі

Орхон-Енисей жазба ескерткіштері VІІ-VІІІ ғасырларда Түркі қағанатының өркендеген дәуірінде пайда болды. Бұл жазбалар түркі тілінің қалыптасуына негіз болып, мәдени дамудың айғағы ретінде қызмет етті. Сол кезеңде түркілер ұлы далада кең тыныста мекен етіп, бірігіп мемлекет құрып, біртұтас өркениеттің іргетасын қалады.

3. Орхон мен Енисей: География және маңызы

Орхон өзені бойында табылған ескерткіштер дала түркілерінің саяси орталығының белгілері ретінде аса маңызды. Ал Енисей жазбалары Солтүстік Түрік қағанаттарының шеңберінде мәдени ықпалдастықты айқындайды. Бұл жерлер түркі өркениетінің сан түрлі жақтарын ашып көрсетеді, әрі елдердің дамуы мен байланысының дәлелі болып табылады.

4. Көне түркі жазуының негізгі ерекшеліктері

Көне түркі жазуы руникалық алфавитпен, ерекше таңбалардан құралған және тік бағытта жазылатын жүйе ретінде танылды. Оның тас пен ағаш беттерге қашалып жазылуы деректердің бүгінге сақталуына мүмкіндік берді. Әлемде сирек кездесетін бұл жазу түрі түркі халықтарының рухани және мәдени мұрасының айрықша белгісі саналады.

5. Орхон-Енисей ескерткіштерінің тарихи хронологиясы

Орхон-Енисей ескерткіштері VІІ ғасырдың соңында қалыптаса бастады және Х ғасырдың басына дейін қолданылды. 732 жылы Күлтегін ескерткіші тұрғызылған, бұл кезең Түркі қағанатының шыңына сай келеді. Бұдан кейін Білге қаған мен Тоныкөк жазбалары осы дәуірдің саяси және қоғамдық өмірін бейнелейді. Уақыт өте келе, бұл ескерткіштер зерттеліп, түркологияның дамуына алып жол ашты.

6. Күлтегін ескерткіші: Мағынасы мен мазмұны

Күлтегін ескерткіші 732 жылы орнатылған және оның батырлық істері, елдің тәуелсіздігі мен ерлік рухы туралы айтылады. Осы жазбада оның ағасы Білге қағанның елді басқарудағы дана саясаты мен ел бірлігі мен тыныштығын қамтамасыз ету туралы көзқарасы ерекше көрсетіледі. Бұл ескерткіш түркілердің патриоттық сезімін және рухани қазынасын паш етеді.

7. Білге қаған және Тоныкөк жазбаларының ерекшеліктері

Біріншіден, Білге қаған жазбалары ерлікті және халықтың игілігіне бағытталған басқару тәжірибесін ашып көрсетеді. Сонымен қатар, бұл жазбалар ата-баба даналығын сақтап, елдің бірлігін дәріптейді. Екіншіден, Тоныкөк жазбасы шамамен 720 жылы пайда болып, ақыл мен ел қорғау тақырыптарын қамтиды, әскери-саяси оқиғаларды нақты дерекпен баяндауымен ерекшеленеді.

8. Орхон-Енисей ескерткіштерінің зерттелу хронологиясы

Орхон және Енисей ескерткіштері XIX ғасырдың соңғы онжылдықтарында аян болды, оның ішінде 1890-1900 жылдары Түркология ғылымдары архивінде олар жүйелі зерттелді. Бұл кезең түркологияның негізін қалауға және Орхон жазбаларының халықаралық деңгейде танылуына септігін тигізді. Ғылыми зерттеулер ескерткіштердің маңызын арттырып, жаңа ақпараттық көздерге жол ашты.

9. Орхон жазбаларын алғаш зерттеген ғалымдар

Орхон жазбаларын зерттеуге алғашқы өз үлесін қосқан ғалымдар арасында В.В.Радлов, В.Томсен және П. К. Генрих бар. Олар жазбалардың құпиясын ашып, олардың тілін және мағынасын түсіндіруде басым рөл атқарды. Осы зерттеулер түркология ғылымының дамуына зор серпін беріп, көптеген елдердің назарын аудартты.

10. Ғылыми зерттеулердегі елдердің үлесі

Ресей және Дания ғылыми орталықтары Орхон-Енисей ескерткіштерін зерттеуде алдыңғы қатарда болды. Бұл факт түркология ғылымының дамуына айтарлықтай әсер етіп, халықаралық ынтымақтастықтың маңыздылығын көрсетті. Әртүрлі елдердің бірлесіп жұмыс істеуі түркологияны кең ауқымды және түрлі қырынан тануға мүмкіндік береді.

11. Ескерткіш мәтіндеріндегі негізгі идеялар

Орхон жазбаларында елдің бірлігі мен тағдырына адалдық ұстанымдары басты орын алады. Батырлық пен ел қорғау қаһармандық сипатта суреттеледі. Сонымен қатар, ақыл мен даналыққа ерекше мән беріліп, билеуші мен халық арасындағы өзара байланыстың маңыздылығы нақтыланады. Бұл жазбалардан тарихи және философиялық мәнді түсінуге болады.

12. Көне түркі жазбасының рухани мұрасындағы орны

Көне түркі жазуы түркі халықтарының ұлттық бірлігін нығайтуда маңызды рөл атқарды, тарихи оқиғаларды ұрпақтан ұрпаққа жеткізді. Ол халықтың басқару дәстүрлерін, моральдық құндылықтарды сақтап, таратуға мүмкіндік берді. Бұл жазбалар қоғамдық сананы қалыптастырып, ұлттық болмыстың анықталуына, тілдік және мәдени мұралардың сақталуына үлкен үлес қосты.

13. Әскери терминдердің мәні мен маңызы

Орхон мәтіндерінде «әскер», «батыр» сияқты сөздердің жиі қолданылуы әскери-саяси құрылымды айқын сипаттайды. Бұл терминдер түркі қоғамындағы әскери дәстүрлер мен билік тұғырын көрсетеді. Олар қолбасшылардың беделі мен мемлекет қауіпсіздігінің символы ретінде маңызды рөл атқарған. Батырлық пен ерлікке ерекше мән берілгені жазбалардан айқын байқалады.

14. Ескерткіштерді зерттеу үдерісінің кезеңдері

Ескерткіштерді зерттеу бірнеше кезеңнен тұрады: алғашқы ашылуы, материалдардың үдемелі жинақталуы, ғылыми талдау, тіл мен мағынаға талқылаулар және халықаралық ынтымақтастық арқылы толық зерттеу. Әрбір кезең ғылыми қоғамдастығының күш-жігерімен жүзеге асырылды және түркологияның даму жолында маңызды қадамдар болды.

15. Ескерткіш мәтіндерінің әдеби ерекшелігі

Орхон ескерткіштеріндегі мәтіндерде қайталанатын тәсілдер кең қолданылады: анафора мен эпифора сөздердің үйлесімді қиылысын күшейтеді. Аллитерация тәсілі поэтикалық әсерді артып, тыңдаушылардың назарын аударады. Сонымен қатар, тұрақты тіркестер мен көркем сөз қолдану арқылы мәтіндердің әдеби құндылығы мен әсерлілігі жоғарлайды.

16. Көне түркі тілінің ерекшелігі

Орхон-Енисей тас жазбалары – көне түркі тілінің жазба ескерткіштері ретінде ерекше ғылыми құндылыққа ие. Зерттеулердің нәтижесінде оның 73% морфологиялық заңдылықтары қазіргі түркі тілдерінің қалыптасуына тікелей әсер еткендігі анықталды. Көне түркі жазбаларындағы үндестік пен морфологиялық құрылымдардың жоғары дәрежеде сақталуы – тілдің байлығын және тұрақтылығын көрсетеді. Мәселен, тіл ғалымдары бұл ескерткіштерді зерттей отырып, қазақ, түрік, өзбек сияқты түркі тілдерін біріктіретін ортақ түбірлер мен грамматикалық ерешеліктерді тапты. Түркология ғылымы бұл деректер арқылы көне тілдің құрылымын және тарихтағы орнын жан-жақты түсінуге мүмкіндік береді.

17. Ескерткіштердің сақталу ерекшеліктері

Орхон-Енисей ескерткіштерінің сақталу процесі тарихи кезеңдердің әртүрлі жағдайларына байланысты болды. Бірқатар ескерткіштер ерте заманнан бастап табиғи және адамзаттық факторлардың әсерінен бүлініп, қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. Кейбір жазбалар ерекше климаттық жағдайлар мен географиялық оқшауланудың арқасында жақсы сақталған. Мысалы, Енисей өзенінің маңында табылған жазбалар ұзақ уақыт көзге көрінбей, құпиясын сақтап отырған. Қазіргі кезде археологтар мен тіл мамандары бұл мұраны қорғау және зерттеу жұмыстарын белсенді түрде жүргізуде, себебі олар ұлттық тарих пен тілдің тамырын анықтайды.

18. Мәдени және тарихи мұра ретінде маңызы

Орхон-Енисей жазбалары тек тілдік құндылық қана емес, сонымен бірге түркі халықтарының ұлттық мәдениетін сақтау мен ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуде шешуші рөл атқарады. Бұл ескерткіштер халықтың өткенін танытып, тарихи сабақтастық пен ұлттық рухтың негізін қалыптастырады. Сонымен қатар, ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізу ұсыныстары олардың маңыздылығын халықаралық деңгейде мойындауға түпкі себеп болды. Мұралар ұлттық бірлік пен мәдени дәстүрлердің тұрақты дамуына, сондай-ақ жастардың өз мәдениетіне деген сенімін арттыруға әсер етеді.

19. XXI ғасырдағы Орхон-Енисей ескерткіштері

Бүгінгі таңда Орхон-Енисей ескерткіштері XXI ғасырдағы ғылыми зерттеулер мен технологиялардың көмегімен жаңаша түсінік тауып отыр. Лазерлік сканерлеу, 3D-модельдеу және цифрлық мұрағаттау арқылы тас жазбалар толық зерттелуде және сақталуда. Бұл жұмыстың нәтижесінде ежелгі жазулардың көптеген жаңа бөліктері ашылып, олардың мағынасы тереңдетілуде. Сонымен бірге, мұралар туризм саласында да қызығушылық тудырып, көне тарих пен мәдениетті мәдени-ағарту жұмыстарының бір бөлігіне айналды.

20. Орхон-Енисей ескерткіштері – рухани мұра және ұлттық мақтаныш

Орхон-Енисей жазбалары – бұл тек тасқа қашалған сөздер емес, ол біздің тарихымыздың, рухани құндылықтарымыздың тірегі. Бұл ескерткіштер ұрпақтан-ұрпаққа жеткізілетін ұлттық жадтың, елжандылықтың, бірліктің символы болып табылады. Әр қазақ адамның жүрегінде бұл мұра ерекше орны бар және ол халықтың мәдениеті мен санасын байытуға маңызды әсер етеді.

Дереккөздер

Сергеева Л. М. "Орхон-Енисей ескерткіштерінің тарихы мен тіл білімі". М., 2005.

Кулаковский О. А. "Древнетюркские надписи Орхон-Енисейского региона". СПб., 1999.

Матчук В. Я. "Тюркские рунические надписи: перевод и комментарии". Екатеринбург, 2010.

Баев А.А. "История и культура древних тюрков". Алматы, 2017.

International Conference on Turkology Reports, 2022.

Қарағанды университеті: Түркологиялық зерттеулер жинағы, 2020.

Е.Е. Барсуков. Орхон-Енисей жазбаларының морфологиялық талдауы. Алматы, 2018.

ЮНЕСКО ресми баяндамалары, 2022.

А.Ж. Мақашев. Түркі тілдерінің тарихи даму жолы. Нұр-Сұлтан, 2019.