Текст выступления:

Қазақстандағы XIX ғасырдың 40–60-жылдарындағы қарым-қатынасы
1. XIX ғасырдың 40–60-жылдардағы Қазақстан мен Ресей қарым-қатынасы: негізгі тақырыптар мен маңыздылығы

XIX ғасырдың ортасында Қазақстан Ресей империясының ықпалымен терең және маңызды өзгерістер кезеңіне аяқ басты. Бұл уақыт аралығында мемлекетіміздің қоғамдық, саяси және экономикалық құрылымы түбегейлі өзгерістерге ұшырап, Ресей империясының отарлау саясаты белең алды. Сол кезеңдегі қарым-қатынастар Қазақстанның болашағына айрықша әсер етті.

2. XIX ғасырдағы тарихи жағдай мен өзгертулердің негіздері

Бұл дәуірде қазақ жері бірнеше хандыққа бөлініп, Ресей отаршыларының ықпалы арта түсті. Ресейдің отарлау саясаты әлеуметтік және әкімшілік құрылымды түбегейлі өзгертіп, жер пайдалану мен басқару тәсілдерін жаңадан қалыптастырды. Осы процесс қазақ қоғамындағы дәстүрлі қатынастарды күрделі сынаққа ұшыратты және ұлттық бірлік пен тәуелсіздіктің маңызын арттырды.

3. Ресейдің Қазақстанға ықпалының басталуы

Ресей империясының Қазақстанға ықпалы XIX ғасырдың басында айқын басталды. Бұл кезеңде әскери жорықтар мен келісімдер арқылы Ресей қазақ жерін өз қадағалауына алды. Әсіресе, Жетісу және Оңтүстік Қазақстандағы әскери операциялар қазақ халқының өмір салтына терең әсер етті, экономикалық және әлеуметтік құрылымдарда түңкеріс орын алды.

4. Жетісу мен Оңтүстік Қазақстандағы әскери жорықтар

1840-1860 жылдары Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан аймақтарында Ресей әскерлері бірнеше жорық жүргізді. Бұл жорықтар кезінде бірнеше жерлер басып алынып, Ресейдің әскери және саяси ықпалы күшейді. Әскери жорықтардың нәтижесінде жергілікті халықтың өмірі күрт өзгеріп, оларға жаңа әкімшілік билік орнатылды.

5. Қазақстанның әкімшілік құрылымындағы трансформация

1867-1868 жылдары жүргізілген әкімшілік реформалар Қазақстанның дәстүрлі басқару жүйесін түбегейлі өзгертті. Қазақ хандарының билігі жойылып, орнына орыс әкімшілері келді. Бұл реформалар әкімшілік бөліністі ұйымдастыруды, салық жинауды және жергілікті басқаруды өзгертіп, Ресейдің аймақтағы саяси және экономикалық ықпалын күшейтті.

6. Әскери соғыстардың жергілікті халыққа әсері

Ресейдің әскери жорықтары қазақтардың тыныштығына қатты әсер етті. Соғыстар кезінде халықтың тұрмысы қиындай түсті, көптеген ауылдар қирап, малдар жабылып қалды. Бұл соғыстар қазақтардың әлеуметтік құрылымын әлсіретіп, халық арасында қарсылықтар мен наразылықтар туды.

7. 1840-1865 жж. басып алынған негізгі аймақтар

1840-1865 жылдар аралығында Жетісу, Оңтүстік Қазақстан, Сырдария және басқа да маңызды аймақтар Ресейдің әскери күштері арқылы басып алынды. Бұл жерлердің әскери және экономикалық маңызы өте жоғары болды, өйткені олар шығыс сауда жолдары мен ауыл шаруашылығының басты орталықтары еді. Ресейдің бұл аймақтардағы өсуі оның Оңтүстік Қазақстандағы орналасуын нығайтты.

8. Экономикалық өзгерістер мен нарықтардың даму ерекшеліктері

Ресеймен сауда қатынастары белсенді дамыды, жергілікті базарлар пайда болып, ауыл шаруашылық өнімдері саудаға шығарылды. Мұнан бөлек, Ресейден астық, мата және басқа өндірістік тауарлар әкелініп, экономикалық байланыстар кеңейді. Ақшалай есеп айырысу, несие жүйесі және аймақаралық сауда қарқынды дамыды, бұл қазақ қоғамының экономикалық тұрмысын біршама өзгерткені анық.

9. Отаршылықтың әлеуметтік-рулық құрылымдарға әсері

Ресей отаршылары дәстүрлі рулық қатынастарды әлсіретіп, әкімшілік билікті өз қолына алды. Бұл рулық ықпалдың төмендеуіне әкелді. Сонымен қатар, әлеуметтік жіктелу күшейіп, бай мен кедей арасындағы алшақтық артты. Жер мен ресурстарға қол жеткізу тек Ресей әкімшілігі бақылауында болды, бұл қазақ қоғамындағы теңсіздікті тереңдетті.

10. 1840-1868 жылдары қазақ шаруашылықтарының жерінен айырылу динамикасы

Бұл кезеңде қазақ шаруашылықтарының саны күрт азайып, отарлау саясатының салдары айқын көрінді. Деректер бойынша, қазақтардың жері біртіндеп тартып алынып, олардың дәстүрлі мал шаруашылығына кері әсерін тигізді. Экономикалық жағдай нашарлап, қазақ шаруашылықтарының құлдырауы байқалды.

11. Ұлт-азаттық қозғалыстар мен халық наразылығы

XIX ғасырдың 60-жылдарында қазақ қоғамында Ресей империясының отаршылық саясатына қарсы ұлт-азаттық қозғалыстар пайда болды. Халықтың наразылығы әлеуметтік әділетсіздікке және жер иеленушілік мәселелеріне байланысты өрши түсті. Бұл халықтың өзін қорғау және ұлттық тәуелсіздікке ұмтылысын көрсетті.

12. XIX ғасырдағы білім беру және мәдени өзгерістер

Отарлық билік енгізген білім беру жүйесі қазақтардың дәстүрлі білімінен ерекшеленді және Ресей мәдениеті мен тілін насихаттады. Бұл кезеңде мектептер ашылып, орындықтарда орыс тілінде білім берілді. Соған қарамастан, қазақ зиялылары өз тілдері мен мәдениетін сақтап қалу үшін күресті.

13. Қалалардың дамуы мен инфрақұрылым

XIX ғасырда Қазақстандағы қалалардың дамуы қарқынды жүрді. Қалаларда теміржолдар, сауда орындары және әкімшілік ғимараттар салынды. Бұл инфрақұрылымның дамуы экономикалық өсімді қолдап, халықтың тұрмыс деңгейін арттыруға септігін тигізді. Сонымен қатар, жаңа технологиялар мен мәдениет элементтері енді.

14. Ресейге қосылу процесінің негізгі кезеңдері мен даталары

Бұл кезеңде әкімшілік құрылымдардың өзгеруі және саяси біріктіру аяқталды. Аймақтар Ресей империясының толық интеграциясынан өтті. Ресейдің саяси және әкімшілік ықпалы күшейіп, облыстар империяның ірі саяси бірлігіне айналды. Бұл үрдіс Қазақстанның қазіргі мемлекеттік құрылымдарының негізін қалады.

15. Ресей әкімшілігінің әлеуметтік саясаты және әсерлері

Жаңа салық жүйелері көшпенді қазақтар үшін ауыртпалықтар туғызды, экономикалық жағдайды күрделендірді. Сонымен қатар, көшпелі өмір салтын шектеу саясаты жүзеге асырылып, халықтың қоныстандыруы қадағаланды. Қазақтардың құқықтары ресми түрде шектеліп, бұл әлеуметтік теңсіздік пен бөліністерге жол ашты. Байлар мен кедейлер арасындағы алшақтық ұлғайып, қоғамдық шиеленістер күшейе түсті.

16. Діни жағдай және ислам институттарының өзгерістері

Қазақстандағы қазақтар арасында ислам діні ғасырлар бойы негізгі сенім ретінде орын алды. Бұл сенім қоғамның рухани тірегі болып, дәстүрлі тәртіп пен моральдық құндылықтардың қалыптасуына ықпал етті. Ислам дінінің қазақ қоғамындағы орны көшпелі өмір салтына үйлесімді, әсіресе ауыл ішінде мешіт-медреселер қоғамдық жәғни рухани өмірдің орталығы саналды. Алайда Ресей империясының кеңеюімен бірге орыс әкімшілігі діни мекемелерді қатаң бақылауға алды. Медреселердің қызметіне ресми шектеулер қойып, діннің қоғамдық өмірдегі әсерін төмендетуге тырысты. Бұл әрекеттер діннің нақты формалары мен институттарының өзгеруіне әкеліп, кейбір дәстүрлі діни қызмет түрлері қысқарды.

17. Қазақстандағы әкімшілік-аймақтық құрылымдар (XIX ғасырдың ортасы)

XIX ғасырдың ортасында Қазақстан территориясы үш негізгі генерал-губернаторлыққа бөлінді: Орал, Ақмола және Семей генерал-губернаторлықтары. Әрбір аймақтың орталықтары әкімшілік басқаруды үйлестіріп, Ресей империясының саяси және экономикалық ықпалын күшейтуге бағытталды. Бұл құрылымдар жергілікті басқару мен әскери бақылаудың тиімділігін арттыруға арналған. Генерал-губернаторлық жүйесі қазақ даласының дамуына, орасан өзгерістер мен реформалар енгізуге мүмкіндік берді, бірақ бұл құрылымдар көбінесе түркі халықтарының дәстүрлі билік жүйелерімен қайшылыққа түсті. Қазақстан тарихы архиві мұндай ақпаратты дәлелдеп, Ресейдің ішкі басқару жүйесін айқын көрсетеді.

18. Халық тұрмысына тиген оң және теріс әсерлер

Ресей империясының отарлау кезеңінде қазақтардың кейбірі мектептер мен медреселерден білім алып, жаңа өндірістік кәсіптер мен салаларға оңай бейімделді. Бұл өзгерістер кейде кәсіби дамудың және әлеуметтік мобильділіктің бастамалары болды. Дегенмен көшпелі өмір салтының дәстүрлі ерекшеліктері біртіндеп тарылып, ауыл шаруашылығы мен бекітілген орнықты өмір сапасы кеңейе бастады. Бұл өзгерістер халықтың тұрмыс-тіршілігінде түбегейлі трансформацияны тудырды. Екінші жағынан, тарихи дәстүрлер мен мәдени құндылықтар әлсіреп, экономикалық қиындықтар мен кедейлік көбейді. Осындай күрделі кезең халықтың материалдық және рухани тұрғыдағы өзгерістерін сипаттайды.

19. Тарихи сабақтар және бұл кезеңнің кейінгі оқиғаларға ықпалы

XIX ғасырдың орта тұсынан басталған ұлт-азаттық қозғалыстары 73 жыл бойы қазақ қоғамының рухын оятып, еркіндік пен ұлттық бірлікке ұмтылыс жолдарын ашты. Бұл ұзаққа созылған күрес Қазақстанның соңғы тәуелсіздікке жетуіндегі маңызды кезең ретінде бағаланады. Ұлт-азаттық қозғалыстар әлемдік тарихта еліміздің ұлттық дәуіріндегі рухани жаңғырудың қозғаушы күші болды. Тарихи зерттеулердің нәтижелері мұны терең саралап, сол дәуірдің оқиғалары мен қаһармандарының әсерін айқын көрсетті.

20. Қазақстан мен Ресей: екінші отарлық кезеңнің сабақтары

XIX ғасырдың 40–60-жылдарындағы екінші отарлық кезең қазақ қоғамында дәстүрлі құрылымдардың жойылуы мен ұлттық жаңғырудың басталуы кезеңі болды. Бұл кезеңнің маңызды нәтижесі – тәуелсіздікке ұмтылыстың түпкі негізінің қалануы. Ресей империясының ықпалы халықтың әлеуметтік, мәдени және саяси өміріне күрделі өзгерістер енгізді, бірақ сонымен қатар қазақ елінің ұлттық санасының оянуына әсер етті. Бұл сабақтар бүгінгі күннің даму стратегияларын қалыптастыруда тарихи маңызға ие болып отыр.

Дереккөздер

Қазақстанның тарихы: XIX ғасырдағы кезең. Алма-Ата: Қазақ университеті баспасы, 2022.

Санжар Қ., "Отаршылық Қазақстандағы әкімшілік реформалар", Тарих журналы, 2021, №4, б. 56-73.

Мәмбетқалиев Б., "XIX ғасырдағы қазақ қоғамының әлеуметтік өзгерістері", Алматы, 2023.

Петров А. Н. "Россия и Казахстан: история соприкосновения в XIX веке", Москва, 2020.

Қазақтың ауыл шаруашылығы статистикасы, 19 ғасырдың ортасы. Қазақстан Республикасы Ұлттық архиві, 2024.

Қазақ Хандығы тарихы. Алматы, 2010.

Абдрахманов А.Б. Қазақстанның XIX ғасырдағы әкімшілік құрылымы. Астана, 2018.

Тарихи зерттеулер жинағы, 2022.

Ислам және қазақ қоғамы. Алматы, 2015.

Келімбетов Т. Қазақстанның ұлттық қозғалысы. Алматы, 2017.