Текст выступления:

XVIII ғасырдағы қазақтардың материалдық мәдениеті
1. XVIII ғасырдағы қазақтардың материалдық мәдениеті: негізгі бағыттар мен тақырыптар

XVIII ғасыр Қазақстан тарихындағы көшпелі қазақ қоғамы үшін өте маңызды дәуір. Бұл кезеңде қазақтардың өмір салты, тұрмыс-тіршілігі толық қалыптасып, материалдық мәдениеті дамыды. Бүгінгі тақырыпта сол дәуірдегі күнделікті тұрмыс, шаруашылық, киім-кешек және мәдени құндылықтардың негізгі бағыттары мен ерекшеліктері таныстырылады.

2. Қазақ қоғамының XVIII ғасырдағы тарихи-әлеуметтік жағдайы мен материалдық мәдениеттің мәні

XVIII ғасырда қазақ қоғамы көшпелі өмір салтын толық игерген кезең болды. Қоныс аудару, мал шаруашылығын жүргізу, табиғат жағдайларына бейімделу басталған дәуір. Материалдық мәдениет - бұл тек тұрмыстық заттар ғана емес, сондай-ақ шаруашылық құралдары мен ұлттық киімдердің құрамдаспен жазылуы. Бұл мәдениет халықтың өмірінің барлық салаларына әсер етіп, күнделікті тіршілікті қамтамасыз етті.

3. Киіз үйдің құрылымы мен көшпелі өмірдегі маңызы

Киіз үй - көшпелі қазақтардың негізгі баспанасы. Оның қарапайым, бірақ мәнді құрылымы жылу мен желден қорғап, жылжымалы болуымен ерекшеленеді. Киіз үйдің әрбір бөлігінің өз функциясы бар, мысалы, уықтар шатырдың мықтылығын қамтамасыз етеді. Бұл баспана қазақтардың табиғатпен үйлесімді өмір сүруінің айқын көрінісі.

4. XVIII ғасырдағы қазақ киімінің ұлттық ерекшеліктері мен ою-өрнектері

Қазақ киімі табиғи материалдардан тігілді және оның сәндік элементтері халықтың рухани мәдениетін бейнеледі. Ерлер мен әйелдердің киімдері ерекше өрнектермен әшекейленді, олардың әрқайсысы өзіндік мәні мен тәрбиелік мәнге ие болды. Ою-өрнектер көне ру-тайпа мәдениетінің жалғасы ретінде халықтың тарихын баяндайды.

5. Тұрмыстық заттар мен олардың қолданылу мақсаты

Қазақтардың күнделікті тұрмысына арналған заттар — ыдыстар, аспаптар, киім-кешек құралдары — әртүрлі мақсаттарға арналды. Олар күнделікті қажеттілікті қамтамасыз етіп қана қоймай, мәдени дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарды сақтауға көмектесті. Әрбір заттың өз тарихы және қолдану ерекшелігі бар.

6. Көшпелі қазақтың көлік құралдары мен олардың ролі

Көшпелі өмір салтында көлік құралдары аса маңызды. Олар мал шаруашылығын жүргізуде, қоныс ауыстыруда және сауда жолдарын жүріп өтуде басты рөл атқарды. Жылқы мен түйе сияқты жануарлар көлік ретінде қолданылды, олар жылдам әрі сенімді құрал болды. Бұл құралдар арқылы қазақтар өз өмір сүру салтын тиімді құрды.

7. Қару-жарақ түрлері және жауынгерлік дәстүрлер

XVIII ғасырдағы қазақ қоғамында жауынгерлік дәстүрлер маңызды орын алды. Қару-жарақ әрбір адам үшін қорғаныс пен күш символы болды. Атпен жауынгерлік әдістер мен садақ, найза, қылыш қолданылуы кең таралған. Бұлар қазақтардың ерлігі мен батылдығын көрсетіп, ұлттық рухтың қалыптасуына әсер етті.

8. Мал мен егін шаруашылығына арналған құралдар

Мал шаруашылығымен қатар, егіншілік те қазақтың күнкөрісінің бір бөлігі болды. Бұл кәсіптерде арнайы құралдар қолданылды: түрлі орақтар, қазу аспаптары және малға арналған қамшылар, етік жасау құралдары. Бұл заттар әдетте қолмен жасалып, табиғи материалдардан тұрды, олардың көмегімен күнделікті еңбек жеңілдеді.

9. Материалдық бұйымдардың негізгі түрлері және қолданылуы

XVIII ғасырдағы қазақтардың материалдық мәдениетінде қолданылатын заттар табиғи материалдардан жасалды. Мысалы, киіз, тері, ағаш және металл кеңінен пайдаланылды. Бұйымдар тұрмыстық, шаруашылық және сәндік мақсаттарға арналды. Түрлі бұйымдардың ерекшелігі олардың функционалдылығы мен эстетикалық құндылығында болып, қазақтардың өмір салты мен табиғатпен үйлесімін көрсетті.

10. Әйелдердің қолөнердегі маңызды рөлі

XVIII ғасырдағы қазақ қоғамында әйелдер қолөнерде ерекше орында тұрды. Олар киім тігу, кестелеу, зергерлік бұйымдар жасауда шеберліктерін көрсетті. Әйелдердің қол еңбегі отбасының материалдық қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, ұлттық дәстүрлердің сақталуына ықпал етті.

11. Зергерлік өнердің көркем саздары

Қазақ зергерлік өнері XVIII ғасырда өркендеп, ұлттық нақыштағы әшекейлер кеңінен танылды. Алтын мен күмістен жасалған бұйымдар ою-өрнекпен безендіріліп, символикалық мағынаға ие болды. Зергерлік бұйымдар отбасылық мәртебені ғана емес, сондай-ақ қоғамдық статус пен рухани байлықты білдірді.

12. Шаруашылық салаларының құрылымы: диаграмма деректері

Көшпелі қазақтардың экономикасының негізі мал шаруашылығына сүйенді, бұл - күнделікті өмір мен әлеуметтік құрылымның тірегі. Сонымен бірге, саятшылық пен егіншілік қосымша шаруашылық салалары ретінде дамып, халықтың азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Бұл құрылым қазақ қоғамының табиғат пен малға тәуелділігін, оның икемділігін көрсетеді.

13. Киіз үйдің ішкі жәдігерлері мен сәндеу элементтері

Киіз үйдің ішкі сәндік элементтері мен жәдігерлері қазақтардың рухани мәдениетінің айнасы болды. Қымыздық, төсек киімдері, кестеленген жапқыштар үйді жайлылық пен сұлулыққа бөлейтін маңызды заттар саналды. Бұл элементтер отбасының әлеуметтік мәртебесі мен дәстүрлерді сақтауын көрсететін заттар еді.

14. Азық-түлік сақтау мен ұлттық сусын дайындау дәстүрлері

XVIII ғасырдағы қазақтар азық-түліктерін сақтау үшін әр түрлі дәстүрлі әдістер қолданды: кептіру, тұздау, сақтау. Сондай-ақ айран, қымыз, шұбат сияқты ұлттық сусындар өндіріліп, олар күнделікті өмірде маңызды орын алды. Мұндай дәстүрлер халықтың денсаулығын сақтауға және мәдени ерекшелігін сақтауға септігін тигізді.

15. XVIII ғасырдағы қазақ ұлттық тағамдары

Бұл кестеде XVIII ғасыр қазақтарының тағам құрамындағы негізгі ингредиенттер мен олардың дайындалу әдістері көрсетілген. Тағамдар көбінесе мал өнімдері мен өсімдік тектес бұйымдардан жасалып, қарапайым және пайдалы тәсілдермен дайындалды. Бұл тағамдар қазақтар өмірінің табиғатпен үндесуін және халықтың қарапайымдылығын көркемдейді.

16. XVIII ғасырдағы сауда және айырбас мәдениеті

XVIII ғасыр қазақ қоғамындағы сауда және айырбас мәдениеті ерекше маңызға ие болды. Бұл кезеңде айырбас — мал, тері және қолөнер бұйымдары сияқты негізгі тауарлардың айналымы кеңінен таралған басты сауда түрі ретінде танылды. Қазақтар мал шаруашылығымен айналысқандықтан, олардың көбінесе жылқы, қой және түйе сияқты малдары айырбас саудасының негізін құрады. Сонымен қатар, теріден қолөнер бұйымдарын жасау да дамып, олардың құндылығы экономикалық қатынастарда айқын белсенділікке ие болды.

Дәстүрлі базарлар Ресей империясы және Орталық Азияның сауда орталықтарымен тығыз байланыс орнатып, бұл өз кезегінде Қазақстанның экономикалық дамуына үлкен серпін берді. Ресей мен Орта Азиядан келген саудагерлер қазақ жеріндегі базарларға келіп, сауда-саттық арқылы мәдени алмасу мен экономикалық қатынастарды нығайтуға септігін тигізді. Бұл өзара қарым-қатынастар сауда айырбастың оңтайлы дамуына және түрлі тауарлардың кең таралуына ықпал етті.

Әрбір ру өзінің өндірген өнімдерін басқаларға айырбастап, осылайша экономикалық тәуелділік пен мәдени әртүрліліктің бай ұлағатын қалыптастырды. Мұндай әртүрлілік қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымына да әсер етіп, ұлттық дәстүрлер мен өмір салтының сақталуына ықпал етті. Руаралық айырбас экономикалық байланыстардың негізінде ғана емес, сонымен қатар, мәдени құндылықтар мен салт-дәстүрлердің таралуына да жол ашты.

17. Ұлттық мереке мен дәстүрлі ойындардың материалдық құндылықтары

Ұлттық мерекелер мен дәстүрлі ойындар қазақ халқының мәдениетінде маңызды орын алды. Бұл шаралар барысында арнайы дайындалған киім-кешек, ат спорты құралдары, құттықтау заттары және ойындарды жүргізуге арналған арнайы құралдар қолданылды. Мәліметтер бойынша, Наурыз мерекесі кезінде қолданылатын ұлттық киім үлгілері мен дастархандардың арнайы безендірілуі сол дәуірдің маңызды материалдық құндылықтарын көрсетеді.

Дәстүрлі ойындар, мысалы, қазақтың көкпар немесе тоғызқұмалақ сияқты спорт түрлері, арнайы жасалған құралдар мен жабдықтарды қажет етті. Бұл ойындар халықтың бірлігін нығайтып қана қоймай, материалдық мәдениеттің дамуына да әсер етті. Сонымен қатар, мерекелер мен ойындарда қолданылатын заттар мен киімдер ұрпақтан ұрпаққа беріліп, ұлттық өнер мен қолөнерді сақтауға септігін тигізді.

Осының барлығы ұлттық мәдениеттің жеке бөліктерінің материалдық құндылығын арттырып, қазақ халқының дәстүрін және рухани байлығын дәстүрлі түрде ұстауға мүмкіндік берді.

18. Киіз үй құру кезеңдері

Қазақтардың көшпелі өмір салтының негізгі элементі — киіз үй. Оның құрылу кезеңдері ерекше ұйымдастырылған және дәстүрлі реттілікке сәйкес жүзеге асырылған. Алдымен, киіз үйдің істелетін орын таңдалып, жер тегістелді. Бұл — құрылысқа дайындау кезеңі.

Келесі қадамда — үйдің негізін құрайтын қаражидек пен шанақты орнату басталды. Одан әрі киіз үйдің қабырғаларын көтеріп, ортаға кереге қойылып, шатырлы құрылымның түзетілуі жүзеге асты.

Содан кейін, үйдің сыртқы және ішкі жағын безендіру жұмыстары жүргізілді. Киіздер мен түйме жүндер киімдері үйдің қабырғаларына желімделіп, ішкі тұтас жайлылық мен жылылықты қамтамасыз етті.

Киіз үйдің құрылуы бірнеше кезеңнен тұратын күрделі процесс болып, көшпелі өмірдің ыңғайлы әрі ұтымды отбасы баспанасын қалыптастыруға арналған. Әрбір кезең бір-бірімен ұқыпты байланысты және ұлттық мәдениеттің бірегейлігі мен тарихының көрінісі ретінде маңызды.

19. Мұражайларда XVIII ғасырдың материалдық мәдениетін сақтау

Қазіргі күнде музейлер XVIII ғасырдағы қазақтардың материалдық мәдениетін сақтау мен танытуда таптырмас орталық болып табылады. Мысалы, Қазақстандың Ұлттық музейі мен облыстық мұражайларда сол дәуірге тән тұрмыстық заттар, киіз үйлердің үлгілері және саудадан қалған әртүрлі құралдар сақтаулы.

Бұл жәдігерлер ғалымдар мен зерттеушілерге XVIII ғасырдың экономикалық және мәдени өмірін жан-жақты зерттеуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, мұражайлар қазақ халқының рухани әлемін, дәстүрлерін көпшілікке жеткізуге және жаңа ұрпаққа ұлттық мәдениетті сүюді, құрметтеуді үйретуде маңызды рөл атқарады.

20. Материалдық мәдениеттің ұлттық рух пен бүгінгі мұраға әсері

XVIII ғасырдағы қазақтардың материалдық мәдениеті — ұлттық бірегейліктің басты кепілі. Ол ұрпақтан ұрпаққа беріліп, мәдени сананы, рухани байлықты қалыптастырды. Осы тарихымыз бен дәстүрімізге бай бұл материалдық мұра біздің бүгінгі күнгі мәдениеттің негізі болып, болашақ ұрпаққа ұлттық рух пен тарихи сабақ береді.

Дереккөздер

Қазақ этнографиясы XVIII ғасыр. Алматы, 1975.

Тарихи-экономикалық зерттеулер. Алматы, 2023.

Қазақ аспаздық еңбектері. Алматы, 2022.

Материалдық мәдениет және дәстүрлер. Нұр-Сұлтан, 2018.

Қазақ зергерлік өнері. Алматы, 2010.

А. Қанышев. Қазақтардың XVIII ғасырдағы сауда жүйесі. Алматы, 2005.

Г. Мұқашев. Қазақтың дәстүрлі мәдениеті. Нұр-Сұлтан, 2010.

Ж. Төлегенова. Киіз үй және оның құрылу кезеңдері. Шымкент, 2018.

В. Әбдіхалықов. Ұлттық мерекелер мен материалдық мәдениет. Алматы, 2012.

К. Смайылov. Қазақ Мұражайларының рөлі мен тарихы. Қарағанды, 2016.