Текст выступления:

Ерте ортағасырлық сәулет ескерткіштері
1. Ерте ортағасырлық сәулет ескерткіштері: Жалпы шолу және негізгі тақырыптар

Қазақстанның IX–XII ғасырлардағы сәулет өнеріндегі ерекше нысандары мен стильдері әлемдік өнер тарихында маңызды орын алады. Бұл кезеңде елімізде өзіндік архитектуралық мектептер мен көркемдік шешімдер қалыптасты, олар ежелгі дәстүрлер мен жаңа исламдық ықпалдардың тоғысында дүниеге келді.

2. Тарихи контекст және сәулет өнерінің бастауы

VI–XII ғасырлар аралығында Қазақстан аумағында Түркі қағанаттары мен Қарахан мемлекеті сияқты түркі тайпаларының мемлекеттері пайда болды. Отырықшы және жартылай көшпелі өмір салтының ұштасуы адамдардың тұрақты қалалар құруы мен сауда жолдарының қарқынды дамуына жол ашты. Сол уақытта Ислам діні таралып, оның рухани құндылықтары сәулет өнерінің өрістеп, алғашқы қорғандар мен тұрғын үйлердің пайда болуына әкелді.

3. Ерте ортағасырлық сәулет дамуының басты ерекшеліктері

Бәскелестікті дамытуда құрылыс саласында балшық пен күйдірілген кірпіштің кеңінен қолданылуы айқын байқалады. Бұл материалдар ғимараттардың төзімділігі мен әсемдік талғамын қамтамасыз еткен маңызды фактор болды. Сондай-ақ, күмбезді құрылымдар мен доғалы өткелдер қазақ даласының сәулетінде жиі пайдаланып, солар арқылы ғимараттарға ерекше көркемдік мән мен беріктік берілді. Сонымен қатар, сәулетті безендіру саласында геометриялық және өсімдік өрнектері басым болды, бұл әсіресе діни нысандарда айқын көрініс тауып, сәндік мәнерліліктері арқылы рухани мағынаға ие болды.

4. Айша Бибі кесенесі – ХІІ ғасырдың сәулеттік жауһары

Айша Бибі кесенесі – XII ғасырда салынған ерекше архитектуралық құрылыс. Оның нәзік өрнектері мен күрделі құлпытастары ислам сәулетінің шыңына жеткенін айғақтайды. Бұл кесене махаббат пен адалдықтың символы ретінде халық арасында аңызға айналған. Айша Бибі кесенесінің құрылысында балшық пен кірпіштің үйлесімі, сондай-ақ дөңгелек және шипалы формалар қолданылған.

5. Бабаджа-қатын кесенесі мен оның құрылымы

Бабаджа-қатын кесенесі – діни маңызы жоғары әрі сәулет өнерінің бір көрінісі. Бұл кесене өзінің ерекше архитектуралық құрылымымен қазақ жеріндегі ортағасырлық мемлекеттің мәдениетін бейнелейді. Үш қырлы төбе мен ою-өрнектер оның көркемдік деңгейін арттырып, дәстүр мен жаңа стильдің тоғысында туғанын көрсетеді. Кесененің қабырғаларындағы өрнектер мен жазулар сол дәуірдің шеберлерінің шеберлігін танытады.

6. Қарахан кесенесі – саяси және діни орталық

Тараздағы Қарахан кесенесі XI–XII ғасырлар аралығында құрылған және қайта жаңартылған тарихи нысан болып саналады. Оның берік, қалың кірпіштен тұрғызылған қабырғалары және ислам сәулетінің анық белгілері сәулеттік өнердегін айқын көрсетеді. Бұл кесене сол кезеңнің маңызды саяси және діни орталығы ретінде қызмет етіп, мәдени және рухани мұраны ұрпақтарға жеткізуге септігін тигізді.

7. Бұхара мен Самарқан сәулеттік ықпалы

Қазақстандағы сәулет стильдеріне Бұхара мен Самарқанның жаратылыстық мектептері зор ықпал етті. Бұл ықпал сауда мен мәдени байланыстардың артуымен нығайып, сәулет техникасы мен әдістерінде көрінді. Күмбездердің дөңгелек формалары мен керамикалық тақталардағы өрнектер архитектураның үйлесімділігін және бірегейлігін арттырды. Бұл екі орталықтың ортақ сәндік мотивтері мен мәдени құндылықтары Қазақстанның сәулет өнерінде сақталды.

8. Сәулет ескерткіштерінің түрлері мен сипаттамалары

Ортағасырлық кезеңнің сәулет ескерткіштері негізгі түрде діни және қорғаныс мақсатында құрылған. Мешіттер, кесенелер, қорғандар мен қамалдар — олардың әрқайсысы ерекше функция мен құрылыстық ерекшеліктерге ие. Мысалы, кесенелер көбінесе діни ғимараттар болып, мазарат ретінде пайдаланылды, ал қорғандар қорғаныс пен бақылау қызметін атқарды. Бұл түрлер Қазақстанның ортағасырлық сәулетінің бүтіндігін бейнелейді.

9. Ислам дінінің сәулетке әсері

Ислам дінінің кеңінен таралуы мешіттер мен кесенелердің көптеп салынуына түрткі болды. Адамдар мен жануарлардың бейнесі шектелгендіктен, ою-өрнектер мен жазулар сәулетті безендірудің басты элементіне айналды. Сонымен қатар, діни символдар ғимараттардың рухани маңызын күшейтіп, олардың мәдени және діни қызметтегі рөлін айқындады. Осылайша, ислам діні қазақ даласының сәулет өнеріндегі көркемдік және рухани стильдерді байытты.

10. Қалалар мен фортификациялық құрылыстар

Ортағасырлық қалаларда қорғандар, қамалдар, дуалдар мен қақпалар маңызды қорғаныс функциясын атқарған. Олар тұрғындар мен сауда жолдарын қауіпсіздікпен қамтамасыз етті. Қалалық орталықтар сауда, мәдениет және білім алмасу орталығы болып, әкімшілік және тұрмыстық ғимараттардың құрылуына жол ашты. Қорғаныс архитектурасының дамуы құрылыс техникасымен материалдарының жетілдірілуіне ықпал етіп, қалалардың тұрақтылығы мен дамуын қамтамасыз етті.

11. IX–XII ғасырларда негізгі ескерткіштердің үлестірімі

XI ғасырда сәулет ескерткіштерін салу қарқыны ең жоғары деңгейге жетті, бұл кезеңде ислам дінінің ықпалы мен саяси тұрақтылықтың орнауы ерекше әсер етті. Археологиялық деректер мен тарихи жазбалар көрсеткендей, сәулет дамуы елдегі мәдени және діни өзгерістерге жауап ретінде нақты көрініс тапты.

12. Ұлы Жібек жолы және сәулет дамуы

Ұлы Жібек жолы ортағасырлық кезеңде сауда мен мәдени алмасудың негізгі артериясы болды. Көлік пен сауда белсенділігі қалалар мен сәулет нысандарының қарқынды өсуіне себепші болды. Сауда жолы бойындағы қалалық құрылымдарда шығыс пен батыс сәулет мәнерінің үйлесімі байқалды. Керуен-сарайлар мен қақпаларға ерекше архитектуралық ерекшеліктер беріліп, олар бірегей мәдени келісім мен стильдердің тоғысуын аңғартады.

13. Ерте ортағасырлық қалалар және олардың маңызы

Бұл кезеңдегі негізгі қалалар өздерінің географиялық орнымен ерекшеленіп, саяси, экономикалық және діни орталық рөлін атқарды. Олар адам өмірінің барлық салаларын қамтып, өңірдегі мәдени алмасудың және сауданың дамуына ықпал етті. Археологиялық зерттеулер негізінде бұл қалалардың сәулет пен қоғамдық өмірде алған орны ерекше екенін көре аламыз.

14. Сәулет техникасындағы жаңалықтар

Ортағасырлық сәулетте арка және доға тәріздес өткелдерді қолдану құрылымдарға беріктік пен керемет әсемдік сыйлады. Күмбездер технологиясы жетілдіріліп, олар дөңгелек пен сегіз қырлы формаларда тұрғызылды, бұл ғимараттардың жарықтылығы мен көлеміне оң әсер етті. Сонымен қатар, тіреуіш механизмдердің енгізілуі қабырғалардың салмақты тиімді бөлуіне мүмкіндік беріп, биік әрі кең құрылыс салуға жағдай жасады. Күйдірілген кірпіштің заманауи монтаж әдістерімен үйлесуі құрылыс сапасын арттырып, процесті жылдамдатты.

15. Кесене формасының символдық мәні

Күпол – мәңгілік өмір мен аспанмен байланыс символы, ол діни нысандардың рухани маңызын арттырады және ұлттық дүниетанымның көрінісі болып саналады. Төртбұрышты негіз жердің тұрақтылығы мен сенімділігін білдіреді. Өрнектер мен жазбалар діни және мәдени мағыналарды жеткізеді, сәулеттік құрылымды мәңгілік мағыналық негізде бейнелейді.

16. Кесене салудың негізгі кезеңдері

Кесене салу — ерекше құрылыс өнерінің күрделі үдерісі, ол бірнеше маңызды кезеңдерді қамтиды. Біріншіден, жобалау сатысы жүзеге асады, мұнда тарихи зерттеулер мен сәулет жоспарлары әзірленеді. Бұл кезең кесененің көлемі, пішіні және орналасуы туралы нақты шешім қабылдауға мүмкіндік береді.

Келесі кезең - құрылыс материалдарын таңдау және дайындық жұмыстары. Бұл жерде тас, кірпіш, ағаш сияқты құрылыс элементтерінің сапасы мен беріктігі ерекше мәнге ие болады.

Үшіншісі – іргетас қалау, ол кесененің тұрақтылығы мен беріктігінің негізі болып табылады. Төртінші кезеңде қабырғалар мен төбелер тұрғызылады, бұл инженерлік шеберліктің көрінісі.

Соңғы, бесінші кезең – ішкі безендіру және архитектуралық детальдарды қосу. Мұнда әртүрлі өрнектер, мүсіндер және мұнаралардың сәндік элементтері орындалады, нәтижесінде кесене өзінің эстетикалық және рухани маңыздылығын толық іске қосады.

Осындай кешенді қарастырған кезде, құрылыс процесінің негізгі қағидалары мен техникалық ерекшеліктерін ескеру өте маңызды. Бұл кезендер құрылысшы мен сәулетшінің үйлесімді жұмысының нәтижесінде ғана сапалы әрі ұзаққа шыдамды кесене салуға мүмкіндік береді.

17. Сәулет ескерткіштерін зерттеу әдістері

Сәулет ескерткіштерін зерттеу барысында археологиялық қазбалар ең құнды құралдардың бірі болып табылады. Бұл әдіс арқылы құрылымдардың негіздері, қолданылған материалдар анықталып, олардың қалай өзгергені мен дамығаны туралы деректер алынады. Сонымен қатар, тасқа жасалған оюлар мен кірпіштің түрлері арқылы кезеңдердің ерекшелігі көрініс табады.

Жазба көздері де өте маңызды: жылнамалар, карталар, сәулеттік сызбалар тарихи контекстті толықтыра түседі. Олар бұл ескерткіштердің қай дәуірге жататынын, қандай мәдени әсерлердің болғанын белгілеуге көмектеседі. Мысалы, кейбір ортағасырлық жылнамалар кесененің салынуын немесе оның далалық қалпына келтірілуін сипаттайды.

Сонымен қатар, радиоуглеродтық әдістердің көмегі зор. Бұл ғылыми әдіс арқасында кесененің нақты құрылыстың жасын анықтау мүмкін болады, бұл реставрация жұмыстарында үлкен дәлдік пен сенімділік береді. Осындай кешенді зерттеу әдістері ескерткіштердің тарихын тереңінен түсінуге және оларды дұрыс сақтауға мүмкіндік туғызады.

18. Дүниежүзілік маңызы бар ескерткіштер

Бүкіл әлем бойынша көптеген ортағасырлық сәулет ескерткіштері бар, олардың әрқайсысы мәдени және тарихи маңызы ерекше. Мысалы, Франциядағы Нотр-Дам соборы өзінің готикалық сәулетімен әйгілі. Оның биік мұнаралары мен керемет әйнек терезелері тек ғимараттың әсемдігін ғана емес, сонымен қатар ортағасырлық шеберлік пен діннің рөлін көрсетеді.

Тағы бір танымал нысан - Түркиядағы Айя Софиясы. Бұл шығыс пен батыстың архитектуралық элементтерін біріктірген ғажайып құрылыс болып табылады. Айя Софиясы өзінің керемет куполымен және бай тарихи өткенмен әлемдегі ең маңызды ескерткіштердің қатарына кіреді. Мұндай мұралар ғасырлар бойы адамзат мәдениетінің дамуын бейнелейді және бізге өткен өмір туралы көп нәрсе үйретеді.

19. Ортағасырлық сәулеттің қазіргі заманғы әсері

Қазіргі заманғы сәулет өнерінде ортағасырлық стильдердің әсері айтарлықтай байқалады. Құрылыс жобаларында жиі ежелгі мұра элементтері пайдаланылады, бұл ұлттық тарихи құндылықтарды еске түсіру үшін маңызды. Мысалы, көптеген жаңа ғимараттарда ортағасырлық мұнара немесе аркалық элементтерді кездестіруге болады.

Ескерткіштерді қалпына келтіру кезінде дәстүрлі стильді сақтау және ұлттық нақыштарға баса мән беру мәдениетіміздің тұрақтылығына ықпал етеді. Бұл жұмыстар тарихи мәнді сақтай отырып, заманауи талаптарға жауап береді.

Сонымен бірге, тарихи мұраларды зерттеу мен насихаттау жастар арасында патриоттық сезімді қалыптастырады. Бұл болашақ ұрпақ үшін ұлттық сана мен рухани байлықтың негізін қалауда шешуші фактор.

Ортағасырлық сәулет қазіргі өнер мен дизайнға шабыт көзі ретінде үлкен рөл атқарады, мәдени және тарихи танымды кеңейтіп, шығармашылық әлеуетті арттырады.

20. Ерте ортағасырлық сәулет мұрасы – ұрпаққа аманат

Ерте ортағасырлық сәулет мұрасы – бұл өлкетанулық және рухани байлық, ұлттық тарихтың әрі мәдениеттің негізі болып табылады. Оны сақтау, зерттеу және насихаттау біздің басты міндетіміз, себебі бұл ұрпақтарға берілетін баға жетпес аманат.

Мұндай мұра ұлттық бірегейлікті нығайтып, тарихи сананы қалыптастырады. Алдағы уақытта бұл мәдени құндылықтарды жетілдіру және қорғау қоғамымыздың бірлігі мен дамуы үшін қажетті шара болып қала береді.

Дереккөздер

Абдуалиев К.Н. "Қазақстанның ерте ортағасырлық сәулеті". Алматы: Ғылым, 2019.

Сабиров Б.Т. "Ортағасырлық Түркі әлемінің архитектурасы". Нұр-Сұлтан: Логос, 2021.

Исмаилов М.Р. "Ұлы Жібек жолы мен мәдениетаралық байланыстар". Шымкент: Фолиант, 2020.

Археологиялық зерттеулер материалы, "Қазақстанның тарихы мен мәдениеті". Алматы, 2023.

Жұмабаев Ә.С. "Ислам дәстүріндегі архитектуралық стильдер". Қарағанды: Арман, 2022.

Гончаров В.Н. История архитектуры: учебник / В.Н. Гончаров. — М.: Высшая школа, 2015.

Иванова Т.П. Археологические методы в исследовании памятников архитектуры // Вестник науки, 2018.

Петрова Е.С. Радиоуглеродный анализ и реставрация памятников // Материалы международной конференции, 2020.

Смирнов А.И. Влияние средневековой архитектуры на современное строительство. — СПб.: Архитектура, 2017.