Текст выступления:

Экстремизм және терроризмнің ұлттық қауіпсіздікке тигізетін салдары
1. Экстремизм және терроризм: ұлттық қауіпсіздікке төнетін қатерлер және сабақтар

Ұлт қауіпсіздігі – бұл мемлекеттің тұрақтылығы мен дамуының негізгі тірегі. Экстремизм мен терроризм қазіргі әлемдегі күрделі және өзекті мәселелердің бірі ретінде ұлттық қауіпсіздікке аса қауіпті қатерлерді тудыруда. Осы қауіпті құбылыстардың табиғатын, ықпалын және алдын алу жолдарын терең түсіну арқылы қоғамымыздың тұрақтылығы мен бірлігін сақтау маңызды.

2. Экстремизм мен терроризмнің тарихи және заманауи маңызы

Экстремизм мен терроризмнің тамыры тереңде, бұл құбылыстар тарихи саяси және әлеуметтік өзгерістерден туындаған күрделі үрдістер. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері осы қауіптердің алдын алу және олармен күрес мәселелеріне ерекше назар аударуда. Соңғы жылдардағы оқиғалар бұл проблеманың өзектілігін одан әрі арттырып, мемлекеттің қауіпсіздік саласындағы шараларын күшейту қажеттігін айқын көрсетеді.

3. Экстремизм ұғымы және оның түрлері

Экстремизм – бұл радикалды идеялар мен сенімдердің шектен тыс түрі, кейде зорлық-зомбылыққа әкелетін қадамдарды қамтиды. Бұл үдерістің саяси, діни және этникалық формалары бар. Діни экстремизм радикалды ағымдардың таралуына себеп болып, қоғамда ұлттар мен діндер арасында бөлінушілікке, қарулы қақтығыстарға апарады. Сонымен бірге, саяси экстремизм – мемлекеттің басқару жүйесіне қарсы қару қолдану арқылы шешім табуды көздесе, этникалық экстремизм ұлтаралық шиеленістер мен кикілжіңдерді туғызады. Қазақстанда өткен тәжірибе осы қауіптің бар екенін дәлелдейді.

4. Терроризмнің анықтамасы және түрлері

Терроризм – бұл саяси немесе идеологиялық мақсаттарға қол жеткізу үшін ғаламдық немесе жергілікті деңгейде зорлық-зомбылық қолдану әрекеті. Түрлері әртүрлі: саяси, діни және халықаралық терроризм. Саяси терроризмнің мақсаты билікті өзгерту немесе саясатты қайта бағыттау болса, діни терроризм дінді пайдаланып қарулы қарсылықты туғызады. Халықаралық терроризм бүкіл әлемге қауіп төндірады және елдер арасындағы ынтымақтастықты талап етеді.

5. Экстремизм мен терроризмнің арасындағы айырмашылықтар

Экстремизм – бұл көбінесе идеологиялық, саяси немесе діни тұрғыдағы радикалды көзқарас пен ұстаным. Ал терроризм – сол радикалды идеяларды жүзеге асырудың зорлық-зомбылық тәсілі. Осылайша, терроризм экстремистік идеологияның нақты әрі қауіпті көрінісі болып саналады. Халықаралық құқықта экстремизм мен терроризмге әр түрлі анықтамалар беріледі және олар бойынша жауапкершілік тағады. Мысалы, Солтүстік Кавказдағы және Франциядағы Charlie Hebdo оқиғалары экстремизм мен терроризмнің айырмашылығын айқын көрсетті, бұлар қауіптің түрлі сипатын анықтауға көмектеседі.

6. Экстремизм мен терроризмнің пайда болу себептері

Экономикалық теңсіздік, атап айтқанда жұмыссыздық пен кедейшілік, экстремизм мен терроризмнің негізгі қозғаушы себептерінің бірі. Әлеуметтік әділетсіздік, әсіресе қоғамдағы аз ұлттардың шектелуі, ұлтаралық шиеленістердің өсуіне ықпал етеді. Діни және этникалық қақтығыстар, мемлекет билігінің әлсіздігі құқықтық вакуум туғызып, экстремизмнің өсуіне жағдай жасайды. Сонымен қатар, жастар арасында радикалдану, идеологиялық вакуум, жаһандану әсері мен сыртқы ықпалдар да маңызды рөл атқарады, оларды бақылау мен алдын алу шаралары қажетті.

7. Қазақстандағы террористік актілер санының динамикасы (2010-2023)

2011 және 2016 жылдары елімізде террористік актілердің саны айтарлықтай өскен кезеңдер байқалды. Бұл жылдарда қауіптің күшейгені мен қоғамның осы қатерге қатысты сақтық шараларын арттыру қажеттілігін көрсетті. Соңғы жылдары терроризм деңгейі біршама тұрақтанып, тіпті төмендеу үрдісі байқалады, бірақ бұл қауіптің толықтай жойылғаны емес. Бұл көрсеткіштер ұлттық қауіпсіздік саласындағы жұмыстардың нәтижесін айқындаса да, мемлекет пен қоғам белсенділігін жалғастыру талап етіледі.

8. Ұлттық қауіпсіздік: анықтамасы және басым бағыттары

Ұлттық қауіпсіздік – бұл мемлекеттің егемендігін, аумақтық тұтастығын және азаматтарының бейбіт өмірін қорғау жүйесі. Ол кешенді құндылықтар мен салаларды қамтиды. Қазіргі заманда ұлттық қауіпсіздік әскери ғана емес, саяси, экономикалық, ақпараттық және қоғамдық қауіпсіздік сынды күрделі бағыттарды қамтиды. Қазақстан бұл бағыттарды заңнамалық база мен арнайы бағдарламалар арқылы жүзеге асырады, бұл оның тұрақты дамуы мен халықтың тыныштығын қамтамасыз етудің негізі.

9. Терроризмнің ұлттық қауіпсіздікке әсері

Терроризм экономика, әлеуметтік, саяси және ақпараттық салаларға теріс ықпал етеді. Экономикалық саланы бірнеше есе әлсіретеді: инфрақұрылымға зиян келтіру, шетелдік инвестициялардың төмендеуі, бюджеттік ресурстардың түсуі байқалады. Әлеуметтік тұрғыдан қоғамдық үрей мен ұлтаралық келіспеушіліктер өседі. Саяси деңгейде мемлекеттің ішкі тұрақтылығы бұзылады және құқық органдарына сенім азаяды. Бұл проблемалардың кешенді әрі бірлескен күресуді талап ететіні нақты.

10. Терроризмнің экономикалық зардаптары

Террористік әрекеттер инфрақұрылымға көп зиян келтіреді, мысалы, транспорт пен байланыс жүйелері зардап шегеді, бұл қалалардың дамуын баяулатады. Шетелдік инвестицияның төмендеуі экономикаға кері әсерін тигізеді, туризм саласы құлдырайды, нәтижесінде жұмыс орындары азаяды. Сонымен бірге, мемлекеттік шығыстардың артуы бюджеттің басқа маңызды салаларына бөлінетін қаражатты азайтып, кәсіпкерліктің дамуына кедергі жасайды, бұл экономикалық өсімді тежейді.

11. Әлеуметтік және саяси зардаптар

Терроризм мен экстремизм қоғамда үнемі үрей мен сенімсіздік туғызады, бұл қоғамдық бірліктің әлсіреуіне әкеледі. Қоғамда миграция ұлғаюы және әлеуметтік алауыздық күшеюі байқалады, ол ұлтаралық және әлеуметтік топтар арасындағы қайшылықтарды күшейтіп, елдің ішкі тұрақтылығына қатер төндіреді. Сонымен қатар, мемлекеттік институттарға деген сенім төмендейді, саяси тұрақсыздық әдептен шығып, құқық қорғау органдары қызметінің тиімділігіне күмән туады.

12. Ұлттық құндылықтар, мәдениет және бірегейлікке тигізетін қауіптер

Экстремистік идеялар ұлттық дәстүрлер мен мәдени мұраның сакталуын қиындатып, ұлттық санаға теріс әсер етеді. Мұндай идеологиялар тарихи құндылықтарды бұрмалап, оларды қорғау мен сақтауды қиындатады. Жастар арасында шетелдік радикалды ағымдардың таралуы ұлттық мәдениет пен тілге деген сенімді азайтып, жалпы халықтың мәдени тұтастығын әлсіретеді. Сонымен бірге, экстремизм мен терроризм салт-дәстүрлер мен тарихи бейнелердің бұрмалануына, қоғамда бөліну мен сенімсіздіктің күшеюіне апарады.

13. Ақпараттық қауіпсіздік және киберқатерлер

Интернет пен әлеуметтік желілерде экстремистік және террористік мазмұнның таралуы қарқынды өсуде, ол қоғамдағы алауыздықты арттырып және адастыруға бағытталған әрекеттерді күшейтеді. Сонымен қатар дезинформация мен жалған жаңалықтар ақпараттық кеңістікті улауда, бұл жағдай кибершабуылдар арқылы ұлттық маңызды нысандарға қатер төндіру оқиғаларының жиілеуіне себеп болды. Мемлекет киберқауіпсіздікті нығайту үшін арнайы шараларды қабылдап, ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге күш салуда.

14. Жастарды радикалдандыруға қарсы мемлекеттік және қоғамдық шаралар

"Жастар" бағдарламасы мен құқық бұзушылыққа қарсы орталықтар еліміздің тұрақтылығы мен қауіпсіздігі үшін аса маңызды құралдар болып табылады. Қазақстандағы жастар арасында патриоттық тәрбиені күшейту және діни сауаттылықты арттыруға бағытталған жобалардың қамтылуы 72%-ға дейін жоғары деңгейге жетті. Бұл көрсеткіш жастардың радикалды идеологияларға тартылмауы мен құқықтық мәдениеттің қалыптасуына оң әсерін тигізеді.

15. Халықаралық ынтымақтастық және Қазақстан тәжірибесі

Қазақстан экстремизм мен терроризмге қарсы халықаралық деңгейде белсенді күрес жүргізуде. Ел Ұжымдық Қауіпсіздік Келісім Ұйымы мен басқа да халықаралық форумдарда қауіпсіздік саласындағы серіктестіктерін нығайтты. Қазақстанның тәжірибесінде құқық қорғау органдары мен қоғамдық ұйымдардың бірлескен жұмысы, сондай-ақ халықаралық саладағы ақпарат алмасу мен тәжірибе бөлісу маңызды рөл атқарады. Бұл әрекеттер еліміздің қауіпсіздігін арттырып қана қоймай, халықаралық қоғамдастықта оң бедел қалыптастыруға септігін тигізеді.

16. Экстремизмге қарсы заңнаманың салыстырмалы талдауы

Экстремизм мен терроризмге қарсы күрестегі заңнамалық базаның әртүрлі елдерде қалыптасуы — бұл мемлекеттің ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саясатының маңыздылығын көрсетеді. Қазақстан, Ресей, Франция және АҚШ сынды мемлекеттердің заңнамаларының ерекшеліктерін салыстырған кезде, олардың барлығы идеологиялық қауіптерге қарсы бағытталғанымен, жазалау және алдын алу шараларында әрқилы тәсілдерді таңдағанын байқаймыз. Мысалы, Қазақстан заңнамасында ұлттық бірлік пен қоғамдық келісімнің сақталуына ерекше көңіл бөлінеді, ал Ресейде заңдардың күшті жазалаушылар сипаты басым. Францияда сөз бостандығын сақтау мен экстремизмге қарсы күрес арасында тартымды баланс сақтаса, АҚШ-та терроризмге қарсы күрестің құқықтық негіздері кең әрі жан-жақты реттелген. Бұл заңнамалық айырмашылықтар олардан қайталанбайтын тәжірибелер алуымызға мүмкіндік береді. Халықаралық құқықтық шолуларға сүйенсек, әр елдің мемлекеттерінің заңнамалары идеологиялық деректерді қамтып, жазалау мен алдын алу әдістерінде түрлі жолдарды пайдаланатыны — қауіпсіздікті қамтамасыз етудің көпқырлы тәсілдерін көрсетеді. Осылайша, әлемдік тәжірибе еларалық диалог арқылы толықтырылып, заңнамалық жаңартуларға негіз болып табылады.

17. Қазақстандағы экстремизм мен терроризмнің алдын алу стратегиялары

Қазақстанда экстремизм мен терроризмге жол бермеу бағытындағы ұстанымдар кешенді әрі тиімді стратегияларға сүйенеді. Біріншіден, құқықтық базаны нығайту мен қоғамдық ақпараттандыру жұмыстары жүйелі жүргізіледі. Бұл жастар арасында радикалданудың алдын алу мақсатымен арнайы бағдарламаларды жүзеге асыруды қамтиды. Сонымен қатар, құқық қорғау органдары мен қоғамның тығыз әріптестігі — қауіптерді уақтылы анықтап, жоюдың маңызды факторы. Әлеуметтік желілер мен медиа ресурстар арқылы ақпараттық кеңістік те бақылауда болады, осылайша теріс идейлердің таралуына тосқауыл қойылады. Үшінші басты бағыт — ұлттық бірлік пен толеранттылықты нығайту, мұның өзі әрбір азаматтың өз елінің дамуына үлес қосатынына сенімділікті арттырады. Бұл стратегиялық шаралардың бәрі бірге жұмыс істейді, сонда ғана қауіпті оқиғалардың алдын алуға мүмкіндік туады.

18. Террористік қатерді анықтау және жедел әрекет ету кезеңдері

Террористік қатерді уақтылы анықтау мен онымен күресудің тиімділігі Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі мен Ұлттық қауіпсіздік комитетінің әдістемелеріне негізделеді. Бұл процестің әр кезеңі нақтылы ұйымдастырылған: алдымен ақпарат көздерінен күмәнді белгілер жиналады, олар сараланып, қатер деңгейі бағаланады. Қажет болған жағдайда дереу тиісті құқық қорғау немесе арнайы қызметтерге хабар беріледі. Одан кейін жедел-тергеу іс-шаралары іске қосылып, қатердің нақты сипаты анықталады. Келесі кезеңде террористік әрекетті болдырмау үшін профилактикалық және жауап шаралары қолға алынады. Бұл кезеңдер бір-бірімен тығыз байланысты, әрқайсысы қауіптің алдын алу мен бейбіт өмірді сақтауда маңызды рөл атқарады. Мұндай жүйелі және құрылымды тәсіл ұлттың төзімділік қасиетін арттырып, экстремистік әрекеттерді дер кезінде тоқтатуда тиімділігін көрсетті.

19. Қоғамдық ынтымақтастық, азаматтық жауапкершілік және қауіпсіздік

Қоғамда экстремизм мен терроризмге қарсы күресте азаматтық жауапкершілік пен қоғамдық ынтымақтастық зор маңызға ие. Бірлескен күш-жігер қауіпті құбылыстарға қарсы тұруда табысты нәтижелер береді. Қоғам мүшелері арасында өзара қолдау мен сенімнің орнығуы ұлттық қауіпсіздік деңгейін арттырады. Осындай байланыстар құқық қорғау органдарына қажетті ақпаратты уақытында жеткізуге, олармен серіктестікті нығайтуға ықпал етеді. Сонымен қатар, терроризммен күрес бойынша түсіндіру қызметі қоғамдық сана мен ұйымшылдықты күшейтеді, бұл тұрақты қоғам қалыптастырудың негізі саналады. Азаматтардың құқықтық мәдениеті мен парасаттылығының өсуі жалпыұлттық қауіпсіздікке ерекше әсер етеді. Осы факторлар радикалданудың алдын алуға және қоғамды тұрақты дамытуға негіз болады.

20. Экстремизм және терроризмге қарсы күрестің сабақтары және болашағы

Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету — кешенді және үзіліссіз процесс. Ол алдын алу шараларының жүйелілігін, заңнамалық реформалардың үйлесімділігін және азаматтық қоғамның белсенді қатысуын талап етеді. Халықаралық ынтымақтастықты нығайту, әсіресе терроризмге қарсы жалпы жаһандық күресте маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, жас ұрпақтың маңыздылығын ескеру, тәрбиесін жетілдіру арқылы тұрақты даму үшін берік негіз қалыптастыру қажет. Болашаққа сенімді қадамдар жасау — бұл қауіптерді уақтылы бағалап, олармен күресте тиімді әдістерді қолдану арқылы ғана мүмкін болады. Қазақстанның бүгінгі таңда жүрген жолы осы қағидаларға негізделген.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің ресми мәліметтері, 2023.

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі, жастардың патриоттық тәрбиесі туралы статистика, 2023.

А.Қ. Әбдірахманов, "Қазақстандағы экстремизм мен терроризмнің әлеуметтік-экономикалық әсері", Алматы, 2022.

М.Ж. Сұлтанова, "Ұлттық қауіпсіздік және ақпараттық қауіпсіздіктің маңызы", Астана, 2023.

Халықаралық терроризмге қарсы күрес: тәжірибе және келешек», ҚР Қауіпсіздік Кеңесі баспасөз қызметі, 2023.

Құқық қорғау органдарының экстремизммен күресу әдістемесі. – Алматы: ҚР ІІМ баспасы, 2022.

Иванов С.Ю. Терроризмге қарсы құқықтық жүйе: салыстырмалы талдау. – Мәскеу: Юриспруденция, 2020.

Департамент ұлттық қауіпсіздік мәселелері бойынша халықаралық зерттеулер – Париж, 2021.

Экстремизмнің алдын алу және қоғамдық қауіпсіздік. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапханасы, 2023.

Американдық терроризмге қарсы заңдар және олардың әсері. – Вашингтон: Брукингс институты, 2019.