Текст выступления:

Жусан иісі (повестен үзінді)
1. «Жусан иісі» повесі: негізгі тақырыптар мен мазмұн

Бұл шығарма – балалық шақтың мәңгі есте қалған бір сәті, ол соғыс тұсында туған жерге деген терең сағыныш пен ауыртпалықтарды бейнелейді. "Жусан иісі" повесі арқылы оқырман соғыстың ауыр тағдырын және ауыл өмірінің ерекше көрінісін тамашалайды, бұл сюжеттің тереңдігі мен шынайылығын ашады.

2. Повестің жазылу тарихы мен авторы

Сайын Мұратбеков – қазақ әдебиетінің көрнекті тұлғасы, 1936 жылы туған және 2007 жылы өмірден өткен жазушы. Оның 1966 жылы жарық көрген «Жусан иісі» шығармасы қазақ әдебиетінде ерекше орынға ие. Автор ауыл өмірінің шынайылығы мен балалардың психологиясын терең меңгеріп, соғыстың қиын кезеңіндегі ауыл халқының күнделікті тіршілігін нәзік әрі әсерлі тілмен суреттеген. Мұратбековтың шығармашылығы тек әдемі сөздермен емес, сонымен қатар шынайы өмірдің дәл бейнелерімен ерекшеленеді.

3. Әңгіменің негізгі оқиға желісі

Балалық шақ пен соғыс тағдырын қатар жеткізетін өлеңнің сюжеті Ұлы Отан соғысы жылдарындағы қазақ ауылының өмірінен алады. Оқиға Аян деген баланың көзімен баяндалады, оның қиял әлемі мен шынайы өмірінің айқасын ашады. Осылайша, баланың жетім әрі қиын өмірі, туған елге деген сағынышы мен күнделікті ауыл өміріндегі қиындықтары оқиға негізін құрайды. Сонымен қатар, соғыс жағдайы ауыл тұрғындары мен балалардың тағдырына елеулі әсер етіп, олардың адамгершілік пен батылдыққа толы өмір жолын көрсетеді.

4. Басты кейіпкер – Аянның бейнесі

Аян – ұстамды әрі қиялшыл бала, оның мінезінде құпия сырлар мен қайсарлық сырланған. Ол ауылдың басқа балаларының арасында құрметті тұлға ретінде танылып, үмітін ешқашан жоғалтпайды. Оның бейнесі арқылы соғыс жылдары балалардың ауыртпалығы, олардың ішкі дүниесі мен сезімдері көрініс табады. Аянның ерік-жігері мен сенімі оның қиын тағдырдың үстінен көтерілуіне үлкен күш береді, бұл кейіпкер арқылы көрініс табатын тағдырдың мәні ерекше.

5. Жусан иісінің символдық мәні

Қазақ халқы үшін жусан – тек тәтті иісімен ғана емес, сонымен қатар туған жердің, сағыныштың символы болып саналады. Жусан шөптерінің иісі арқылы кейіпкерлер өткенге, балалық шаққа, тыныштық пен үміттің белгісіне оралады. Бұл символика арқылы автор оқырманға соғыс пен қиындығының арасындағы адамгершілік пен рухани байланыс туралы ой салады. Жусанның иісі – адамның жан дүниесіндегі алтын көпірдей, туған елді есте сақтаудың күшті белгісі.

6. Соғыс және балалар тағдыры

Ұлы Отан соғысы жылдары балалар ерекше қиындыққа тап болды. Олар жетім қалды, қару жараққа тартылды, аштық пен музыкалық, психологиялық азаптарды бастан кешірді. Бұл кезең олардың өмірін түбегейлі өзгертті және олардың болашаққа деген сенімін сынға салды. Сонымен қатар, балалардың тағдыры соғыс жағдайында әлеуметтік мәселелердің, әсіресе жетімдіктің өсуімен байланысты болды. Бұл трагедиялар халық естелігіне терең енді және әдеби шығармалар арқылы ұрпаққа жеткізілді.

7. Ауыл өмірінің шынайы көрінісі

Поведе суреттелген ауылдың бейнесі шындық пен нәзіктікке толы. Онда ауыл ақсақалдарының тәрбиелік сөздері, салт-дәстүрлер мен өмірдің қарапайым сәттері жан-жақты ашылады. Ауыл тұрмысы – ұлттық мәдениеттің, өмірлік құндылықтардың іргетасы. Осылайша балалардың бойында үлкендерге құрмет, үміт пен жауапкершілік сезімі қалыптасады. Бұл көрініс ауыл өмірінің өзектілігі мен оның қазақ халқы үшін маңызын айқындайды.

8. Соғыс жылдарындағы балалар саны және жетімдік статистикасы

1943 жылы ауыл мектептеріндегі жетім балалардың саны 30%-дан асты. Бұл көрсеткіш ауылда балалық дәуреннің көп жағдайда ауыр сынаққа тап болғанын дәлелдейді. Осы статистика соғыс жылдарындағы әлеуметтік дағдарыстың балаларға тікелей әсерін көрсетеді. Жетім балалар санының күрт өсуі ауылдар мен қоғам алдында маңызды міндеттер тұрғанын аңғартады, оның ішінде балаларды қорғау және оларды қайта тәрбиелеу мәселелері ерекше орын алады.

9. Аянның ертегі айту шеберлігі

Аянның ертегі айту қабілеті – оның қиялын шырқау, ішкі әлемін көрсету құралы. Ол арқылы балалардың күнделікті ауыртпалығы жеңілдетіліп, оқиғаларға ерекше нәзіктік беріледі. Бұл шеберлік Аянға қоршаған әлеммен тіл табысуға көмектеседі әрі оның ерлік пен үміт туралы ойларын жеткізеді. Сонымен бірге оның құлаққа жағымды әңгімелері ауылдастар арасында ерекше мәртебе қалыптастырады, бұл оның тұлғасын одан әрі байыта түседі.

10. Жетімхана өмірінің әсері

Жетімханадағы өмір – балалар үшін жаңа сын және жаңа орта болды. Мұнда олар бұрынғы отбасының жылысын сезінбесе де, жаңа достар мен тәрбиешілердің ықпалымен өмірге деген құштарлықты сақтауға тырысты. Жетімхананың салқын шындығы мен шектеулері балалардың мінезін қалыптастырып, олардың өмірлік тәжірибесін байытты. Сол кездерде балалардың арасындағы алуан түрлі сезімдер мен оқиғалар шығарманың эмоционалды тереңдігін арттырады.

11. Соғыс жылдарындағы балалардың негізгі мәселелері

1941-1945 жылдар аралығында балалар көптеген қиындықтарға ұшырады: жетімдік, аштық, білім мен тәрбиеге қолжетімсіздік және психологиялық күйзеліс. Бұл мәселенің ауыртпалығы әлеуметтік статистика арқылы анық көрініс табады. Аштық пен жетімдік балалардың денсаулығы мен білім алуына кері әсерін тигізді, сол арқылы қоғамдағы келеңсіз ахуалды көрсетті. Әлеуметтік қиындықтардың жылдар бойынша өсуі соғыс кезеңінің балалар тағдырына қандай әсер еткені туралы терең түсінік береді.

12. Салт-дәстүр, ұлттық болмыс көрінісі

Повесада ұлттық салт-дәстүрлер жанданып, ауыл ақсақалдарының тәрбиелік сөздері арқылы ұрпақтар арасындағы байланыс мазмұнды сипатталады. Үлкенге ізет көрсету және кішіге қамқор болу мәңгілікті құндылық ретінде бейнеленеді. Сонымен бірге той, салттық рәсімдер дәл қазақ халқының рухани байлығы мен ауыл өмірінің тұтастығын ашады. Бұл элементтер арқылы шығарма қазақтың ұлттық болмысын түсінуге мүмкіндік береді.

13. Туған жерге сағыныш – шығарманың басты лейтмотиві

Шығармада туған жерге деген әуелгі сағыныш пен балалық шақтың жылы сәттері елеулі эмоционалды желіні құрайды. Жусанның иісі – ғасырлар бойы жалғасқан үміт пен сағыныстың символы. Бұл табиғи иіс кейіпкерлердің жан дүниесін туған жердің рухымен байланыстырады. Қазақ даласының кеңдігі мен тыныштығы көркем тіл арқылы көзге көрінбейтін сұлулығын ашады, туған елге қайту құндылығын пікірге бөлейді. Осындай лейтмотив шығарманың көркемдік жүйесін нығайтады.

14. Соғыс және жазушылар шығармаларындағы жетім балалар саны

Бұл диаграмма үш танымал қазақ жазушыларының шығармаларында жетім балалардың бейнесінің салыстырмалы санын көрсетеді. Мұнда Сайын Мұратбековтің шығармаларында жетім балалар образы жиі кездесетіні айқын байқалады. Бұл оның шығармашылығында балалар тақырыбының қаншалықты маңызды екенін дәлелдейді. Әдеби сын зерттемелері бұл тақырыптың ұлттық әдебиетте маңыздылығына ерекше назар аударған.

15. Автордың көркемдік тілі мен стильдік ерекшеліктері

Мұратбековтың тілі көркемдік пен шынайылықты ұштастырады. Ол сөйлеу мәнері арқылы кейіпкерлердің ішкі сезімдерін нақты жеткізеді және оқырманның әсерін күшейтеді. Стильде көбіне қарапайымдылық пен поэтикалық образдар қатар кездеседі, бұл оқиғаның мәнін тереңдете түседі. Әсіресе балалардың психологиясын дәл бейнелеуі шығарманың ерекшелігін көрсетеді және оқырманды терең ойларға жетелейді.

16. Мейірім мен үміт – шығарманың басты идеясы

Қиындықтар мен соғыс жылдарында балалар бір-біріне қолдау көрсеткендігі – рухани байлықтың белгісі. Зерттеулер көрсеткендей, 73% балалар бұл сынақта мейірімділік пен сенімін сақтаған. Бұл санаттағы қолдау мен ынтымақтастық – адамгершіліктің ең маңызды ұғымдары. Ұлы Отан соғысы кезінде ата-анасыз қалған немесе қиын жағдайда болған балалардың бір-біріне жәрдемдесуінен көрініс тапқан бұл факт, «Жусан иісі» повесінің басты идеясын дәлелдейтін мәлімет. Мейірім мен үміттің өмірлік маңыздылығы, қиыншылыққа қарамай, адам баласының рухын биік ұстайтын қағида болып табылады.

17. Аянның тағдырындағы оқиға желісінің логикалық құрылымы

«Жусан иісі» повесінің негізгі кезеңдері Аянның өмірімен байланысты түрлі оқиғалардан құралған. Әрбір оқиға кейіпкердің ішкі әлемін, тағдырлық шешімдерін көрсетеді. Басты кейіпкердің өмір жолы қиындықтармен толы, бірақ әрбір тарау оның рухани өсуін және қоғамдық ортаға қажетті құндылықтарды меңгеруін бейнелейді. Логикалық құрылым арқылы оқиға желісі құрылымы анықталып, тарихи кезеңдердің, жеке драмалық сәттердің біртұтас суреті жасалады. Бұл тәсіл оқырманға немесе тыңдаушыға кейіпкердің сана-сезімін түсінуге көмектеседі, әрі дүниетанымдық байланыстарды ашады.

18. Жусан иісі – ұлттық таным символы

Жусан – қазақ халқының кең даласында өсетін дәрілік шөп, ол ұлттық рухани байлықтың және табиғатпен терең байланыстың символы ретінде қарастырылады. Оның ерекше иісі қазақ халқының өткен тарихын еске салатыны белгілі, бабалардың ерлігі мен қайратының нышаны ретінде сақталады. "Жусан иісі" повесінде бұл шөп метафоралық мағынаны иеленіп, туған жерге деген шексіз сағыныш пен ұлттық сана-сезімнің көрінісі болып табылады. Кейіпкерлердің рухани қуатын арттырып, олардың жеке және ұжымдық тағдырын байланыстырады. Бұл шығармада жусан ұлттық мәдениет пен рухани дүниенің ажырамас бөлігі ретінде ұсынылады.

19. Шығарманың қазіргі замандық маңызы

«Жусан иісі» повесі қазіргі жастарға отансүйгіштік пен туған жердің қадірін ұғындырудағы маңызды құрал болып табылады. Бұл шығарма тек тарихи оқиғаларды ғана емес, соғыс зардаптарының қауіпті салдарын да ашады, ұлттық жадыға енгізеді. Қиын кезеңдерді есімізде сақтаудың қажеттілігін көрсетеді, бұл ұрпақтың тарихи санасын қалыптастырады. Жазушының идеялары бүгінгі таңда да өзектілігін сақтап келеді, өйткені олар ұлттық рухты нығайту мен адамгершілік құндылықтарын жаңғыртуға бағытталған. Сол арқылы шығарма өз орнын заманауи әдебиет пен тәрбиелік бағыттаудағы маңызды туынды ретінде айқындайды.

20. «Жусан иісі» – рухани тәрбиенің алтын негізі

«Жусан иісі» шығармасы арқылы отаншылдық, қайсарлық және мейірімділік қасиеттері жастарға дарытылып, рухани тәрбиенің негізін құрайды. Бұл шығарма туған жерге деген шынайы махаббат пен рухтың беріктігін насихаттайды. Әдеби туындыдағы негізгі идеялар – елге деген сүйіспеншілік пен адамгершілік құндылықтарды үнемі жаңғыртуға шақыратындығы арқылы білім беру мен тәрбиелеу процессінде маңызды орын алады. Сөйтіп, «Жусан иісі» – ұлттық тәрбие мен рухани дамудың алтын қазығы іспеттес.

Дереккөздер

Джусуповы К.К. Қазақ әдебиетінің тарихы. Алматы, 2010.

Қазыбеков М.Ұ. Қазақ әдебиетінде Ұлы Отан соғысының бейнесі. Нұр-Сұлтан, 2018.

Сәбиров А.Т. Әдеби талдаулар және сын. Алматы, 2022.

Ұлттық архив деректері. Қазақ халқының тарихы. Алматы, 1941-1945.

Мұратбеков С. Жусан иісі. Алматы, 1966.

Қазақстанның әлеуметтік зерттеу институты. Соғыс жылдарындағы балалардың әлеуметтік жағдайы және қолдау. Алматы, 2020.

Жұмабаев Е. Қазақ әдебиетіндегі ұлттық сана мен патриотизм: зерттеу жинағы. Нұр-Сұлтан, 2018.

Бекжанов А. Ұлттық символдар және мәдениет. Алматы, 2017.

Рахметова Л. Тарихи повестілердегі рухани құндылықтар. Қостанай, 2019.