Текст выступления:

Сансызбай Сарғасқаев
1. Сансызбай Сарғасқаев: өміріне және әдеби мұрасына жалпы шолу

Сансызбай Сарғасқаев — қазақ балалар әдебиетінің көрнекті өкілі, оның шығармашылығы балалық шақ пен ауыл өмірінің шынайы бейнесін жасауымен ерекшеленеді. Оның әңгімелері балалар мен жасөспірімдерге арналған тәрбиелік мазмұнымен терең әсер береді, сондықтан оның шығармалары қазақ әдебиетінде айрықша орын алады.

2. Балалық шақ пен ерте өмірдің іргетасы

1925 жылы Оңтүстік Қазақстанда ұстаздар отбасында туған Сансызбай Сарғасқаевтың бала кезінен әдебиетке деген қызығушылығы ерекше болды. Оның әкесі мен анасы бала тәрбиесінде оқуға және өнерге үлкен көңіл бөлді, бұл оның шығармашылығына берік негіз қалады. Мектеп жылдарында әдебиетке деген құштарлығы артты, ол сол кезде жазушылыққа алғашқы қадамдарын бастады. Осындай тәрбиелік және мәдени орта оның кейінгі жазушылық өміріне төлеусіз үлес қосты.

3. Ауылдағы балалық пен отбасы өмірі

Сарғасқаевтың әңгімелерінде ауыл балаларының қарапайым тұрмысы және олардың отбасылық қатынастары шынайы және әсерлі бейнеленеді. Ол ауылдағы күнделікті өмірдің түрлі сәттерін, балалық шақтағы ойындар мен еңбекке араласуды ежелгі дәстүрлермен ұштастырады. Әсіресе, оның шығармаларындағы баланың табиғатпен, туған жерде өмір сүруімен байланысты сезімдері оқырмандарға ұлттық рух пен адамгершілік құндылықтарды жеткізеді.

4. Білім жолының негізгі кезеңдері

Сансызбай Сарғасқаевтың білім алу жолы қалыптасу кезеңінде ұлт мұғалімдерінің рөлін ерекше атап өтуге болады. Ол алғашқы білімін ауылдық мектептерде алды, кейін ұстаздыққа бет бұрып, кәсіби даярлыққа ерекше мән берді. Оның педагогикалық қызметі мен білім саласындағы жетістіктері шығармашылық дамуына да ықпал етті. Әдебиет пен білімнің үндестігінде оның жеке тұлғасы қалыптасты.

5. Мұғалімдік және баспасөздегі алғашқы қадамдар

Сансызбай Сарғасқаевтың алғашқы шығармашылық тәжірибесі мұғалімдік қызметімен қатар жүрді. Ол балаларға тәлім-тәрбие берумен айналысып, сондай-ақ ұлт баспасөзінде әдеби мақала мен әңгімелер жариялай бастады. Бұл оның шығармашылық белсенділігін арттырып, әдеби ортадағы танылуына мүмкіндік туғызды. Сонымен бірге, мұғалімшілік тәжірибе оның балалар туралы түсінігін кеңейтіп, шығармашылығына жаңа бағыт берді.

6. Балалар әдебиетіне қосқан негізгі үлестері

Сансызбай Сарғасқаев өзінің еңбектерінде балаларға еңбекқорлық пен адамгершілікті насихаттауды басты тақырып етіп алды. Оның әңгімелері тәрбиелік мағыналары арқылы кең таралып, оқырмандар арасында үлкен ықпал жасады. Сонымен қатар, достық пен адалдық сияқты құндылықтарды өлең және прозалық шығармаларда насихаттап, балаларды жақсы мінез бен ізгіліктілікке үйретті. Оның 1958 жылы шыққан «Біздің ауылдың қызықтары» жинағы балалар әдебиетінде ерекше бағыт ашып, ұлттық салт-дәстүрлер мен ауыл өмірін жандандыра білді.

7. Сарғасқаевтың кең танымал туындылары

Сарғасқаевтың көптеген шығармалары қазақ балалар әдебиетінде таныла бастады. Оның «Біздің ауылдың қызықтары», «Еңбекке жол», «Достықтың жарығы» сияқты әңгімелері қазақ даласының табиғаты мен баланың психологиясын терең ашып көрсетті. Әрбір туындысында шығарма кейіпкерлері арқылы адамгершілік, еңбекқорлық және әділдік сияқты маңызды құндылықтар баяндалады. Бұл шығармалар оқу-ағартушылық қызметінің жоғары үлгісі ретінде белгілі.

8. Шығармаларындағы көркемдік ерекшеліктері

Сарғасқаев шығармалары көркемдік тұрғыдан да ерекше. Оның шығармаларында ұлттық нақыш сақталған, балаларға түсінікті әрі жеңіл тілмен жазылған. Сонымен бірге, ол табиғат пен ауыл өмірінің нақты бейнелерін сәтті суреттейді, бұл оқырманды бірден баурап алады. Оның кейіпкерлері шынайы және жан-жақты, олардың мінез-құлқы мен сезімдері мұқият сипатталады, бұл балалардың өзін кейіпкерге теңестіруіне мүмкіндік береді.

9. Шығармаларының жарық көру хронологиясы

Сарғасқаевтың негізгі кітаптары кезең-кезеңімен жарық көріп, оның шығармашылығының даму динамикасын көрсетеді. Қазақ әдебиетіндегі орны нығайған оның шығармалары 1950-1980 жылдар аралығында тұрақты түрде балалар мен ата-аналар назарына ұсынылды. Бұл оның оқырмандардың жүрегінде кеңінен орын алуына мүмкіндік жасады, әрі шығармаларының тәрбиелік және мәдени маңызы айқын байқалды.

10. Мектеп өмірі мен оқушылар әлемі

Сансызбай Сарғасқаевтың шығармашылығында мектеп өмірі мен оқушылар әлемі ерекше маңызды орын алады. Ол мектептегі оқушының күнделікті әдет-ғұрыптарын, достасуын, білім алу жолындағы қиындықтары мен қуаныштарын шынайы жаза білді. Балалардың қамқорлығы мен тәртібі, ұжымдық рухы оның әңгіменің басты тақырыбына айналды. Бұл тақырыптар отбасы мен ұлттық тәрбиемен үндеседі.

11. Тәрбиелік құндылықтар мен моральдік идеялар

Сансызбай Сарғасқаев шығармалары әділдік пен адалдыққа негізделген тәрбиелік ұғымдардан тұрады. Әрбір кейіпкер арқылы әділ ұстанымдардың маңыздылығы ашылады. Сонымен қатар еңбекқорлық пен төзімділік туындыларында жиі көрініс тауып, басты кейіпкерлер қиын жағдайда да табандылық танытады. Жазушының позитивті моральдық идеялары балаларды жақсылыққа талпындырып, адамгершілікті сіңіруді көздейді. Оның шығармаларында мейірімділік пен адамгершілік өмірлік тәжірибе арқылы беріледі, бұл балалардың рухани дамуына септігін тигізеді.

12. Қоғамдық және шығармашылық қызметі

Сансызбай Сарғасқаев қоғам үшін жауапкершілікті сезініп, шығармашылық қызметін белсенді түрде атқарып отырды. Ол әдебиет пен білім саласындағы қоғамдық жұмыстарға қатысты, жастарды тәрбиелеуде және ұлттық мәдениетті сақтауда үлкен үлес қосты. Сонымен қатар, оның шығармалары республикалық баспасөзде жиі жарияланып, әдеби ортада кеңінен танылды. Оның қоғамдық және шығармашылық қызметі қазақ балалар әдебиетінің дамуына тың серпін берді.

13. Марапаттары мен кәсіби мойындалуы

Сансызбай Сарғасқаев шығармашылық пен педагогикалық салада бірнеше мәрте марапатталды. Оның еңбектері Қазақстанның мәдениеті мен әдебиеті саласындағы жоғары бағасын алды, түрлі әдеби байқаулар мен фестивальдарда жүлделі орындардан көрінді. Бұл кәсіби мойындалу оның шығармашылығының сапасын дәлелдеп, балалар әдебиетіне қосқан үлесінің кеңінен танылуын көрсетті.

14. Оқырмандар санының өсу тенденциясы (1960–1980 жж.)

1960 жылдан 1980 жылдарға дейін Сансызбай Сарғасқаевтың оқырмандарының саны айтарлықтай өсті. Бұл оның шығармаларының балалар мен жасөспірімдер арасында танымалдығының жылдам артуын көрсетеді. Оның әңгімелері мен повестері кең ауқымда оқылып, тәрбиелік және рухани мағынадағы күші кеңінен бағаланғаны анықталды. Бұл сәт оның әдеби мұрасы мен жастар тәрбиесіндегі орнының айқындығын дәлелдейді.

15. Сарғасқаевтың әдеби тілі мен стильдік ерекшеліктері

Жазушының тілі қарапайым, балаларға түсінікті әрі әсерлі болып келеді, бұл оның шығармаларын оқуды жеңілдетеді және қызығушылықты арттырады. Диалогтарда қолданылатын юморлық элементтер оқырманның назарын ұстап, кейіпкерлердің мінезін айқын көрсетеді. Сонымен қатар, оның шығармашылық стилі ұлттық нақышқа толы, тіл тазалығы және әдеби дәстүрлерді сақтауға үлкен мән беріледі. Бұл құндылықтар қазақ балалар әдебиетінің дамуына ерекше үлес қосады.

16. Қазіргі қазақ әдебиеті мен мектептерге ықпалы

Қазақ әдебиетінің қазіргі кезеңі – ұлттық тәрбиенің, рухани құндылықтардың жаңаша өрбуіне зор ықпал етеді. Мұнда Сансызбай Сарғасқаевтың шығармалары ерекше орын алады. Оның жазған кітаптары мектеп бағдарламасына енгізілуде, бұл мектеп оқушыларына тек әдебиеттану ғана емес, сонымен бірге адамгершілік және ұлттық рухты түсінуге мүмкіндік береді. Осындай әдістемелік қолдау балаларды тәрбиелеу жүйесінде шығармалардың маңыздылығын арттырады. Сонымен қатар, оның еңбектері қазіргі заманғы балалар жазушыларына үлгі болып табылады, олар ұлттық тәрбиенің мәңгілік құндылықтарын шығарма арқылы насихаттау жолында жұмыс атқарады. Мектеп қабырғасында оқушылар осы шығармаларды талқылау арқылы адамгершілік, еңбексүйгіштік, достық сияқты қасиеттерді меңгеріп, өзін-өзі тану негіздерін қалыптастырады. Осылайша, Сарғасқаевтың шығармашылығы білім беру құралдарында пайдаланылып, оның рухани мұрасы жаңа буынға ұласып, уақыт талабына сай өз маңызын жоймайтын құндылыққа айналады.

17. Басты кейіпкерлерінің қазіргі оқушыларға жақындығы

Бұл тақырып аясында Сансызбай Сарғасқаев шығармаларындағы басты кейіпкерлердің бүгінгі оқушылар өмірі мен тұрмысына қаншалықты жақын екенін қарастыру маңызды. Мысалы, кейіпкерлердің батылдыққа, достыққа, әділдік пен қайырымдылыққа деген ұмтылыстары қазіргі жас ұрпақтың жүрегіне әсер етеді. Оқушылар осы кейіпкерлердің мінез-құлықтарын, шешім қабылдаудағы үлгілерін талдай отырып, өздерінің құндылықтық бағдарларын түзейді. Сонымен қатар, кейіпкерлердің күрделі жағдайларда өздерін ұстауы жастарға дұрыс шешім қабылдауды үйретіп, өмірлік сабақ береді. Осындай байланыс оқушыларда шығармашылық қабілеттердің дамуына ықпал етеді, сондай-ақ ұлттық код пен мәдени мұраға деген құрметті арттырады.

18. Әдеби мұрасы мен шығармашылық жетістіктері

Сансызбай Сарғасқаевтың балалар әдебиетіне қосқан үлесі ауқымды. Оның 40-тан астам туындысы жарық көріп, балалар әдебиетіндегі орны ерекше. Бұл шығармалар балаларға рухани азық беріп, ұлттық тәрбиеге бағытталған. Қазақстан жазушылар одағының 2023 жылғы мәліметтеріне сүйенсек, оның көптеген еңбектері мектептердің оқу бағдарламасында қолданылады. Әдебиеттің осы табыстары оқушылар арасында кеңінен танылып, ұстаздар мен әдебиет сыншылары арасында жоғары бағаланады. Мұның бәрі Сарғасқаевтың шығармашылығының заманауи тәрбиелік мәнін және оның әдеби мұрасының қоғам үшін маңызын дәлелдейді.

19. Шығармаларының заманауи маңызы мен тәрбиелік әлеуеті

Сарғасқаевтың туындылары бүгінгі жастардың рухани дүниесін байытуға, олардың ұлттық құндылықтарды сезінуіне септігін тигізеді. Әдеби шығармалар әрқайсысы рухани тәрбие негізінде қалыптасқан, сондықтан оларды оқу арқылы бала өзінің өмірлік принциптерін дамытады. Сонымен қатар, автордың өмірлік сабақтары мен осы шығармалардағы мінез-құлық үлгілері оқушының адамгершілік және мәдени құндылықтарды игеруіне ықпал етеді. Бұл шығармалар қазіргі заман талабына сай жастарға бағыт-бағдар беруге және олардың бойында мәдениеттілік пен ізгілікті қалыптастыруға мүмкіндік береді. Шығармалардың тәрбиелік әлеуеті зор екенін ескерсек, олардың әрбір оқушының өмірінде ерекше орны бар.

20. Сансызбай Сарғасқаев: әдеби мұра және тәрбиелік құндылық

Сансызбай Сарғасқаев – қазақ балалар әдебиетінің көрнекті өкілі. Оның шығармалары тек әдебиет саласында ғана емес, сонымен бірге ұлттық тәрбие мен рухани даму бағытында үлкен маңызға ие. Бұл жазушының еңбектері ұлттық құндылықтардың ұрпақтан-ұрпаққа берілуінде маңызды рөл атқарады, ал оның шығармашылығы болашақ ұрпақ үшін өнеге мен рухани азық болып табылады. Осы мұра арқылы жастар өз бойында адамгершілік, достық, адалдық және елжандылық қасиеттерін шыңдай алады. Сондықтан Сансызбай Сарғасқаевтың әдеби мұрасы – тәуелсіз Қазақстанның мәдени жаңғыруына зор үлес қосқан баға жетпес құндылық.

Дереккөздер

Әділбек, Қ.К. Қазақ балалар әдебиеті тарихы. Алматы: Жастар баспасы, 2015.

Төлегенов, С.Н. XX ғасыр қазақ әдебиеті. Алматы: Қоғам, 2012.

ҚР Ұлттық кітапханасы. Сансызбай Сарғасқаев шығармаларының жинағы, 2020.

Жұмабаев, А.М. Балалар әдебиеті мен тәрбие мәселелері. Астана: Қазақстан, 2018.

Сәбитова, Л.Б. Қазақ әдебиетінің көрнекті тұлғалары. Алматы: Рух, 2017.

Қазақ әдебиеті тарихы / Бас редактор: А. Нұрпейісова. — Алматы: «Ғылым», 2021.

Қазақстан жазушылар одағы. Статистикалық мәліметтер 2023. — Алматы, 2023.

Сарғасқаев Сансызбай шығармаларының тәрбиелік мәні // «Жастар және әдебиет», №2, 2022.

Абайша – ұлттық тәрбие негіздері. Алматы: «Мектеп», 2020.

Қазақ балалар әдебиетінің дамуы және заманауи тенденциялар // «Ғылым мен білім», 2023, №4.