Текст выступления:

Жарақат алу, қан кету және күйік шалу кезіндегі көрсетілетін алғашқы медициналық көмек
1. Жарақаттар, қан кету, күйік: негізгі ұғымдар мен алғашқы медициналық көмек маңызы

Алғашқы медициналық көмек – адам өміріндегі ең маңызды кезеңдердің бірі. Жарақат алу, қан кету немесе күйік жағдайында көрсетілетін уақытылы әрі дұрыс көмек адамды аман алып қалудың төте жолы болып табылады. Бұл көмек зардап шеккен адамның ауыр халін жеңілдетіп, өмірін сақтап қана қоймай, оның қалпына келу процесін де жылдамдатады.

2. Жарақат, қан кету және күйік: анықтамалары мен статистикасы

Жарақаттар – бұл дене тіндерінің тұтастығының бұзылуы немесе қызметінің бұзылуы жағдайы, ол механикалық әсерлер салдарынан туындайды. Қан кету – бұл қан тамырларының зақымдануына және қанның ағуына әкелетін жағдай. Күйік – тері және тері асты ұлпаларының жоғары температура, химиялық заттар немесе электр тогы әсерінен зақымдануы. 2021 жылы Қазақстанда мектеп жасындағы 14 800 бала жарақаттар салдарынан ауруханаға таңылды, оның ішінен 17% ауыр жағдайда болды. Бұл статистика алғашқы медициналық көмек көрсетудің маңыздылығын тағы да бір мәрте дәлелдейді. Мұндай жарақаттардың алдын алуға бағытталған шаралар сондай-ақ денсаулық сақтау жүйесінің басымдығы болып отыр.

3. Жарақат түрлері: жіктелуі және белгілері

Жарақаттар екі негізгі түрге бөлінеді: жабық және ашық. Жабық жарақаттар кезінде тері бүтін қалады, алайда ішкі ұлпалар зақымданады. Мысалы, бұлшық еттердің жыртылуы, бұлшықет пен сүйек арасында қан жиналуы болуы мүмкін. Ал ашық жарақаттарда тері қабатының үзілуі немесе тесіліп, жара пайда болады. Бұл типтегі жарақаттар инфекцияға әкелуі мүмкін, сондықтан олардың алғашқы көмек көрсетуі ерекше мәнге ие. Әр түрлі жарақат түрлерінің анықтамалары мен белгілерін дұрыс білу алғашқы көмек кезінде дұрыс әрекет етуге мүмкіндік береді.

4. Жабық жарақаттар: анықтамасы мен алғашқы көмек

Жабық жарақаттар кезінде тері бүтіндігі бұзылмайды, бірақ тері астындағы ұлпалар зақымдалады. Негізгі белгілеріне ауырсыну, ісіну, сонымен қатар гематома – қан тамырларының жарылуынан кейін пайда болатын тері асты қанды топтасу жатады. Мұндай жағдайда алғашқы кезекте зақымданған аймақты салқындату өте маңызды. Мұз немесе суық компресс зардап шеккен ұлпалардың ісінуін, ауырсынуын және қанның ішке құйылуын азайтады. Бұлшық ет пен сүйек қозғалысын тежеп, иммобилизация жасау арқылы жағдайды нашарлатпауға болады. Одан әрі медициналық қызметкерге жедел көрсету арқылы қалпына келу үдерісі жақсарады және асқынулардың алдын алады.

5. Ашық жарақаттар және олардың ерекшеліктері

Ашық жарақаттарда тері қабаты бұзылып, ішкі ұлпалар ауа мен микроорганизмдерге ашылады. Бұл жарақаттар инфекцияның жоғары қаупімен сипатталады. Ашық жарақаттарға кесулер, тіліктер, жарақаттанған жаралар жатады. Осындай жарақаттарды дұрыс өңдеу – инфекцияның алдын алу үшін маңызды. Алғашқы көмек кезінде жараны дезинфекциялап, таза таңғыш салу және қажет болған жағдайда қан тоқтату шараларын қолдану керек. Жарақат алған адамның иммундық жүйесі мен жалпы жағдайы жараның бетіндегі инфекциялармен күресуде үлкен рөл атқарады.

6. Жарақат түрлері мен белгілерін салыстыру кестесі

Ашық және жабық жарақаттардың негізгі белгілері мен асқынулары айрықша сипатталады. Ашық жарақаттарда инфекция қаупі жоғары, себебі тері қабатының бұзылуы арқылы бактериялар кіруі мүмкін. Ал жабық жарақаттар көбінесе ұлпалар ішіндегі қан кету мен ісіну сияқты асқынуларға әкеледі. Сонымен бірге, ашық жарақаттарда сыртқы қан кету жиі байқалады, ал жабық жарақаттарда қан ағу тері астында шектеледі. Бұл айырмашылықтар алғашқы медициналық көмек пен емдеу әдістерін таңдауда өте маңызды. ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің травматология кафедрасының 2022 жылғы деректері осы айырмашылықтарды нақты көрсетеді.

7. Қан кету түрлері: артериялық, веналық, капиллярлық

Қан кетудің үш негізгі түрі бар: артериялық, веналық және капиллярлық. Артериялық қан кету ашық қызыл түсте және пульспен бірге тез ағады, бұл үлкен қан жоғалтудың себебі бола алады және тез арада медициналық көмек талап етеді. Веналық қан қара-қызыл түсті, баяу ағып, кейде үзіліссіз болады, қауіп деңгейі төменірек деп есептеледі. Капиллярлық қан кету жарақат бетінің барлық жағынан біркелкі аз мөлшерде ағады және ең жиі кездесетін тип болып табылады. Қан кетудің нақты түрін тану, алғашқы көмек көрсету жолдарын дұрыс таңдауда өте маңызды роль атқарады.

8. Қан кетуді тану және бағалаудың негізгі белгілері

Қан кетуді анықтау кезінде оның төгілу жылдамдығы мен түсі басты көрсеткіштер болып табылады. Мысалы, мұқият қарап, қанның қаншалықты тез ағып жатқаны мен түсін анықтау арқылы қан кетудің типін анықтауға болады. Сонымен бірге, қан кетумен бірге жүретін басқа да белгілер – терінің бозаруы, қалыптан тыс терлеу, жүрек соғысының жиілеуі сияқты симптомдар шұғыл көмек қажеттігін куәландырады. Мұндай кезеңде қан жоғалту мөлшерін бағалап, ең алдымен қан тоқтату шараларын қолдану қажет.

9. Қазақстандағы қан кетуден болатын өлім-жітім статистикасы

Қазақстанда қан кетуден болатын өлім-жітімнің басым бөлігі жасөспірімдер арасында болады. Олардың негізгілері – жол-көлік апаттары және тұрмыстық жарақаттар. Бұл жағдайлар, әсіресе сынып оқушылары арасында өмірге қауіп төндіреді. Қан кетудің қайталамалы алдын алу шаралары мен алғашқы медициналық көмек көрсету дағдыларының қалыптасуы аса маңызды. ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің 2022 жылғы деректеріне сәйкес, жол-көлік апаттарынан болатын өлім-жітімнің ең жоғары көрсеткіші өскелең жас топтарда тіркеледі. Осыдан шығатын қорытынды – жол қауіпсіздігі мен алғашқы көмек беру дағдыларын жетілдіру бойынша жұмыс жүргізу қажет.

10. Алғашқы медициналық көмек көрсету кезеңдері

Жарақат алған кезде көрсетілетін алғашқы медициналық көмек нақты алгоритм бойынша жүзеге асады. Бірінші қадам – жағдайды бағалау: зардап шеккен адамның санасын, тыныс алуын және қан айналымын тексеру. Егер қажет болса, тыныс алу жолдарын ашу және жасанды тыныс алу жүргізу, қан тоқтату шаралары қабылдау қажет. Сонымен бірге, иммобилизация жасау, тыныштықты сақтау және шұғыл түрде медициналық көмекті шақыру маңызды. Бұл кезеңдер дұрыс және жылдам орындаған кезде қаза болу және асқынулардың деңгейі айтарлықтай төмендейді.

11. Қан тоқтату әдістері: қысу, таңғыш, жгут салу

Қан тоқтату үш негізгі әдіспен жүзеге асады: тікелей қысу жасау, таңғыш таңу және жгут қолдану. Тікелей қысу – жарақатқа таза матаны қойып, мықтап ұстап тұру. Бұл ең бірінші және тиімді әдістердің бірі. Егер қан ағу тоқтамаса немесе үлкен артериядан болса, таңғышпен қатты таңу керек. Жгутты тек артериялық қан кетудің ауыр жағдайларында қолданады, себебі ол қан ағуды тез тоқтатады, алайда дұрыс қолданбау ұлпаларға зиян келтіруі мүмкін. Әр әдісті дұрыс, уақыт бойынша шектеулі қолдану жарақаттың ауырлығын азайтуға мүмкіндік береді.

12. Жгут салу ережелері мен сақтық шаралары

Жгутты қолдану ерекше сақтықты талап етеді: оны тек артериялық қан кетуде пайдалану керек және терінің үстінен, мүмкін болса киімнің сыртынан немесе жұмсақ төсемнің бетіне қойылады. Қолданылған уақытты қағазға жазып, көрінетін жерге іліп қою маңызды, ол медициналық қызметкерлерге жгутты алып тастау уақытын көрсету үшін қажет. Жгут 1-1,5 сағаттан артық қалдырылмауы тиіс, себебі ұзақ қолданғанда некроз және гангрена дамуы мүмкін. Сонымен қатар, жгут салынған жердің қан ағу орнын дәл көрсету медициналық көмекке келгенде маңызды.

13. Жараны дезинфекциялау және таңу

Жараны тиімді дезинфекциялау инфекцияның алдын алады. Бұл процесс жараны таза сумен жуу, содан кейін арнайы антисептиктерді қолдануды қамтиды. Мысалы, мирамистин немесе хлоргексидин жараны микробтардан тазартады. Таңу кезінде стерильді таңғыштар немесе бинт пайдаланылып, жара жабылады. Таңу жараны қоршап, сырттан лас жұқпалар енудің алдын алады, сонымен бірге жараның сауығуына жағдай жасайды. Әрбір таңуды жүйелі түрде ауыстырып отыру өте маңызды, сондықтан инфекцияның дамуы мен жараның қабынуы азаяды.

14. Сіңіртабан, сынықты бекіту және қозғалмауды қамтамасыз ету

Сынық немесе буын шыққан жағдайда алғашқы медициналық көмек ретінде арнайы бекіткіш тақта немесе қолданыстағы қатты заттар пайдаланылады. Бұл жарақаттың қозғалуын шектеуге арналған. Қозғалысты бюджеттеу үшін 3-4 тақтайша немесе таяқша қолданылып, жарақат аумағы сенімді бекітіледі. Иммобилизация жүрек-өкпе жүйесінің ауыр асқынуларын төмендетеді, жарақаттың ұлғаюының алдын алады. Сондықтан зақымдалған бөліктің қозғалмауын сақтау – алғашқы көмектің маңызды бөлігі.

15. Күйіктің негізгі түрлері және дәрежелері

Күйік терінің және оның астындағы ұлпалардың зақымдануы болып табылады және оның үш негізгі түрі бар: термиялық, химиялық және электрлік күйіктер. Термиялық күйіктер – жоғары температурадан, эвентуалды оттан немесе ыстық сұйықтықтан болады; химиялық – қышқылдар мен сілтілердің әсерінен туындайды; ал электрлік күйіктер токтың өтуінен пайда болады. Күйіктің дәрежесі терінің қаншалықты терең зақымданғанына байланысты бөлінеді: I дәрежеден IV дәрежеге дейін. Әр дәрежеде көмек көрсету тәсілі әр түрлі және дұрыс емдемесе, ауыр асқынуларға әкелуі мүмкін.

16. Күйік алғандағы алғашқы медициналық көмек қадамдары

Күйіктің ықтимал зардаптарын азайту үшін, оның себептерін жедел жоюға көңіл бөлу керек. Мәселен, егер адам оттан немесе қызған бұйымнан күйсе, алдымен жалынды тез сөндіріп, қызатын заттан алшақтатады немесе тоқ көзін тоқтатады. Бұл – күйіктің тереңдігін арттырмай, зақымдануды тоқтатудың алғашқы және аса маңызды әдісі. Келесі кезеңде зақымдалған жерді қаншалықты терең күйгеніне байланысты салқын сумен кемінде 10-20 минут мұқият суыту керек. Бұл ісінуді азайтып, ауырсынуды жеңілдетеді және тері қабаттарының әрі қарай күйіп кетуін тежейді. Егер киім күйген аймақта қалса, оны жыртып алуға болмайды, өйткені бұл жарақатты ушықтырады; киімнің үстінен салқын су сеуіп, суыту керек. Сонымен қатар, зақымданған қолды немесе басқа дене бөлігін жоғары көтеріп ұстау, қан айналымын реттеп, ісінуді азайтады. Бұл кезде жарақатты стерильді таңғышпен қаптап, сұйықтық шөгірмесіне жол бермеу маңызды. Бұл үдеріс медицина мамандары келгенше, науқасты бақылауға көмектеседі және инфекцияның алдын алады.

17. Күйік дәрежелері және сипаттамаларын салыстыру

Күйік жарақаттарындағы төрт негізгі дәреже бар, және олардың әрқайсысына тән сыртқы белгілері, ауырсыну деңгейі мен алғашқы көмек көрсетудің ерекшеліктері бар. Бірінші дәрежеде терінің жоғарғы қабаты ғана зақымданып, қызару және жеңіл ауырсыну байқалады. Екінші дәрежеде көпіршіктер пайда болып, ауырсыну күшейеді; мұндай жарақатқа жеңіл қарапайым алғашқы көмек жеткілікті. Үшінші дәрежелі күйікте терінің барлық қабаттары, кейде теріасты тіндері зақымданып, ауырсыну кейде сезілмейді, себебі нерв ұштары күйдірілген. Төртінші дәрежеде күйік бұлшық еттер мен сүйектерге дейін жетуі мүмкін, осындай ауыр жарақаттар шұғыл госпитализация және күрделі емдеуді талап етеді. Қазақстандағы төтенше жағдайлар министрлігінің 2023 жылғы мәліметтеріне сәйкес, әр дәреже бойынша тиімді көмек тәсілдері әртүрлі және жағдайға лайықты шараларды жедел қабылдау маңызды.

18. Қауіпсіздік және алдын алу шаралары

Күйіктерді болдырмау үшін, әрбір адам өз ортасында қауіпсіздік ережелерін сақтауы тиіс. Үйде және өндіріс орындарында өрт қауіпсіздігі ережелерін мұқият сақтау қажет. Қолданылатын пештер мен қыздыру құралдарын дұрыс орнату, балалар мен жасөспірімдерге өрт қауіпсіздігі бойынша ақпаратты жүйелі түрде беру аса маңызды. Сонымен қатар, тұрмыстық заттарды өрт көзінен алыс жерге орналастыру және өрт қауіпсіздігі құралдарын, мысалы өрт сөндіргіштерді үнемі тексеріп отыру керек. Алдын алу шараларын сақтау тек жеке жауапкершілікті емес, сонымен бірге отбасылық пен қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. Қауіпсіздік мәдениетін арттыру – келешекте күйік жағдайларының санын азайтуға үлкен септігін тигізетін маңызды қадам.

19. Жағдайлық мысал: Алғашқы көмек көрсету

Әр түрлі оқиғаларда күйік алған адамдарға алғашқы көмек көрсету тәжірибесі маңызды дағдыларды меңгеруге ықпал етеді. Бір мысалда, мектептен қайтып бара жатып, қыз бала электр плитасына қолымен тиіп, күйіп қалады. Қызу су мен таңғыш қолдану арқасында оның жарақаты жеңілдеді және ауыр асқынулар болмады. Басқа бір мысалда, өндіріс орнында жұмысшы қызған металлға қолын тигізіп алғаннан кейін, тез арада арнайы медициналық көмек келіп, оның өмірі аман қалды. Бұл оқиғалар жағдайларға шұғыл әрекет етудің маңыздылығын көрсетеді және алғашқы көмек әдістерінің нақты тәжірибеде қаншалықты тиімді екенін дәлелдейді.

20. Алғашқы медициналық көмек – өмірлілік кепілі

Алғашқы көмек көрсету дағдыларын дамыту – бұл өмірді сақтаудың және асқынулардың алдын алудың басты кепілі. Әр адам осы білімдерді меңгеріп, өз қауіпсіздігіне және жақындарының хал-жағдайына жауапкершілікпен қарап, қажет болғанда медициналық көмек көрсете алады. Мектеп жасындағы жастың осы негіздерді білуі оларға болашақта адамдардың өмірін қорғауда маңызды рөл атқаруға мүмкіндік береді.

Дереккөздер

ҚР Денсаулық сақтау министрлігі. Медициналық көмек көрсету стандарттары. Алматы, 2022.

Өмірзақова, Г. Жарақаттар және алғашқы көмек. Құрмет, №4, 2021, с.12-17.

Сарин, А.М. Қан кетуді тоқтату әдістері. Травматология журналы, 2021, т.15, №3, с.45-52.

Нұрлыбекова, А.Б. Қуат, Қ.А. Күйік жарақаттары. Медицина және өмір, 2020, №2, с.33-39.

ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің травматология кафедрасының зерттеу есебі. Астана, 2022.

Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі. Күйік зақымдануларының түрлері және алғашқы көмек әдістері. Алматы, 2023.

Жүрсінбекова М.А. «Медициналық алғашқы көмек: теория және практика». Астана, 2021.

Нұрсұлтанова Б.Қ. «Өрт қауіпсіздігі және алдын алу шаралары». Шымкент, 2022.

Қазақ медициналық журнал, 2020 жыл, №4: «Күйік жарақаттарын емдеудің заманауи әдістері».