Текст выступления:

Жеке қорғану құралдары
1. Жеке қорғану құралдары: жалпы шолу және тақырыптың өзектілігі

Адам өмірі мен денсаулығының сақталуы – әрбір қоғам үшін маңызды мәселе. Қауіп-қатерлердің артуы жағдайында жеке қорғану құралдары адамның қауіпсіздігін қамтамасыз ететін таптырмас шешімге айналды. Жеке қорғану құралдары, немесе ЖҚҚ, бүгінгі таңда көптеген салада міндетті құрал болып саналады және олардың қолданысы адамның өмір сүру сапасын сақтауда шешуші рөл атқарады.

2. Жеке қорғану құралдарының даму тарихы мен қазіргі рөлі

Жеке қорғану құралдарының тарихы әскери және өндірістік қажеттіліктерден бастау алады. Мысалы, XX ғасырдың басында бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде газға қарсы маскалар алғаш рет кеңінен қолданылды. Өндірістік қауіптерге байланысты да қорғаныс құралдары дамыды. Бүгінде ЖҚҚ биологиялық, химиялық және физикалық қауіптерге қарсы тиімді қорғаныс ретінде медицинада, өндірісте және күнделікті өмірде кең таралған маңызды құралына айналды.

3. ЖҚҚ-ның анықтамасы және негізгі жіктелуі

Жеке қорғану құралдары – адамның тыныс алу, көру, есту және терісін сыртқы қауіпті ықпалдардан қорғауға мүмкіндік беретін арнайы жабдықтар. Бұл құралдар үш негізгі топқа бөлінеді: тыныс алу органдарын қорғау құралдары (мысалы, противогаздар және респираторлар), теріні қорғау құралдары (қорғаныс киімдері мен қолғаптар), сондай-ақ көру мен есту мүшелерін қорғау құралдары (көзілдіріктер мен құлақ қорғағыштар). Әрбір топтың құрылымы мен функциялары қауптің түріне сәйкес жасақталып, тиімді қорғаныс деңгейін қамтамасыз етеді, бұл қауіпсіздіктің жоғары стандарттарына сай келеді.

4. ЖҚҚ негізгі түрлері, қызметі және қолдану салалары

Төмендегі кестеде негізгі ЖҚҚ түрлері мен олардың қызметі, сондай-ақ кеңінен қолданылатын салалары көрсетілген. Мысалы, тыныс алу құралдары өнеркәсіптік және химиялық қауіпті орталарда, медициналық мекемелерде қолданылады. Теріні қорғау құралдары өндірісте, зертханаларда және құрылыс жұмыстарында маңызды. Көру мен есту мүшелерін қорғау құралдары құрылыс алаңдарында, дәнекерлеу және зертханалық жұмыстар кезінде пайдаланылады. Әр құрал нақты қауіп түріне сәйкес таңдалып, оның қолдану аясы үнемі өзгеріп отырады, бұл қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі адаптацияның көрінісі.

5. Тыныс алу органдарын қорғау құралдары: түрлері мен ерекшеліктері

Противогаздар – улы газдар мен химиялық булардан қорғайтын негізгі қорғаныс құралдары. Олардың құрамына газды және аэрозольді фильтрлер кіреді, сондықтан олар ұзақ уақыт бойы тиімді қорғаныс ұсына алады. Сонымен бірге, респираторлар мен сүзгіш маскалар шаң мен аэрозольден қорғайды. Респираторлардың бірреттік және қайта пайдаланылатын түрлері бар, олардың барлығы халықаралық стандарттарға сай және қолданыс жағдайына қарай таңдалады. Бұл құралдар қазіргі өндіріс пен медицинада маңызды орын алады.

6. Теріні қорғау құралдары және негізгі материалдар

Теріні қорғау құралдарының маңызды бөлігі болып саналатын қорғаныс киімдері резеңке, полиэтилен және ламинацияланған маталардан жасалады. Бұл материалдар химиялық және биологиялық заттардан теріні толық оқшаулап, қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Осы киімдер өндірістік және химиялық зертханалық кеңістіктерде қолданылады және олардың су өткізбейтіндігі мен механикалық беріктігі маңызды талаптардың бірі болып табылады. Қолдану аймағына байланысты киімдердің ерекшеліктері әр түрлі болуы мүмкін.

7. Көру мүшелерін қорғау құралдары: түрлері мен сипаттамасы

Қорғаныс көзілдірігі мен қалқандар көзді түрлі механикалық соққылардан және химиялық заттардың шашырауынан сенімді сақтайды. Бұл құралдардың жабындысы тұманға, сызатқа төзімді арнайы материалдардан жасалады, сондықтан олар әрқашан таза көруді қамтамасыз етеді. Мұндай қорғаныс құралдары зертханаларда, құрылыс алаңдарында және дәнекерлеу жұмыстарында кеңінен қолданылады. Олар көзді ультракүлгін және инфрақызыл сәулелерден қорғау қасиеттерімен де ерекшеленеді.

8. Есту мүшелерін қорғау: құрал түрлері және қолданыс мысалдары

Есту мүшелерін қорғау үшін ең көп таралған құралдар құлаққаптар мен құлақ тығындары болып табылады. Біріншісі өндіріс, құрылыс алаңдары және әуе тасымалының қатты шудан қорғануына арналған, 20-40 децибелге дейін шуды төмендетеді. Екіншісі шағын өндіріс нысандарында және оқу зертханаларында кеңінен қолданылады және естудің бұзылуынан сақтауда маңызды рөл атқарады. Бұл құралдардың тиімділігі мамандар тарапынан жоғары бағалануда.

9. ЖҚҚ-ға қойылатын мемлекеттік талаптар мен стандарттар

Қазақстан Республикасының заңнамасы жеке қорғану құралдарының сапасына ерекше көңіл бөледі. Бұл құралдардың материалдарының беріктігі мен қауіпсіздік талаптары қатаң бақыланады, өнімнің сенімділігін қамтамасыз етеді. Барлық өнімдерге сәйкестік сертификаттары беріледі, жарамдылық мерзімі көрсетіледі, бұл стандарттар сақталып, бақылау жүргізілуін жеңілдетеді. Сонымен қатар, ұлттық стандарт СТ РК 1120-2022 таңбалау мен тексеру әдістерін ұстануға мүмкіндік беріп, ЖҚҚ сапасының жоғарылығын кепілдейтін маңызды құжат болып табылады.

10. Қазақстанда ЖҚҚ қолдану динамикасы: 2018-2023 жж. статистикасы

2018 жылдан 2023 жылға дейін ЖҚҚ қолдану деңгейі Қазақстанда елеулі өсім көрсетті. Нақтырақ айтқанда, мұнай-газ және химиялық секторларда қауіпсіздік талаптары күшейіп, қорғаныс құралдарын пайдалану кеңейді. Бұл үрдіс өндірістік жарақаттардың 36%-ға қысқаруына ықпал етіп, компаниялар мен ұйымдарда қауіпсіздік мәдениетінің дамуына негіз болды. Мұндай тенденция қызметкерлердің денсаулығын қорғауда оң нәтижелерге әкелді.

11. Қазақстандағы өндірістегі ЖҚҚ қолданудың мысалдары

Жаңаөзендегі мұнай саласындағы кәсіпорындарда жеке қорғану құралдарын енгізу өндірістік жарақаттардың айтарлықтай азаюына әсер етті. Бұл шара қызметкерлердің денсаулығын қорғауда маңызды қадам болды. Сонымен қатар, Павлодар химия кешенінде газға қарсы маскалар мен арнайы қорғаныс киімдері тұрақты түрде қолданылады. Мәселен, 2022 жылы ЖҚҚ қолданылмаған қызметкерлер арасында жарақат деңгейі 1,8 есеге өскені тіркелсе, бұл құралдардың қажеттілігі әбден дәлелденгенін көрсетеді.

12. Медицинадағы individual қорғану құралдарының өзектілігі

COVID-19 пандемиясы кезінде медициналық қызметкерлердің 84%-ы қорғағыш маскалар мен қолғаптарды тұрақты пайдаланды. Бұл шара инфекцияның таралу қаупін айтарлықтай азайтты. Сонымен бірге, инфекциялық бөлімшелерде қорғаныс халаттары негізгі рөл ойнады. Дүниежүзілік Денсаулық Сақтау Ұйымының зерттеулеріне сәйкес, жеке қорғану құралдарын пайдаланбау инфекция қаупінің 3,2 есе артуына әкеп соқтырады, бұл медицинадағы қорғаныш жабдықтарының маңызын көрсетеді.

13. Күнделікті өмірдегі ЖҚҚ қолдану салалары

Күнделікті өмірде ЖҚҚ қолдану өте кең ауқымды. Мысалы, тұрмыстық және құрылыс жұмыстары кезінде қолданылады. Автомобиль жүргізушілері мен спортшылар да көз және тыныс алу органдарын қорғауға арналған арнайы құралдарды пайдаланады. Балалар мен ересектер үшін қауіпсіздікке қатысты заттар әрдайым қажет, және бұл тұрғыда жеке қорғану құралдары – күнделікті өмірдің айрықша бөлігін құрайды.

14. ЖҚҚ таңдаудың ғылыми негіздері мен негізгі критерийлері

Жеке қорғану құралын таңдау кезінде бірнеше маңызды критерий ескеріледі. Біріншіден, қауіптің табиғатын анықтау – биологиялық, химиялық немесе физикалық факторларға сәйкестендіру қажет. Екіншіден, адамның жас ерекшелігі мен физиологиялық сипаттамалары құралдың тиімділігіне әсер етеді. Сондай-ақ, халықаралық стандарттармен сәйкестік талап етіледі, мысалы, EN 149 тыныс алу органдары үшін, EN 166 көру мүшелері үшін қолданылады. Құралдың экспозиция ұзақтығы мен эргономикасы да бағаланып, пайдаланудың ыңғайлылығы мен тиімділігі қамтамасыз етіледі.

15. ЖҚҚ дұрыс қолдану, бақылау және күтім сақтау талаптары

Жеке қорғану құралдарын қолданған кезде оларды үнемі тексеріп, бүтіндігін бақылау маңызды. Әр қолданар алдында фильтрлер мен тығыздық деңгейі тексерілуі қажет, зақымданған жабдықтарды дереу ауыстыру керек. Құралдардың күтімі мен жеке гигиена талаптары да сақталуы тиіс. Өндіруші нұсқауларына сәйкес жуып, арнайы температура мен сақтау шарттарын қадағалау керек, бұл қорғаныс құралдарының қызмет ету мерзімін ұзартады және тиімділігін арттырады.

16. ЖҚҚ шектеулері мен қауіптері: практикалық мәселелер

Қауіпсіздік техникасы мен жеке қорғану құралдарының (ЖҚҚ) қолданылуы маңызды болғанымен, олардың тиімділігі кей кезде әртүрлі шектеулерге және қауіптіліктерге тап болады. Біріншіден, құралдың дұрыс тағылмауы қорғаныс деңгейін айтарлықтай төмендетеді, себебі ауа жолдары толық жабылмайды немесе маска дұрыс орналаспауы мүмкін, сол арқылы жарақат алу қаупін арттырады. Мысалы, еңбек саласында жүргізілген статистикада пайдаланушының құралды дұрыс тағу дағдысының жеткіліксіздігі жиі кездесті. Екіншіден, фильтрлердің уақытылы ауыстырылмауы улы заттардың, шаңның және микробтардың енуіне жол береді, бұл денсаулыққа аса қауіпті. Бұл мәселе әсіресе өндірістік ауаларда маусымдық және режимдік бақылаудың қажеттілігін көрсетеді. Үшіншіден, ұзақ уақыт қолдану барысында кейде жайсыздық, ауа жетіспеушілігі, тыныс алудың қиындауы сияқты проблемалар туындайды, бұл гипоксия қаупін тудырады. Бұл денсаулыққа кері әсер етіп, жұмыс өнімділігіне де әсер етуі мүмкін. Сондай-ақ, материалдарға аллергиялық реакциялар мен эргономикалық шектеулер құрал сапасына және пайдаланудың ұзақтығына әсер етеді. Аллергиялық жағдайлар, әсіресе синтетикалық материалдардан жасалған құрылғыларда жиі байқалады, бұл қолданудың шектелуіне әкеледі. Осы практикалық мәселелерді шешу — қауіпсіздік саласында маңызды міндеттердің бірі.

17. Заманауи ЖҚҚ технологиялары және инновациялық шешімдер

Жеке қорғану құралдары саласында заманауи технологиялар айтарлықтай ілгерілеп келеді. Интеграцияланған сенсорлар мен биометриялық бақылау жүйелері құралдардың тиімділігін арттыруда. Осы заманауи шешімдер, мысалы, тыныс алу режимін бақылау немесе қоршаған ортадағы зиянды заттарды анықтау, пайдаланушыға қауіпсіздік деңгейін қадағалауға мүмкіндік береді. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің 2024 жылғы мәліметі бойынша, қазіргі қолданыстағы ЖҚҚ-ның 73%-дан астамы жаңа технологиялармен жетілдірілген. Бұл дерек инновацияның қауіпсіздік жүйелеріне енгізілуінің кең ауқымын көрсетеді. Сонымен қатар, бұл өзгерістер құралдардың ыңғайлылығы мен пайдаланылу сапасын да арттырады, еңбек процесінде қолайлы жағдай туғызады.

18. ЖҚҚ экологиялық аспектілері мен қайта өңдеу жолдары

Жеке қорғану құралдарының өндірісі мен қолданылуы экологиялық мәселелермен тығыз байланысты. Олар көбінесе синтетикалық материалдардан жасалады, бұл қалдықтардың табиғатқа кері әсерін арттырады. Қайта өңдеу мәселесі осы салада маңызды орын алады, себебі құралдардың көп бөлігі бір реттік немесе қысқа мерзімді пайдалану үшін арналған. Қалдық материалдарды тиімді қайта өңдеу технологиялары елімізде үдеп келеді, бұл экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етеді және ресурстарды үнемдеуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, биоыдырайтын материалдарды енгізу және эко-дизайн принциптерін пайдалану экологиялық зиянды төмендетуге бағытталған. Қазіргі кезде мамандар бұл бағыттағы зерттеулерді кеңейтіп, экологиялық қолда бар материалдардың фитнесін арттыруға күш салып жатыр.

19. ЖҚҚ пайдалану алгоритмі және негізгі сатылар

Жеке қорғану құралдарын тиімді пайдалану үшін алдын ала анықталған нақты алгоритм бар. Бұл алгоритм Қазақстан Республикасының еңбек қауіпсіздігі нормативтері негізінде жасалған және оның негізгі сатылары: қажетті құралды таңдау, құралды дұрыс кию, пайдалану кезінде техникалық қауіпсіздікті сақтау, құралдың жұмыс қабілетін үнемі бақылау және уақытылы қызмет көрсету. Әрбір қадамдағы мұқияттылық пен тәртіп жұмыс орнында жарақат алу қаупін айтарлықтай төмендетеді. Мысал ретінде, таңдалған құралдың қажеттілікке сәйкес келуі, дұрыс және толық киіну, құралдың ақауын тоқтату және реттеу сияқты маңызды операциялар бөлек кезеңдерді құрайды. Бұл алгоритмді сақтау қорғаныс мәдениетін қалыптастырыр және еңбек жағдайларын жақсартуға мүмкіндік береді.

20. Жеке қорғану құралдарының қоғамдағы орны мен болашақ дамуы

Жеке қорғану құралдары азаматтардың өмірі мен денсаулығын қорғауда шешуші рөл атқарады. Қазақстандағы білім мен технологияның дамуымен қауіпсіздік деңгейі артып, қолдану мәдениеті нығайып келеді. Бұл үрдіс тек өндіріс саласында ғана емес, күнделікті өмірде де қорғаныш шараларының маңыздылығын арттыра түседі. Болашақта инновациялық материалдар мен интеллектуалды технологиялар енгізіле отырып, құралдардың ыңғайлылығы мен тиімділігі одан әрі жақсарады деп күтіледі. Сонымен қатар, қоғамдағы қауіпсіздік мәдениетін дамытуда ЖҚҚ-ның рөлі ерекше болып қала береді, себебі олар адам өмірін сақтаудың негізгі элементтерінің бірі болып табылады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасы Мемлекеттік стандарттары мен өндірістік тәжірибе. — Алматы, 2022.

Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі. Еңбек қауіпсіздігі туралы мәліметтер. — Нұр-Сұлтан, 2023.

Дүниежүзілік Денсаулық Сақтау Ұйымы. Жеке қорғану құралдарының маңызы және инфекциялық сырқаттардан қорғау. — Женева, 2021.

Жолдасов А.О., Қорғаныс құралдарының технологиясы мен қолданылуы. — Алматы: Ғылым, 2019.

EN 149:2001+A1:2009 Respiratory protective devices. Filtering half masks to protect against particles. Requirements, testing, marking.

Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі. Жеке қорғану құралдарының инновациялық технологиялары туралы есеп. Алматы, 2024.

Нұрсұлтан, Б. Еңбек қауіпсіздігі және ЖҚҚ пайдалану тәжірибелері. Қауіпсіздік журналы, 2022, №4, с. 45-53.

Ахметова, Л. Экологиялық аспектілер және қайта өңдеу технологиялары. Қоршаған ортаны қорғау, 2023, №2, с. 19-27.