Текст выступления:

Ертегілер
1. Ертегілерге жалпы шолу және негізгі тақырыптар

Ертегілер – қазақ мәдениетінің рухани қазынасы әрі тәрбие көзі. Олар біздің ата-бабаларымыздан жеткен, ұрпақтан-ұрпаққа ауызша беріліп, қазіргі күнге дейін сақталған тарихи мұра. Ертегілерде халқымыздың дүниетанымы, өмір салты мен бағдарлы ойлары көрініс табады. Балаларға рухани азық болып табылып, ұлттық тәрбие мен мейірімділік тәрізді құндылықтарды насихаттайды.

2. Ертегілердің шығу тегі мен маңыздылығы

Ертегілер – халықтың ауыз әдебиетінің бір түрі ретінде ғасырлар бойы қалыптасып келеді. Олар аңыздар мен тарихи оқиғаларды, өмірлік сабақтар мен ұлттық даналықтарды бейнелейді. Осы ертегілер арқылы ұрпақтар бойында өмірлік құндылықтар мен салт-дәстүрлер сақталып, еліміздің мәдениеті ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді.

3. Ертегілердің негізгі түрлері

Қиял-ғажайып ертегілер фантазия мен сиқырлы кейіпкерлерге толы, олар балалардың қиялын кеңейтеді. Хайуанаттар туралы ертегілерде аңдар адамгершілік қасиеттер арқылы тәрбиелік сабақ береді. Тұрмыс-салт пен батырлар ертегілері өмірдің әр түрлі қырлары мен елдің тарихын көрсетіп, халықтың рухани құндылықтарын ұсынады.

4. Қиял-ғажайып ертегілердің ерекшеліктері

Қиял-ғажайып ертегілер кейіпкерлерінің арасында сиқырлы заттар мен ерекше күштер бар. Мысалы, ұшатын кілем, ауыспалы киім немесе қайта тірілетін кейіпкерлер. Бұл ертегілерде қауіпті оқиғалар мен ғажайып сәттер қатар жүреді, олар назар аудартады және балаға өмірлік маңызды сабақ береді.

5. Хайуанаттар туралы ертегілердің ерекшеліктері

Хайуанаттар ертегілерінде аңдар адам қасиеттерімен бейнеленеді. Мысалы, түлкі тапқыр болып, ал қасқыр қатігез кейіпте суреттеледі. Бұл ертегілер балаларға дұрыс пен бұрысты ажыратуды үйретеді, олар мінез-құлықтың маңыздылығын түсіндіреді.

6. Тұрмыс-салт ертегілеріндегі идеялар

Тұрмыс-салт ертегілерінде ауыл өмірі мен отбасының маңызы айтылады. Онда түрлі салт-дәстүрлер, той-төрлеттердің ерекшеліктері сипатталады. Бұл ертегілер балаға ұлттық мәдениетті үйретіп, қоғамдағы орнын түсінуге көмектеседі.

7. Батырлар ертегілерінің мазмұны мен қаһармандары

Батырлар ертегілері ел мен жерді қорғаған қаһармандарды дәріптейді. Олардың ержүректігі, әділдігі мен патриотизмі ұрпақтың патриоттық сезімін оятады. Алып Ер Тұңға, Алпамыс пен Қобыланды сияқты кейіпкерлер - ұлттық эпостың белгілі өкілдері. Бұл ертегілер жастарға азаматтық және батырлық үлгі ретінде қызмет етеді.

8. Қазақ ертегі жанрларының мектеп оқу бағдарламасындағы үлесі

Қазақ әдебиеті жинақтарының статистикасы бойынша, мектеп бағдарламасында қиял-ғажайып ертегілерге басымдық беріледі. Бұл балалардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға әсер етеді. Сонымен бірге, хайуанаттар және тұрмыс-салт ертегілері де қоғамдық тәрбие үшін маңызды орын алады. Осылайша, мектеп бағдарламасы ұлттық рухани құндылықтарды қалыптастыруда негізгі құралдардың бірі болып табылады.

9. Танымал қазақ ертегілері мен олардың кейіпкерлері

Қазақ ертегілері арасында "Алпамыс батыр", "Қырық тілек", "Күлтегіннің ертегілері" сияқты шығармалар кеңінен танымал. Олардың кейіпкерлері батыл, әділ және ақылды болып бейнеленген. Бұл ертегілер балаларға патриоттық сезім мен адамгершілік қасиеттерді сіңіруге бағытталған.

10. Ертегі кейіпкерлерінің жағымды және жағымсыз бейнелері

Ертегілерде батыр, еңбекқор және мейірімді кейіпкерлер басым болады, олар балаларға үлгі болып табылады. Ал жағымсыз кейіпкерлер сарқыт, жауыз және арам болып сипатталады, олардың әрекеттері теріс моральдық бағамен көрінеді. Осылайша, ертегілер балаларды өмірдегі дұрыс пен бұрысты ажыратуға үйретеді.

11. Ертегілердегі ғажайып және сиқырлы заттар

Сиқырлы заттар ертегінің негізгі элементтерінің бірі болып табылады. Олар кейіпкерлерге ерекше күш пен мүмкіндік береді. Мысалы, ұшатын кілем немесе сиқырлы таяқша арқылы қиындықтарды жеңуге болады. Бұл заттар оқиғаның дамуына ықпал етіп, балалардың қызығушылығын оятады.

12. Қазақ халық ертегілерінің түрлері мен мысалдары

Қазақ ертегілерінің түрлері әртүрлі: қиял-ғажайып, хайуанаттар, тұрмыс-салт және батырлар ертегілері. Мәселен, "Алпамыс батыр" батырлар ертегісіне жатады, ал "Жылан мен Түлкі" хайуанаттар ертегісі. Бұл әртүрлілік халықтың тарихи және қоғамдық өмірінің кең спектрін көрсетеді және тәрбиеде ерекше орын алады.

13. Ертегілердің тәрбиелік және құндылықтық мазмұны

Ертегілерде мейірімділік пен адалдық, еңбексүйгіштік пен табандылық сияқты қасиеттер насихатталады. Жақсы мен жаманның күресі арқылы әділеттілік маңызы түсіндіріледі. Сонымен қатар, ертегілер ұлттық рух пен даналықты дамытуға көмектеседі, олар ұрпақ тәрбиесінде маңызды роль атқарады.

14. Ертегі құрылымының кезеңдері

Қазақ ертегілері әдетте біртіндеп дамитын құрылымға ие. Олар басталуы - кейіпкерлер мен оқиға орнымен таныстыру; дамуы - мәселелер мен қиындықтардың көрінісі; кульминациясы - шешім қабылдау және шешімнің нәтижесі; соңы - қорытынды мен сабақ. Бұл төрт кезең ертегінің логикалық құрылымын сақтай отырып, тыңдаушыларды оқиғаға тартады.

15. Ертегі айту және тыңдау дәстүрінің мәні

Қазақ халқы ертегілерді ауызша жеткізудің дәстүрін жүз жылдан астам уақыт бойы сақтап келеді. Бұл дәстүр ұлттық мәдениеттің ажырамас бөлігі болып, балалар мен үлкендерге рухани азық береді. Ертегі айту арқылы халықтың тарихы мен мәдениеті ұрпақтан ұрпаққа беріледі.

16. Ертегі кейіпкерлерін бейнелеу өнері мен кітаптардағы көрінісі

Ертегілерде кейіпкерлердің бейнесі көркем суретшілер мен жазушылар шығармашылығының басты нысанына айналған. Мысалы, қазақ ертегілеріндегі батырлар мен керемет кейіпкерлер, олардың мінез-құлықтары мен киімдері, киелі заттары суретшілердің қолында өмірге келіп, балалар мен оқырмандарға ерекше әсер етеді. Бұл бейнелер берілген тақырыптың маңыздылығын айқындап, оқиға атмосферасын қуаттайды. Сондай-ақ, ертегі мәтіні мен иллюстрация бір-бірін толықтырып, оқырманды ертегі әлеміне тереңірек ендіреді.

17. Ертегілердің ғасырлар бойы даму кезеңдері

Ертегілер ежелгі дәуірлерден бергі халықтардың ауызекі шығармашылығында қалыптасқан. Алғашқы жазбаша ертегілер Месопотамия мен Египетте сақталған, содан кейін орта ғасырларда еуропалық халықтар мен шығыс мәдениеттерінде дамыды. Қазақ халқының ертегілері ғасырлар бойы ауыздан-ауызға өтіп, ұлттық мәдениет пен тұрмыс-салтының бір бөлшегі ретінде жалғасып келеді. Сонымен қатар, XIX ғасырдың соңында ертегілер жазылып басталды, ал XX ғасырда олар балалар әдебиетінің маңызды түріне айналды.

18. Қазақ және әлемдік ертегілер арасындағы үндестік

Қазақ ертегілеріндегі сиқырлы элементтер Ханс Кристиан Андерсеннің және Гримм ағайындыларының ертегілерімен үндес келеді. Мәселен, сиқырлы заттар, өзгеше кейіпкерлер әлемнің бәрінде кездеседі. Ғажайып кейіпкерлер мен моральдық идеялар көптеген халықтардың мәдениетіндегі ортақ құндылықтарды көрсетеді. Бұл үндестіктің арқасында әртүрлі тілдер мен мәдениеттер арасындағы байланыстар нығайып, біз басқалардың тарихы мен дәстүрін тереңірек түсінуге мүмкіндік аламыз.

19. Қазіргі заман ертегілері және олардың бала дамуына әсері

Қазіргі заманғы ертегілер жаңа технологиялар мен мультимедианың көмегімен балалар арасында танымал болуда. Олар тек көңіл көтеру емес, сонымен қатар бала психологиясына оң ықпал етеді, шығармашылық қабілеттерін арттырады және моральдық құндылықтарды ұғындырады. Мысалы, экологиялық тақырыптағы заманауи ертегілер балаларды табиғатты қорғауға ынталандырады. Сонымен қатар, қазіргі ертегілердің мазмұны қоғамдағы өзгерістер мен жаңа идеяларды көрсетеді, бұл балалардың ой-өрісін кеңейтеді.

20. Қазақ ертегілерінің ұлттық тәрбиедегі ролі

Қазақ ертегілері ұлттық мәдени дәстүрлер мен құндылықтарды сақтаудың негізі болып табылады. Олар балаларды отансүйгіштікке, адалдыққа және еңбексүйгіштікке тәрбиелейді. Ертегілердің халықтық нақыл сөздері мен моральдық сабақтары балалардың тұлға ретінде қалыптасуына ықпал етеді. Осылайша, ертегілер ұрпақтан-ұрпаққа маңызды рухани мұра ретінде жалғасып келеді және ұлттық руханияттың байлығын арттырады.

Дереккөздер

Қазақ әдебиеті оқулығы. Алматы: Білім, 2023.

Фольклорлық жинақтар. Қазақ мемлекеттілігі институты, 2020.

Серікбаев, А. "Қазақ ертегілерінің құрылымы мен мәні". Астана, 2022.

Жұмабаев, Т. "Ауыз әдебиеті және ұлттық тәрбие". Қаратау, 2019.

Қазақ әдебиеті және мәдениет зерттеулері. Алматы, 2021.

Нұрғалиев С.Қ. Қазақ ертегілері: тарихы мен қазіргі жағдайы. Алматы, 2018.

Андреев М.С. Мировые сказочные традиции. Москва, 2015.

Төлегенова Г.Б. Сказка в воспитании и развитии ребенка. Алматы, 2020.

Jenkins, H. Children's literature and culture. New York, 2017.

Левина Т.В. Сказочные сюжеты и национальная идентичность. Санкт-Петербург, 2019.