Текст выступления:

Көнеөнер – дәстүрлі материалдық мәдениет мұрасы
1. Көнеөнер мен дәстүрлі материалдық мәдениетке кіріспе

Көнеөнер қазақ халқының мәдени мұрасы мен рухани дүниетанымының айнасы іспетті. Бұл өнер туындылары ғасырлар бойы қалыптасқан шеберлікпен өмір салтын, табиғатқа деген ұмтылысты айқындайды. Қазақ қоғамындағы көнеөнер заттары адамның күнделікті тұрмысын, ұлттық салт-дәстүрлерін және эстетикалық таным-түсінігін көрсетеді.

2. Көнеөнердің тарихи тамыры мен даму контексті

Қазақстанның жерінде көнеөнер дәстүрлерінің бастауы қола дәуірінен бастау алады. Алғашқы қыш құмыралар мен тұрмыстық заттар осы кезеңнен қалған жәдігерлер қатарында. Сақтар мен ғұндар заманында зергерлік шеберлік, теріні өңдеу өнері айтарлықтай дамып, бай қолөнер мәдениеті қалыптасты. Түрік дәуірінен бастап, Қазақ хандығы кезеңінде қолөнердің көптеген түрлері өмір салтының бөлінбес бөлігіне айналды, оның ішінде тұрмыстық бұйымдар мен сәндік заттар ерекше орын алды.

3. Көнеөнердің басты түрлері

Көнеөнердің негізгі түрлері көптүрлі және әрқайсысы ерекше мәнге ие. Олар: киіз басу — ұлттық киіз үйдің жабындары мен кілемдер жасау; кілем тоқу — ұлттық өрнектермен әшекейленген қолөнер; зергерлік өнер — алтын мен күмістен жасалған сәндік және салттық бұйымдар; тері өңдеу — киім мен тұрмыстық заттарды дайындау; сондай-ақ ағаш және металлға ойып жұмыс істеу сияқты дәстүрлі шеберліктер кеңінен тараған.

4. Қолөнер бұйымдарының тұрмыстағы орны

Қолөнер бұйымдары қазақ халқының күнделікті өмірінің маңызды бөлшегі болды. Мысалы, киіз үйдің жабындары мен жастықтар тек қолданыста ғана емес, сонымен қатар ұлттық тұтастық пен әсемдікті білдірді. Қазақ әйелдерінің ұсақ оюлармен безендірген кілемдері отбасының әлеуметтік тұрмысын көрсеткен. Әр бұйымның өзіндік сапасы және мағынасы бар, олар ата-баба рухын және өмірге деген сүйіспеншілікті білдіреді.

5. Киіз басу өнері мен бұйым түрлері

Киіз басу — қой мен түйе жүнінен киіз, сырмақ, алаша сияқты өнімдерді жасау дәстүрі, көшпелі қазақтардың тұрмыс салтына тамаша үйлескен өнер. Киіз үй жабындары мен төсеніштер осы әдіспен әзірленіп, олардың беріктілігі мен табиғилығы ерекше бағаланады. Бұл өнер экологияға зиянсыз, табиғи материалдарды қолданып, сонымен қатар ерекше көркемдік сипатқа ие, ұлттық бірегейлікті арттырады.

6. Көнеөнердегі бұйымдардың таралу үлесі

Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, киіз бұйымдары ұлттық мәдениетте ең кең таралған және маңызды орын алады. Бұл көшпелі өмір салтының қажеттіліктерімен толық сәйкес келеді. Диаграммада мәлімделгендей, киіз заттарының үлесі басқа бұйымдармен салыстырғанда басымды болып, олардың мәдени және тұрмыстық рөлін айқын көрсетеді. Бұл үлестің артуы материалдар мен өңдеу саласының дамуына да ықпал еткен.

7. Зергерлік өнердің ұлттық ерекшеліктері

Зергерлік өнер Қазақстанда терең тамырларына ие, ол халықтың салт-дәстүрін, әлеуметтік мәртебесін білдіретін ерекше өнер түрі. Мысалы, сақ дәуірінен бастау алатын алтын әшекейлерде қоңыз, қарлығаш сияқты табиғат элементтері жиі кездеседі. Қазақ хандығы кезеңінде бірегей өрнектер мен символика дамыды, олар әр бұйымның маңыздылығын арттырып, рухани құндылықтар жинақтайды.

8. Кілем тоқу мен тоқымашылық дәстүрлері

Кілем, алаша және тұскиіз тоқу қазақ халқының үй ішін сәндеуде маңызды мағынаға ие болды әрі ұлттық мұраны болашақ ұрпаққа жеткізді. Әр отбасы қыз балаларға кілем тоқудың қыр-сырын үйретіп, әулет тарихын ою-өрнек арқылы бейнелейтін. Бұл өнердің негізгі кезеңі көбіне жаз айларына сәйкес келіп, оның тоқылуы бірнеше аптаға созылатын. Тоқымашылық осылайша отбасының шығармашылық және мәдени мұрасын жалғастырудың негізгі жолына айналды.

9. Материалдық мәдениет үлгілерінің қолданыс мақсаты

Негізгі қолөнер бұйымдары өздерінің тұрмыстық маңыздылығымен танымал. Кестеде көрініс тапқан бұл заттар халықтың күнделікті өміріне, тұрмыстық қажеттіліктерге сай жасалған. Олар адамның тұрмыс ерекшеліктерін, рухани құндылықтары мен ұлттық даралығын көрсетуге арналған. Қазақтардың киіз киімі, зергерлікті әшекейлер және текстиль бұйымдары тұрмыс пен салттық мерекелерде маңызды орын иеленді.

10. Ою-өрнектердің табиғи мотивтері

Қошқар мүйізі, су ізі, құстың ізі сияқты ою-өрнектер қазақтың табиғатпен айрықша байланысын бейнелейді. Бұл символдар тіршілік пен табиғат құбылыстарын көркем түрде жеткізіп, ұлттық дүниетанымды аша түседі. Сонымен қатар, әрбір өңірдің өзіндік ою-өрнек үлгілері мен түс реңктері бар, бұл ерекшеліктер халықтың тарихи және мәдени ерекшеліктерін белгілеп, ұлттық бірегейлікті нығайтады.

11. Шеберлік дәстүрінің сабақтастығы

Көнеөнердің дамуы кезінде шеберлік дәстүрі ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді. Ежелгі қолөнершілерден бастап қазіргі шеберлерге дейінгі үздіксіз талпыныс қазақ мәдениетінің тұрақтылығын, дәстүрдің жаңаруы мен дамуын көрсетеді. Бұл процесс шеберліктің шығармашылық тұтастығы мен ұлттық ойын дами түсуді қамтамасыз етеді.

12. Қолөнер бұйымының жасалу кезеңдері

Дәстүрлі ұлттық технологиялар мен жергілікті материалдарға негізделген қолөнер бұйымдарын жасау бірнеше кезеңнен тұрады. Бастапқы сырьені өндеу, түсті таңдау, негізгі бұйымның пішіні мен үлгісін дайындау, әшекейлеу мен соңғы тексеру жұмыстары қабаттасып орындалады. Бұл кезеңдер дәстүрлі өнер шеберлері үшін қатаң сақталатын және әрбір кезең ерекше мәнге ие.

13. Көне бұйымдарды зерттеу әдістері

Археологтар көне заттарды қазба жұмыстары барысында табады және олардың жасын радиокөміртек анализі арқылы анықтайды. Этнографтар ауылдық тіршілікті зерттеп, сұхбаттар жүргізу арқылы заттардың ерекшелігін ашады. Сонымен қатар, музейлер мен жеке коллекциялар мұрағаттарында сақтау және құжаттау жұмыстары жүргізіліп, ұлттық мәдениет тарихының сақталуына үлес қосады.

14. Көнеөнер бұйымдарын сақтау және қалпына келтіру

Музейлерде жәдігерлерді ұзақ сақтау үшін температура мен ылғалдылық қатаң бақылауда ұстау қажет, бұл бұйымдардың бүлінуін болдырмайды. Қалпына келтіру жұмыстарында бұйымның түпнұсқа сипаты сақталып, зақымдалған бөліктерін ежелгі әдістермен абайлап толықтырады, осылайша мәдени мұраның ұрпаққа берілуі қамтамасыз етіледі.

15. Көнеөнердің қазіргі қоғамдағы көрінісі

Бүгінде көнеөнер қазақ қоғамында тек тарихи мұра ғана емес, сонымен қатар мәдени жаңғырудың, ұлттық өзін-өзі танудың маңызды құралы болып табылады. Қазіргі қолөнершілер дәстүрлі техника мен заманауи дизайнды үйлестіріп, ұлттық бұйымдарды инновациялық тұрғыда дамытуда. Сонымен қатар, көнеөнер туризм мен мәдени білім беруде де маңызды рөл атқарып, жас ұрпақтың мәдени санасын қалыптастыруға ықпал етеді.

16. Оқушылардың көнеөнерге қызығушылығы деңгейі

Қазіргі таңда мектеп оқушыларының көнеөнерге деген қызығушылығында айтарлықтай өсу байқалады. Оқушылардың көпшілігі қолөнер сабақтарына белсенді қатысып, тәжірибелік түрде қолөнер шеберлігін меңгеруге ұмтылады. Бұл мүмкіндік жасөспірімдердің тек теориялық білім алуына ғана емес, сонымен қатар қолмен жұмыс жасау арқылы шығармашылық қабілеттерін дамытуға жағдай жасайды. Осылайша, дәстүрлі өнерге жастар арасында деген назар артып, ол қазіргі оқу бағдарламаларының маңызды бөлігіне айналуда. Бұл үрдіс Қазақстандағы ұлттық мәдениет пен тарихты болашағымызға жеткізуге, жастардың өз тамырларымен терең байланысын орнатуға септігін тигізеді.

17. Көнеөнерді мектепте оқыту тәжірибесі

Кейбір мектептерде көнеөнерді оқытуға ерекше әдістер қолданылуда. Мысалы, Алматы қаласындағы №45 мектепте оқушыларға кілем тоқу және зергерлік өнердің негіздері үйретіледі. Бұл сабақтарда балалар тек техника үйреніп қана қоймай, тарихи маңызын да таниды. Тағы бір мысал – Қостанай өңірінің мектептерінде ұсталар шеберлік сабақтарына жиі шақырылады, бұл балаларға кәсіби дәстүрлерді тікелей тәжірибеден көріп үйренуге мүмкіндік береді. Мұндай тәжірибелер оқушыларға қолөнердің жалғасы ретінде ғана емес, ұлттық мәдениеттің өміршең және маңызды құндылығы екенін ұғындыруға бағытталған.

18. Көнеөнерді қолдау мен жаңғырту бағдарламалары

«Рухани жаңғыру» бағдарламасы шеңберінде ұлттық қолөнер мектептері мен шеберлік орталықтарының ашылуы мемлекеттік қолдаудың нақты дәлелі болып табылады. Бұл орталықтарда дәстүрлі өнердің түрлі түрлері сақталып, жаңа ұрпаққа жеткізіледі. Сонымен қатар, «Ұлы Даланың жеті қыры» жобасы аясында өткізілетін фестивальдар мен кәсіби жарыстар шеберлердің біліктілігін арттырып, жастарды осы салаға тартуға ықпал етеді. Мектеп пен колледждердегі қолөнерді оқыту бағдарламаларын кеңейту арқылы дәстүрлі техника мен ережелердің сапалы насихаты қамтамасыз етіледі, бұл ұлттық өнердің ұрпақтан-ұрпаққа сақталуын қамтамасыз ете алады.

19. Көнеөнер–ұлттық бірегейліктің бастауы

Көнеөнер қазақ халқының ұлттық дәстүрлерін көрсетіп, оның өзіндік мәдени ерекшелігін дәлелдейтін маңызды элемент болып табылады. Бұл өнер түрі мыңдаған жылдар бойы дамып, қазақ халқының рухани және материалдық мәдениетінің терең түйініне айналды. Қазақстандық мәдени мұраларды зерттеушілердің дерегі бойынша, дәстүрлі қолөнердің тарихы мың жылдан астам уақытқа созылады, бұл оның ұлттық тарих пен мәдениеттің бай негізі екенін көрсетеді. Осылайша, көнеөнер ұлттың өзіндік даралығын сақтап, оның мәдени құндылықтарын әлемге танытады.

20. Көнеөнер мұрасын сақтау мен дамыту қажеттілігі

Көнеөнердің сабақтастығын қамтамасыз ету мен оның зейін қойылып зерттелуі – ұлттық сана мен мәдени құндылықтардың ұрпақтан ұрпаққа өтуінің кепілі. Бұл міндеттің маңыздылығы қандай заманда да өзекті болып қала береді, себебі мәдени мұралары арқылы халық өзінің тарихи тамырларын сезініп тек қана өткенін біле қоймай, болашаққа сенімді қадам басады. Сондықтан көнеөнерді үйрену және дамыту арқылы ұлттық құндылықтарды сақтап, рухани дамуымызды нығайту – бүгінгі күн талабына сай стратегиялық мақсаттардың бірі болып табылады.

Дереккөздер

Абдуллин М.С. Қазақ халқының көнеөнері: тарихы мен мәдениеті. - Алматы, 2019.

Жұбанов Қ.Ә. Қазақ этнографиясы. - Астана, 2020.

Құрманов Н.Б. Қазақстанның көнеқола дәуіріндегі материалдық мәдениеті. - Шымкент, 2022.

Сариев Ж. Қазақ зергерлік өнері. - Алматы, 2018.

Тұрарбеков А. Қолөнер және ұлттық мәдениет. - Нұр-Сұлтан, 2023.

Қазақстандық мәдени мұралар жөніндегі зерттеулер, Алматы, 2022.

Оқу мекемелерінің сауалнамасы, 2023 жыл.

«Ұлы Даланың жеті қыры» бағдарламасының аналитикалық есебі, 2022.

Рухани жаңғыру бағдарламасының ресми құжаттары, Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі, 2018.