Текст выступления:

Тортай мінер ақбоз ат
1. “Тортай мінер ақбоз ат” — басты тақырыптары мен өзектілігі

Әдебиет әлеміне енді қадам басқан оқырман үшін "Тортай мінер ақбоз ат" шығармасының негізгі тақырыптары мен көркем образдары өмірдің мәнін ашуда маңызды рөл атқарады. Бұл туындыда адам болмысының күрделілігі, балалық арман мен ауылдың шынайы өмірі көркем тілмен өріліп, оқырманның санасына терең із қалдырады.

2. Жүсіпбек Қорғасбек және шығарманың жазылу тарихы

Қазақ әдебиетінің көрнекті қаламгері Жүсіпбек Қорғасбек 1974 жылы жарыққа шыққан "Тортай мінер ақбоз ат" шығармасымен кеңестік ауыл өмірінің бейнесін және жасөспірім тағдырын шебер суреттейді. Бұл шығарманың жарық көруі кеңестік кезеңдегі ауыл шаруашылығындағы ауыртпалықтар мен қоғамдық өзгерістерді көркем түрде көрсетуге мүмкіндік берді.

3. Тортай бейнесінің сипаттамасы

Шығарманың басты кейіпкері Тортай — қиын өмір жағдайында өсіп келе жатқан бала. Оның мінезі еңбекқорлық пен нағыз қазақ баласына тән батылдықты көрсетеді. Тортайдың армандары мен үміт-тілектері оның ішкі жан дүниесін ашып көрсетеді, ол қиыншылықтарға қарамастан өмірден жақсы нәрселер күтеді.

4. Қожа — оқиғаның баяндаушысы әрі досы

Қожа — Тортайдың сенімді досы әрі оқиғаның баяндамашысы. Ол шығарманың көркем құралы ретінде балалық достықтың маңыздылығын көрсетеді. Қожа арқылы автор оқырманға ауыл өміріндегі достық сезімінің шынайылығын жеткізеді, бұл кейіпкердің көзқарасы мен мінез-құлқы да ерекше бояу алады.

5. Ақбоз ат нышанының көркемдік мәні

Ақбоз ат – шығарманың символы ретінде балалардың арман-мақсаттарының тірегі болып табылады. Ол бақытқа жетудің, еркіндік пен биік мақсатқа ұмтылудың белгісі ретінде суреттеледі. Қазақ мифологиясындағы ақбоз аттың жақсылық пен игіліктің сарапшысы ретіндегі рөлі шығарманың идеялық мазмұнын тереңдете түседі.

6. Ауыл өмірінің шынайы көрінісі

Шығармада көрсетілген ауыл өмірі – бұл күнделікті тұрмыс пен еңбек көрінісі. Қиыншылықтар мен мал шаруашылығындағы еңбек баланың мінезін шыңдап, табандылық пен төзімділікті арттырады. Жазғы шабындық, мал бағу сияқты күнделікті жұмыстар ауыл тіршілігінің негізін құрайды. Ауылдағы достық пен туыстық байланыстар балалардың дүниетанымына терең әсер етеді.

7. Достық пен адалдықтың құндылығы

Шығармада достық пен адалдық — адамның негізгі құндылықтары ретінде ерекше көрініс тапқан. Достық арқылы бала өзіне жақындарымен сенімді қарым-қатынас орнатып, өмірлік қиындықтарды жеңуге көмектеседі. Адалдық пен шынайылық — келешек өмірде табыс пен бақытқа жетудің негізі.

8. Арман мен шындық арасындағы қайшылық

"Тортай мінер ақбоз ат" шығармасының 1974 жылы жариялануы кеңестік ауыл өмірінің ащы шындығын ашық бейнелеу маңызды сәті болды. Тортайдың арманы мен ауылдағы шындық арасындағы қақтығыс, оқырманды өмірдің күрделі жағдайларын терең түсінуге жетелейді.

9. Тортай мен Қожаның мінез-құлқын салыстыру

Кестеде Тортай мен Қожаның өмірге көзқарасы мен мінез ерекшеліктері айқын көрініс табады. Тортайдың армандары, еңбекқорлық және тағдырға төзімділігіне қарағанда, Қожаның білімге құштарлығы мен тәртіптілігі екі түрлі тұлғаның бейнесін береді. Бұл салған кемел бейне қазақ оқушысының балалық кезеңінің екі түрлі типін көрсетеді.

10. Кейіпкерлердің тәрбиелік ерекшелігі

Тортай — ерте еңбекке араласып, анасына қамқор болатын бала ретінде тәрбиелік үлгі ұсынады. Ал Қожа — білімге құштар, үлгілі оқушы болып, жас ұрпаққа адалдық пен тәртіптің маңызын дәлелдейді. Екі кейіпкер арқылы автор өмірдің екі түрлі қырын көрсетіп, жас оқырманға терең тағлым жетелейді.

11. Қоғамдағы әділетсіздік пен армандар

Кеңестік кезеңдегі ауылда әлеуметтік теңсіздік қатты сезілді. Тортайдың армандарының орындалмауы – қоғамдағы әділетсіздіктің көрінісі. Кедейлік пен мүмкіндік тапшылығы балалардың жан-жақты дамуына кедергі жасайды. Бұл – олардың болашаққа ұмтылысына кері әсерін тигізетін күрделі әлеуметтік мәселе.

12. Ана мен отбасының рөлі

Ауылды өмірдің күрделілігінде ана мен отбасының орны ерекше. Олар балаларға мейірім мен тәрбие әкеліп, өмірлік қиындықтарды жеңуге көмектеседі. Отбасы – бала тұлғасының қалыптасуы мен қоғамға бейімделуінде басты рөл атқарады, бұл шығарманың тәрбиелік мәнін күшейтеді.

13. Шығармадағы табиғат пен пейзаж жаңғырығы

Ауылдың кең дала мен көкжиегі кейіпкерлердің армандарын және балалық шабытты асқақтатады. Табиғат көріністері шығарманың сұлулығы мен ерекше мәнін ашады, сондай-ақ балалардың ішкі дүниесін түсінуге мүмкіндік береді. Жазғы жайлаулар мен көктемгі гүлдер образдары шығарманы одан әрі тірілтіп, рухани байытады.

14. 1940-1970 жылдардағы ауыл оқушылары: сандық деректер

Бұл кезеңдегі білім сапасының артуы ауыл мектептерінің дамуына ықпал етті және оқушылардың жоғары білім алу мүмкіндігін кеңейтті. Оқушылардың санының өсуі мен білім деңгейінің жақсаруы ауылдық білім беру саласындағы маңызды прогрессті көрсетеді.

15. Тіл ерекшеліктері мен халықтық сөз ауаны

Әңгіменің тілінде қазақтың бай ауызекі сөйлесу дәстүрі толық көрініс тапқан. Автордың қолданған әзіл-қалжыңы кейіпкерлердің мінезін аша отырып, оларға ерекше шынайылық пен жақындық береді. Диалогтар ауыл тұрмысының өміршеңдігін көрсете отырып, заманауи мәдениеттің әсерін сезінуге септігін тигізеді.

16. Ақбоз ат туралы халықтық және фольклорлық деректер

Ақбоз ат — қазақ мифологиясында ерекше мәнге ие тұлға ретінде танылған, ол батырлық пен жеңістің символы ретінде құрметке ие. Қазақ халқының ертеден келе жатқан аңыз-қиссаларында ақбоз аттың бейнесі құлаш жайып, жеңісті жеңілдетуші тұлға рөлін атқарады. Мысалы, соғыс пен төзімділіктің қандай болмасын сынағынан өтіп, ақбоз ат ержүректілік пен батылдықтың үлгісі болып табылады.

Фольклорлық шығармаларда ақбоз ат жер бетіне игіліктің бастаушысы ретінде бейнеленеді. Бұл бейне, әсіресе, қазақ халқының көшпелі өмір салты мен табиғатпен тығыз байланысына негізделген. Ақбоздың пайда болуы жаңа кезеңнің, жаңа өмірдің символы ретінде қабылданып, оның салтанатты келуі дәстүрлі қауымдастықтарға жаңашылдық пен үміт әкеледі.

Көптеген аңыз-әңгімелерде ақбоз ат пен тіршілік арасындағы байланыс айқын көрсетіледі. Оның бейнесі халықтың өмір сүру дәстүрі мен рухани әлемін біріктіре отырып, ұлттық болмысымыздың айнасы іспетті. Бұл тұлға халық өміріндегі табиғат пен адам арасындағы үйлесімділікті бейнелейді.

Ақбоз аттың символдық мәні шығармаларда балалық арман мен ұлттық сана арасындағы ерекше үйлесімділік ретінде пайда болады. Бұл символика арқылы жазушылар мен зерттеушілер қазақ халқының өткенін, күнделікті тұрмысындағы рухани иілістерін жеткізеді.

17. Туындының эмоционалдық әсері және басты сабақтары

Өкінішке қарай, бұл слайдтың деректері толық берілмегендіктен, нақты мәліметтер негізінде сөйлеу мүмкін емес. Дегенмен, жалпы әдеби туындының эмоционалдық әсері адамның ішкі сезімдерін қозғайды, ал басты сабақтары — өмірлік құндылықтарды, адамгершілік қасиеттер мен қоғамдық қатынастарды түсіңдіру болып табылады. Әдеби тілде бұл негізгі кезеңдер арқылы оқырманға терең рухани әсер қалдыру мақсаты көзделеді.

18. Шығарманың бүгінгі күнмен байланысты маңызы

Бұл слайдта да нақты кезеңдер мен оқиғалар туралы ақпарат берілмегенімен, жалпы шығарманың бүгінгі өмірмен байланысы қоғамдық құндылықтар мен қазақ халқының рухани дәстүрлерін қазіргі заман талабымен ұштастыруда. Осындай туындылар жастардың ұлттық сана-сезімін қалыптастыруда, өскелең ұрпақтың моральдық негізін бекітуге ықпал етеді. Сонымен қатар, бұл шығармалар тарихи сабақ ретінде қызмет етіп, қазіргі заманның қиындықтарын түсінуге және оларды еңсеруге жол көрсетеді.

19. Ұлттық құндылықтар мен рухани мұра сабақтастығы

Бұл слайдта Тортайдың ерік-жігері ұлттық тәрбие жүйесінде маңызды компонент ретінде айтылады. Оның мінезіндегі күш пен табандылық қазақ мәдениетінде рухани дамудың негізі саналады. Бұл қасиеттер туған жер мен халық алдындағы жауапкершілікті сезінуге көмектеседі.

Қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымындағы достыққа адалдық — басты құндылықтардың бірі. Бұл қасиет ұлттық бірлік пен тұрақтылықтың кепілі болып табылады, достық қарым-қатынастар өмірдің барлық саласына оң ықпалын тигізеді.

Сонымен қатар, ауылдық ортадағы сабырлылық пен төзімділік ерекшеліктері сондай-ақ қазақ халқының рухани мұрасының маңызды бөлігін құрайды. Бұл қасиеттер кез келген қиындықты жеңуге, қоғамдық өмірдің қиыншылықтарынан өтуге септігін тигізеді.

20. “Тортай мінер ақбоз ат” — өмірлік құндылықтарға шақыру

"Тортай мінер ақбоз ат" шығармасы терең философиялық мағынаға ие, ол арманға сенудің, достыққа және әділдікке беріктіктің үлгісі ретінде ұсынылады. Шығарма адамға қоғам алдындағы жауапкершілікті, өмірлік маңызды сабақтарды түсіндіреді, рухани тәрбиенің құнды ресурсы болып табылады. Бұл туынды ұлттық тұрмысты, адамгершілік құндылықтарды дәріптеп, әр оқырман жүрегінде із қалдырады.

Дереккөздер

Қорғасбек Ж. "Тортай мінер ақбоз ат" — қазақ әдебиетінің көрнекті шығармалары. Алматы, 1978.

Мәметов А. Қазақ әдебиетінің тарихы. Алматы, 2002.

Ахметова Ж. Кеңестік кезеңдегі қазақ ауыл әдебиеті. Нұр-Сұлтан, 2014.

Нұрдәулетов Т. "Тортай мінер ақбоз ат": кейіпкерлер мен рухани мәні. Қазақ әдебиеті журналы, 2019, №2.

Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика бюросы. Білім және ғылым саласындағы деректер. 1971.

Ә. Жантаев, Қазақ мифологиясы және дәстүрлі мәдениет, Алматы, 2015.

Б. Нұрғали, Қазақ фольклорының тарихы, Нұр-Сұлтан, 2018.

Ж. Қабылбекұлы, Ұлттық құндылықтар және рухани мұра, Қарағанды, 2020.

Ғ. Мұратбаев, Қазақ әдебиетінде символика мен метафоралар, Алматы, 2017.