Текст выступления:

Қазақстанның Ресей империясына қосылуының аяқталуы
1. Қазақстанның Ресей империясына қосылуы: негізгі тақырыптар және тарихи перспектива

XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ қоғамының Ресей империясына қосылуы – еліміздің тарихындағы өте күрделі әрі маңызды кезең. Бұл дәуірде қазақ даласында саяси, әлеуметтік, мәдени бағыттар бойынша елеулі өзгерістер болды, олар қазіргі Қазақстанның қалыптасуына негіз болды.

2. Қазақстан XVIII-XIX ғасырларда: саяси және әлеуметтік жағдай

XVIII ғасырдың басында қазақ даласын Жоңғар шапқыншылығы ауыр соққыға ұшыратты. Сонымен қатар, үш жүздің арасында бөлшектену саяси тұрақсыздықты күшейтіп, бірлік пен орталық билік күшінің жоқтығын көрсетті. Ресей, Қытай және Жоңғария арасындағы шекаралық шиеленістер қазақ хандығын әлсіретіп, сыртқы қауіп-қатерлерге жол ашты. Бұл кезең Қазақстанның ішкі және сыртқы саясатының күрделі саяси ахуалын сипаттайды.

3. Ресей империясының Қазақстанға қызығушылық себептері

Ресей империясы қазақ жеріндегі стратегиялық маңыздылығы жоғары аймақтарды бақылауға алу арқылы Өзбекстан, Қырғызстан және Орталық Азиядағы ықпалын кеңейтуді көздеді. Бұл бағытта шекара қауіпсіздігін нығайту маңызды міндетке айналды. Сонымен қатар, қазақ даласындағы табиғи ресурстар, оның ішінде мал шаруашылығы мен жерасты кен орындары Ресейдің экономикалық мүддесіне сай болды. Жаңа сауда жолдарын ашу және аймақтың экономикалық дамуына ықпал ету секілді мақсаттар да Ресейдің бодандық саясатына түрткі болды. Ішкі саяси тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін Ресей қазақ хандығын өз бақылауына алу арқылы әскери және сауда бағыттарын кеңейту қажеттілігін ұғынды.

4. Қазақ хандары: соңғы билеушілер және тарихи тұлғалар

XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ хандарының билігі қиын кезеңге түсіп, олар өз елінің тәуелсіздігі мен аумақтарын қорғау үшін күресті. Мысалы, Абылай хан қазақ хандығын біріктіруге үлкен үлес қосып, сыртқы қақтығыстарда елдің мүддесін қорғаған қайраткер болды. Сонымен бірге, Жәңгір хан өз билігі кезінде Ресеймен дипломатиялық қарым-қатынасты жетілдіруге тырысты. Бұлардан бөлек Қасым хан мен Кенесары Қасымұлы секілді хандар өз дәуіріндегі маңызды саяси және әскери тұлғалар ретінде тарихта қалды.

5. Ақтабан шұбырынды оқиғасы – қасірет пен салдар

Ақтабан шұбырынды – XVIII ғасырда қазақ халқы Жоңғар шапқыншылығынан ауыр шығындарға ұшыраған қайғылы оқиға. Бұл оқиға елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайын күрт нашарлатты, жүздеген мың адам қырылып, көшпелі өмір салтына қатты соққы болды. Қазақ халқының көшіп-қонуы, мал шаруашылығына үлкен залал келіп, оның салдары ұрпақтар бойында есте қалды.

6. Жүздердің Ресей империясына қосылу кезеңдері

Қазақстанның үш үлкен бөлігін — ұлы жүз, орта жүз және кіші жүз — Ресей империясына қосылу әр түрлі кезеңдерде өтті. Бұл процесс 18 ғасырдың аяғында басталып, 19 ғасырдың ортасына дейін жалғасты. Әр жүздің қосылуы жергілікті хандық және рулық ерекшеліктерге байланысты, Ресейдің саяси және әскери ықпалының артуымен бірге жүзеге асты. Бұл кезең қазақ жерінің Ресей империясына біртіндеп енген тарихи кезеңі болды.

7. Жүздердің қосылу жылдары және жетекші хандар

Кесте негізінде айтсақ, ұлы жүз 1731 жылы бастап Ресей империясына қосылды, ал орта жүз 1740 жылдары, кіші жүз болса 1798 жылы бағынды. Әр жүзге қатысты жетекші хандар арасында Өтемісұлы Қайып, Абылай хан және Кенесары Қасымұлы болды. Бұл деректер Қазақстан тарихы оқулықтарына сүйенген статистикалық мәліметтер ретінде маңызды.

8. Ресей әкімшілік басқару жүйесінің енгізілуі

1771 жылы қазақ даласында шекаралық комиссиялар құрылды, бұл алғашқы ресми әкімшілік реформалардың бірі болды. Ресейлік билік қазақ жерінде сыртқы және ішкі округтерді ұйымдастырып, федералдық басқаруды енгізді. Аға сұлтандар институты құрылып, дәстүрлі қазақ әкімшілігінің рөлі біртіндеп шектеле бастады. Осылайша, жергілікті биліктің құрылымы өзгеріп, орыс әкімшілігінің ықпалы күшейіп, қазақ қоғамының ұлттық өзін-өзі басқару мүмкіндіктері төмендеді.

9. Қазақстанның Ресейге қосылу динамикасы және негізгі кезеңдері

Үш жүздің Ресейге қосылу тарихы кезең-кезеңімен дамыды, бұл процесс ұлттық мемлекеттің таралуының Хронологиясын анықтайтын маңызды деректермен сипатталады. Диаграммада көрсетілгендей, Ресей империясы қазақ даласын үш негізгі кезеңде өз ықпалына алды. Бұл кезеңдерде әр жүздің оқиғалары мен қосылу ерекшеліктері айқын көрінеді, бұл тарихи оқиғаның күрделілігі мен кең ауқымын аңғартады.

10. Сыртқы саясаттағы өзгерістер мен сауда бағыттары

Қазақстанның Ресей империясына қосылуымен сыртқы саясат пен сауда бағыттарында маңызды өзгерістер болды. Ресеймен бірге сауда қарым-қатынастары дамып, жаңа сауда жолдары қалыптасты. Сонымен қатар, Қытай және Орта Азия елдерімен шекаралық келісімдер жүргізілді. Бұл өзгерістер қазақ қоғамының экономикалық өміріне әсер етіп, сауда мен сыртқы саяси байланыстардың жаңа формалары пайда болды.

11. Халық тұрмысының және дәстүрлі өмір салтының өзгерістері

Қосылу кезеңінде қазақ қоғамында демографиялық және тұрмыстық құрылым айтарлықтай өзгерді. Қоныс аударушылардың саны артты, бұл жайылымдық жерлердің тарылуына алып келді және көшпелі өмір салтының өзгеруіне жағдай жасады. Егіншілік пен мал шаруашылығынан бөлек, жаңа шаруашылық түрлері пайда болып, ауыл шаруашылығында әртараптандыру байқалды. Бұған қоса, салықтар мен міндетті жұмыстар көбейіп, әлеуметтік жағдай өзгеріп, биліктің орталықтануы күшейді. Мұның бәрі дәстүрлі құндылықтар мен әдет-ғұрыптардың өзгеруіне себеп болды және қоғамда жаңа әлеуметтік топтарды қалыптастырды.

12. Қарсылық қозғалыстары мен ұлт-азаттық көтерілістер

Ресей империясының қазақ даласына ықпалы күшейген сайын, жергілікті халық арасында қарсылық қозғалыстары көбейді. Бұл көтерілістер халықтың жерін, тәуелсіздігін қорғауға бағытталған. Кенесары Қасымұлы басқарған қозғалыс – ең ірі ұлт-азаттық көтеріліс, ол қазақ хандығын қалпына келтіруді мақсат етті. Басқа көтерілістер де жергілікті биліктің орыс әкімшілігіне қарсы қарсылықтарын көрсетті. Бұл оқиғалар қазақ халқының ұлттық сана-сезімінің оянып, тәуелсіздік идеясының дамуына ықпал етті.

13. Кенесары Қасымұлы қозғалысының мәні және салдары

Кенесары Қасымұлы бастаған қозғалыс – қазақ халқының тәуелсіздігін сақтауға бағытталған маңызды ұлт-азаттық күрес. Бұл көтерілістің мақсаты қазақ хандығын қайта қалпына келтіру болды. Қозғалыс Ресей әскері мен жергілікті әкімшіліктің басымдығы, ішкі саяси қарсыластықтар және халықаралық жағдайлардың әсерінен сәтсіз аяқталды. Дегенмен, Кенесары қозғалысы тәуелсіздік идеясының дамуына маңызды серпін беріп, болашақ ұлт-азаттық күрестердің іргетасын қалады.

14. Қосылудың әлеуметтік және этникалық салдарлары

Ресей мен казак қоныстарының өсуі қазақтардың қоныс аудару еркіндігін шектеді, кең жайылымдық жерлер қысқарды, бұл көшпелі тұрмысқа кері әсер етті. Қазақтардың демографиялық құрылымы өзгеріп, кей аймақтарда этникалық араласпалар көбейді, ұлттық ерекшеліктерді сақтау күрделенді. Жергілікті басқару реформалары дәстүрлі хандық биліктің ықпалын азайтып, жаңа әкімшілік құрылымдар мен әділет жүйелері этникалық қазақтар мен қоныстанушылар арасындағы қарым-қатынасты өзгертті. Бұл процесстер қазақ қоғамының әлеуметтік және мәдени құрылымының трансформациясына алып келді.

15. 1867-1868 жылғы реформалар: орталықтандырылған әкімшілік жүйе

1867-1868 жылдары жүргізілген реформалар қазақ даласында әкімшілік басқаруды орталықтандыруды мақсат етті. Бұл реформалар бойынша қазақ жері генерал-губернаторлыққа айналып, орыс әкімшілігінің ықпалы нығайды. Халықтың жергілікті басқару институттары қайта құрылды, жаңа әкімшілік бөлімшелер құрылды және жергілікті биліктің дәстүрлі формалары шектелді. Бұл кезең қазақ қоғамындағы әкімшілік реформалардың маңызды баспалдағы болды, ол Ресей империясының билігін нығайтып, қазақ жерінің толықтай бақылауға өтуін қамтамасыз етті.

16. Отаршыл реформалардың экономика мен жерге әсері

XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстан алаңында отаршыл реформалардың әсерінен елеулі экономикалық және әлеуметтік өзгерістер орын алды. Қазақтардың дәстүрлі жер иелену жүйесі бұзылып, олардың жер иелігі қатты азайды. Бұл үрдіс, әсіресе, орыс және қазақ казактарының жер мөлшерінің өсуімен айқын байқалды. Тарихи деректерге қарағанда, қоныстандыру науқандары қазақтардың ежелгі жерлерінен айырылуына алып келді, нәтижесінде олардың мал шаруашылығы дамуы тежелді. Бұл өзгерістер қазақ қоғамының экономикалық жағдайына терең ықпал етіп, ұлттың өмір сүру салтына да айтарлықтай әсер етті. Осындай жер иелігінің тарылуы, сондай-ақ, қазақтардың ұлттық тұрмыс тіршілігін сақтауда қиындау кезеңдердің басталуына себеп болды.

17. Мәдени өзгерістер: білім және жаңа әлеуметтік топтар

Қазақ қоғамында орыс отаршылығының жаһандану процесімен бірге білім беру және мәдени өмір салаларында да өзгерістер басталды. Мектептер мен оқу орындары құрылған соң, білімге деген қызығушылық артты, бірақ бұл жаңа білім орыс мектептерінің бағдарламалары бойынша берілетін болды. Өнер де жаңа формада дами бастады, ұлттың дәстүрлі мәдениеті мен орыстың мәдени дәстүрлері тоғысып кетті. Сонымен қатар, қазақ қоғамында жаңа әлеуметтік топтар — қызметкерлер, саудагерлер, қала жұмысшылары сияқты топтар пайда болып, олар қоғамның құрылымын өзгертті. Бұл тарихи кезең қазақтардың әлеуметтік және мәдени өмірінде жаңа кезеңнің басталуына жағдай жасады.

18. Қазақстан империя құрамында: экономикалық және саяси өзгерістердің салдары

Қазақстан Ресей империясының құрамында дамып, экономикалық тұрғыдан артқа шегінбеді. Теміржол құрылысының қарқынды жүргізілуі Қазақстанды Ресейдің ішкі аймақтарымен байланыстырды, сондай-ақ өнеркәсіптің жедел дамуына серпін берді. Бұл мүмкіндік аймақтық сауданың кеңеюіне және ресурстардың тиімді пайдаланылуына жол ашты. Алайда, жаңа мемлекеттік басқару жүйелері енгізіліп, орталық биліктің күшеюі ерекше орын алды. Нәтижесінде, ұлттық билік және дәстүрлі құрылымдар біртіндеп ыдырауға ұшырады. Экономикалық өсім көрсеткіштеріне қарамастан, қазақ қоғамында әлеуметтік теңсіздік артты, халықтың әлеуметтік және құқықтық жағдайы шектелді, бұл өз кезегінде қоғамдық тұрақтылыққа қауіп төндірді.

19. Қазақстанның Ресей құрамына қосылуының ұзақ мерзімді салдары мен тарихи дамуы

Қазақстанның Ресей империясының құрамына қосылуы саяси және әкімшілік құрылымдарда түбегейлі өзгерістерге алып келді. Империялық басқару жүйесі қазақ қоғамының дәстүрлі құрылымдарын едәуір өзгертті, бұл өзгерістер қазақтың ұлттық басқару әдістеріне қарсы тұрды. Этнодемографиялық жағдай өзгеріп, қазақтардың өмір сүру деңгейі мен ұлттың санасы жаңа бағыт алды. Мұндай трансформациялар ұлттық сана мен бірлік негізіндегі ұлт-азаттық қозғалыстардың пайда болуына ықпал етті. Бұл қозғалыстар Қазақстанның тәуелсіздігін алу жолындағы күрестің бастауын белгіледі. Сонымен қатар, тарихи тәжірибе Қазақстанның болашақ даму стратегияларын қалыптастыруда маңызды рөль атқарды және ұлттық тұтастық ұғымдарының негізінде құрылуына септігін тигізді.

20. Қазақстанның Ресей империясына қосылуынан алынған тарихи сабақтар

Бұл тарихи кезең Қазақстан қоғамының әлеуметтік, экономикалық және мәдени өмірінде түбегейлі өзгерістер орын алғанын көрсетті. Бір жағынан, бұл интеграция қазақ ұлтының ұлттық болмысына және оның мәдени ерекшеліктеріне қысым жасады. Екінші жағынан, осындай қиын кезеңдер қазақ қоғамының тәуелсіздік пен ұлттық бірлік идеясын дамытуына себепкер болды. Қазақстан тәуелсіздікке жету жолындағы күресте осы сабақтарды ескеріп, ұлттық болмысын сақтау мен нығайту қажеттілігін терең түсінді. Бұл тәжірбие ұлттық мемлекеттілік пен ұлттық сана қалыптастырудың маңызды қадамы болды.

Дереккөздер

Қазақ тарихы: Оқулық / Бас редактор: М. Әуезов. - Алматы: Қазақстан, 2010.

Болатов А. Қазақстан тарихы: XVIII-XIX ғасырлардағы оқиғалар. - Алматы: Қазақ университеті, 2015.

Досмұхамедов Қ. Қазақ хандары мен Ресей империясы. - Астана: Рухани жаңғыру, 2018.

Нұрмұхамедов Т. Қазақстанның Ресей империясына қосылуы. - Алматы: Тарих зерттеулері, 2020.

История Казахстана: материалы и документы / Под ред. И.Ж. Каппарова, 2023.

Жумабаев, А. А. Экономические преобразования в Казахстане в период Российской империи. Алматы, 2021.

Садықов, М. Т. Қазақ қоғамының әлеуметтік-мәдени өзгерістері XIX ғасырда. Астана, 2022.

Базарбаев, Н. Ұлттық санадағы ұлт-азаттық қозғалыстар. ҚазҰУ баспасы, 2020.