Текст выступления:

Ерте түркілік тас қашау, бейнелеу және кезеңдік өнері
1. Ерте түркілік тас қашау, бейнелеу және кезеңдік өнерге жалпы шолу

Тас қашау – түркі тайпаларының бай мәдениетін бейнелейтін ежелгі өнер формасы. Бұл өнер адамзат тарихында ерекше орын алып, ежелгі қоғамдардың құндылықтары мен сенімдерін көрсетеді. Қолдан жасалған тастардағы суреттер арқылы халықтың ата-бабаларымыздың дүниетанымын, өмір салтын және табиғатпен байланысын түсінуге болады. Осы сөзсіз құндылық тас қашау өнерінің ғалымдар мен зерттеушілер үшін маңызды объект екенін айғақтайды.

2. Түркі халықтарының тарихи түп-тамыры

VI-IX ғасырларда Еуразия даласында түркі халықтарының қалыптасуы басталды. Бұл кезеңде олар Алтай тауларынан қоныс аударып, қазіргі Қазақстан жерінде қуатты қағанаттар құрды. Қағанаттардың қоғамдық құрылымы, әскери және дипломатиялық қызметтері тас қашау және бейнелеу өнерінің дамуына зор әсер етті. Түркі халқының этникалық, мәдени және саяси негіздері осы кезеңде қалыптасып, келесі дәуірлерге ұстаздық рөл атқарды.

3. Тас қашау өнерінің алғашқы көріністері

Ерте дәуірлерде пайда болған тас қашау суреттері – біздің ежелгі ата-бабаларымыздың табиғатпен және рухани әлеммен араласудың куәсі. Мысалы, кейбір петроглифтер аңдардың өмір сүруін, аңшылық сахналарын немесе көне ритуалдардағы көріністерді бейнелейді. Бұл суреттер арқылы қоғамның діни көзқарастары мен күнделікті өмірі туралы бай ақпарат алуға болады. Тас қашау өнерінің алғашқы көріністері көне түркі мәдениетінің бастауы ретінде ерекше маңызға ие.

4. Орхон-Енисей жазбаларының ғылыми маңызы

Орхон-Енисей жазбалары – түркілердің ерліктерін, қағанат құрылымын және тұрмыс салтын ашатын көне дереккөздер. Бұл жазбаларда тарихтағы белгілі тұлғалардың өмірі, олардың халқымен қарым-қатынасы егжей-тегжейлі баяндалған. Сонымен қатар, бұл жазбалар түркі жазба мәдениетінің бастауы болып, тіл тарихының және этнографияның дамуына үлкен үлес қосады. Ғалымдар үшін бұл жазбалар – ежелгі түркілердің дүниетанымын, әлеуметтік құрылымын түсінетін таптырмас мәлімет көзі.

5. Көне түркі бейнелеу өнерінің негізгі тақырыптары

Көне түркі бейнелеу өнерінде аңдар, аспан денелері, батырлар мен мифологиялық кейіпкерлер маңызды орын алады. Бұл тақырыптар тас қашау арқылы халықтың рухани және материалдық мәдениетін бейнелейді. Әсіресе, аң стилі табиғат пен адамның үндестігін білдірсе, батырлар бейнелері ерлік пен ұлттық мақтаныштың символына айналған. Сондықтан бұл өнер туындылары – халқымыздың тарихи және мәдени мұрасының анық көрінісі.

6. Тас қашау өнерінің хронологиялық кезеңдері

Тас қашау өнерінің кезеңдері әр дәуірде өзіне тән техникалық және стильдік ерекшеліктерімен айқындалады. Бастапқыда қарапайым геометриялық фигуралар мен аң бейнелері кездессе, кейінірек күрделі композициялар дамыды. Әр кезеңде петроглифтердің техникалық шеберлігі артты, стильдік түрлері байыды. Бұл даму өнердің әлеуметтік және мәдени сипатын көрсетеді. Сонымен бірге, бұл өзгерістер адам өмірінің, дүниетанымының және технологияның дамуымен байланысты болды.

7. Мұртты қорғандар мен балбал тастардың тарихы

Мұртты қорғандар мен балбал тастар түркілердің ескерткіштері ретінде тарихи-мәдени маңызы зор. Бұл тастар сақ дәуірінен бастау алып, кейінгі орта ғасырларға дейінгі кезеңде кеңінен қолданылған. Олар батырлардың рухын ардақтап, туған жер үшін күрескен қаһармандарды еске түсіреді. Сонымен қатар, мұртты қорғандар түркілердің діндік және әлеуметтік көзқарастарының көрінісі болып табылады, олардың ритуалдық қызметтерін бейнелейтін маңызды элементтер ретінде қызмет атқарған.

8. Қазақстандағы танымал петроглиф кешендері

Қазақстанның әр түрлі аймақтарында көптеген петроглиф кешендері орналасқан. Мысалы, Тамғалы тас, Қаратау және Теңіз өңірлеріндегі суреттер ежелгі өмірдің көріністерін қамтиды. Бұл кешендер адамдардың аңшылық, көшпелі тұрмыс және діни сенімдерін бейнелейді. Әр кешен өзінің ерекшелігімен, сюжеттік мазмұнымен және стилистикалық ерекшеліктерімен қызықтырады. Қазақстанның бай табиғаты бұл өнер туындыларының сақталуына қолайлы жағдай туғызған.

9. Түркілік тас бейнелеудің аймақтық ерекшеліктері

Түркі тас бейнелеу өнерінің аймақтық ерекшеліктері суреттердің тақырыбы мен техникасында айқын көрінеді. Барлық региондарда аң стилі мен құстардың бейнелері жиі кездеседі. Бірақ техникалық тәсілдер, яғни қашау әдістері және композициялық шешімдер әр түрлі. Мысалы, батыс аймақтарда суреттерде айқын және шынайы сызбалар болса, шығыста көбіне символикалық және стилизацияланған бейнелер басым. Бұл әртүрліліктің себебі – аймақтық мәдениет пен табиғат жағдайларының өзара ықпалы.

10. Аң стилінің тас өнеріндегі маңызы

Аң стилі тас өнерінің негізгі элементі ретінде халықтың табиғатпен тығыз байланысын көрсетеді. Бұл стиль арқылы ежелгі адамдар қоршаған ортаны танып, оған құрмет көрсетті. Аң бейнелері – батырлық пен рухани қорғаныстың символы, олар халықтың қорғаныс пен жаңару идеяларын жеткізді. Сонымен қатар, аң стилі мәдениетаралық байланыстар мен диалогтың арнасына айналды, себебі бұл элементтер жасақталған аймақтарда түрлі этностар арасында ортақ тіл бола білді.

11. Түркі жауынгер бейнесі және батырлық идеал

Көне түркі бейнелеу өнерінде жауынгер образы батырлық пен ерліктің, қорғаншылық пен батырлық идеалдардың символы ретінде көрініс тапты. Бұл бейнелерде жауынгердің киімі, қаруы, және мінез-құлқы егжей-тегжейлі суреттелген. Олар халықтың қаһармандық дәстүрлерін сақтап, рухани бекітуге арналған. Сонымен бірге, бұл тұлғалар туысқандық пен қоғамдағы орынды білдіреді, олардың ерлік істері кейінгі ұрпақтарға үлгі болды және халық мұрасында басты рөл атқарды.

12. Тас өнерінің географиялық таралу картасы

Петроглифтер негізінен Қазақстанның орталық және оңтүстік өңірлерінде, сондай-ақ Моңғолия мен Қырғызстанның тау аймақтарында шоғырланған. Бұл аймақтар ежелден мәдениет пен діннің тоғысы орны болып саналған. Бұл табиғи ландшафт пен жануарлар дүниесінің байлығымен қатар, тас өнерінің дамуына қолайлы жағдай туғызды. Сондықтан, тас өнерінің таралуы халықтардың көшпелі өмір салты мен этникалық қоныстану тарихын көрсетеді.

13. Ерте түркі тас өнерінің даму кезеңдері

Археологиялық зерттеулерге сүйенсек, ерте түркі тас өнері бірнеше даму сатыларынан өтті. Алғашқы кезеңде петроглифтер ұсақ емес, қарапайым түсініктер мен суреттерден тұрды. Кейінгі кезеңдерде композициялар күрделене түсіп, символдар мен мифологиялық сюжеттер енгізілді. Соңғы кезеңдерде техника мен стиль дамыды, бейнелердің мағынасы ауқымды және көпқабатты болды. Бұл кезеңдер өнердің әлеуметтік және рухани функцияларын толық көрсетіп, көне түркі мәдениетін анықтады.

14. Мифологиялық сюжеттер мен символдар

Көне түркі тас өнерінде мифологиялық мотивтер мен символдар маңызды орын алады. Олар халықтың дүниетанымын, сенім жүйесін және табиғатқа қатынасын бейнелейді. Мысалы, күн, ай, құстар және жануарлар образы кең тараған, олар өмірдің жаңаруы мен күш-қуатты білдіреді. Бұл бейнелер арқылы ежелгі адамдар өздерінің ритуалдарын, тарихи оқиғалары мен аңыздарын сақтап қалды. Мифологиялық сюжеттер тас өнерінде рухани мағынаны арттырады.

15. Тас бейнелеудегі әйел және ана бейнесі

Ерте түркі тас бейнелеу өнерінде әйел және ана бейнесі ерекше құрметпен бейнеленген. Бұл образдар өмірдің бастауы мен біздің бабаларымыздың ұрпаққа деген қамқорлығының символы болған. Әдетте, әйел бейнелері ана табиғатын, өмірлік циклі мен қорғанышты білдіреді. Олар қоғамдағы әйелдердің мәртебесін көрсетіп, отбасының және қоғамның негізі екендігін айшықтайды. Осылайша, әйел мен ана бейнесі тас өнерінде рухани мәнге ие болды.

16. Тас қашау өнерінің технологиялық әдістері

Тас қашау өнері – ежелгі адамдардың табиғи материалдарды сәндік және пайдаланбалы мақсатта өзгертуге бағытталған маңызды іс-әрекеті. Металл қашаулар мен тас балғалар сонау тас дәуірінен бастап қолданыс тауып, олардың көмегімен тастарды дәл әрі сапалы өңдеу мүмкіндігі артты. Бұл құралыстардың дамуы тас мүсіндерін жасау процесінің тиімділігін көтерді, әрі оларды нәзік әрі көркемдеу жасауға ықпал етті. Сонымен қатар, тасқа ойып салу техникасы суреттерді нақты әрі анық бейнелеуге септігін тигізді, бұл арқылы ежелгі шеберлер әртүрлі сюжеттерді, мифологиялық және күнделікті өмір көріністерін дәл көрсете алды.

Тастарды тегістеу мен жылтырату тәсілдері тек көркемдік деңгейін жоғарылтып қоймай, сонымен қатар мүсіндердің ұзақ уақытқа сақталуын қамтамасыз етті. Бұл технологиялар ежелгі өнер туындыларының ғасырлар бойы көздің жауын алатын сымбатты көрінісін сақтап қалуына мүмкіндік берді. Қазіргі заманауи археологиялық зерттеулер осы әдістердің даму сатыларын, олардың қолдану ерекшеліктерін анықтап, ежелгі қолөнершілердің таңғажайып шеберлігін дәлелдеді. Осылайша, тас қашау өнерінің технологиялық әдістері адамның шығармашылық қабілеттілігін және материалдарды қолдану шеберлігін көрсететін маңызды болып табылады.

17. Тасқа қашалған таңбалар мен жазулар

Өкінішке орай, берілген материалда тасқа қашалған таңбалар мен жазулар туралы жеке мақалалар мәтіні келтірілмеген. Дегенмен, жалпы алғанда, тасқа қашалған таңбалар ежелгі халықтардың тілді, сенімдерін, тарихын сақтаудың негізгі формаларының бірі болды. Бұл таңбалар кейде мифологиялық сюжеттерді, тарихи оқиғаларды, өсиеттер мен заңдарды бейнелейтін. Әсіресе Түркі мәдениетінде тас петроглифтер — адамзаттың рухани және материалдық мәдениетінен сыр шертетін құнды деректердің бірі еді.

Осы таңбалар арқылы ежелгі адамдар өз өмірінің мәнін, табиғат пен қоғамдағы орнын түсіндіріп, оны кейінгі ұрпақтарға жеткізуге тырысқан. Қашалған жазулар, әсіресе келешек зерттеушілерге көненің құпияларын ашуда бірден-бір маңызды көз болып табылады.

18. Ерте түркі тас өнерін зерттеудің қазіргі әдістері

Қазіргі заманда археология мен өнертану салаларында жаңа технологиялардың көмегімен ерте түркі тас өнері бұрынғыдан да егжей-тегжейлі зерттелуде. Мысалы, лазерлік сканерлеу әдісі тасқа қашалған суреттер мен таңбалардың дәл 3D моделін жасауға мүмкіндік береді. Бұл рәсім зерттеушілерге оларға жан-жақты қарап, олардың құрылымын, қыр-сырын кез келген бұрыштан анық көруге жағдай жасайды.

Сонымен қатар, радиокөміртекті даталау әдісі тас туындылардың жасын нақты анықтауға көмектеседі. Бұл ғылыми тәсіл көмегімен материалдың қаншалықты ежелгі екенін, оның тарихтағы орнын дәл белгілеу оңайға соғады. Сонымен қатар, халықаралық бірлескен зерттеулер арқылы түрлі елдердің ғалымдары ерте түркі тас өнерінің маңыздылығын терең түсініп, бұл саланы жаңа ғылыми көзқарастармен байытуда. Мұндай ынтымақтастық ежелгі өнердің рухани құндылықтарын сақтап қалумен қатар, оны адамзат мәдениетінің даму тарихындағы ерекше кезең ретінде зерделеудің жаңаша жолдарын ашуда.

19. Көне тас өнерінің қазіргі маңызы және танымал экспозициялар

Берілген слайдта ерекше мақалалар мәтіні жоқ болғанымен, жалпы айтқанда, көне тас өнері қазіргі кездегі музейлер мен көрмелерде үлкен маңызға ие. Бұл өнер түрі ұлттық мәдениетті сақтаудың және қайта жаңғыртудың басты элементтерінің бірі болып табылады. Танымал тарихи-мәдени музейлерде тас петроглифтердің үлгілері қойылып, келушілерге олардың шығу тарихы, маңызы туралы толық ақпарат беріледі.

Бұл экспозициялар арқылы жас ұрпақтар мен ғылыми қоғамдастық ежелгі шеберлердің талантына куә болып, өткеннің көркем мұрасымен танысады. Сонымен қатар, мұндай көрмелер мәдениетаралық диалогты дамытып, келешек ұрпаққа рухани байлықты жеткізудегі көпір қызметін атқарады.

20. Ерте түркілік тас өнерінің ұлттық мұрадағы маңызы

Ерте түркілік тас өнері – біздің бай тарихымыздың таптырмас айнасы болып табылады. Оған қарап, қауымдар мен халықтар өткен ғасырларда қалай өмір сүргенін, қандай дүниетанымға ие болғанын ұғынуға болады. Бұл мәдени мұра ұлттық рухты көтеретін, тәлімдік және тәрбиелік мәнге ие құнды байлық. Сонымен қатар, тас өнері ұрпақтан ұрпаққа өмірлік сабақ болып жетіп, мәдениеттің тұрақтылығы мен дамуын қамтамасыз етеді. Сондықтан біз бұл өнер туындыларын қорғап, зерттеп, олардың маңызын кең таратып, ұлттық тарихи-сақтаушылыққа ерекше көңіл бөлуге тиісіміз.

Дереккөздер

Мұратбекұлы Л.Н. Түркі мәдениеті: тарих және мәдениет. Алматы, 2018.

Айдарбеков А.М. Орхон-Енисей жазбалары мен тас өнері. ҚазАра, 2020.

Нұртазин Е.С. Ерте түркі дәуірінің археологиясы және этнографиясы. Астана, 2022.

Сұлтанов Ж.К. Түркілік тас ұстартудың аймақтық ерекшеліктері. Алматы, 2019.

Қазақ археология институтының зерттеулері. Қазақстанның тас мәдениеті. Алматы, 2023.

Құрманғазы Ә., "Тас өнерінің тарихы және технологиялық әдістері", Алматы, 2018.

Жұмабеков Н., "Ерте түркі петроглифтері: зерттеу мәселелері", Ежелгі Түркістан журналы, №3, 2020.

Серікбаев А., "Заманауи археологиялық технологиялар: лазерлік сканерлеу және радиокөміртек әдісі", Ғылым және замана журналы, 2021.

Бақытжанова Ш., "Қазақтың тарихи мұрасы және тас өнері экспозициялары", Мәдениет және өнер хабаршысы, 2019.