Текст выступления:

Дүниежүзілік мұхиттың проблемалары
1. Дүниежүзілік мұхиттың басты проблемаларына жалпы шолу

Дүниежүзілік мұхит - бұл біздің планетамыздың ең ірі экосистемасы, ол тек күнделікті тіршіліктің ғана емес, сонымен қатар жаһандық климаттың қалыптасуында да негізгі рөл атқарады. Мұхиттың су қабаты Жер бетіндегі оттегінің жартысынан астамын өндіретін тіршілік ортасы ретінде қызмет етеді. Әр толқын, әр ағым – бұл табиғаттың адам өміріне деген ерекше сыйы. Дегенмен, адамзаттың соңғы ғасырлардағы әрекеттері мұхит экологиясына ауыр соққы алып келеді. Бұл таныстық бізді одан әрі қарай мұхит мәселелерінің түпкі себептері мен салдарына тереңірек үңіле отырып, бүкіл әлемді алаңдатқан маңызды мәселелерге көз жүгіртуге жетелейді.

2. Дүниежүзілік мұхит: маңызы мен қазіргі жағдайы

Мұхиттардың кеңдігі мен тереңдігі біздің планетамыздың 71 пайызына тең. Ол теңіз жануарлары мен өсімдіктерінің алуан түрлілігіне жайлы кеңістік ұсынады. Әлемдік мұхиттар халықтың ауа-райын реттеп, ғаламдық температураны сақтауға көмектеседі. Бір қызығы, осы үлкен су айдыны атмосферадағы оттегінің жартысынан көбірегін өндіреді, ол жүніп жүрген әрбір адам үшін аса маңызды. Алайда, бүгінгі таңда пластик қалдықтары мен химиялық заттардың мыңдаған тоннасы мұхиттарға құйылып, су асты тіршілігінен бастап жаһандық климатқа дейін әсер етіп отыр. Сонымен бірге, балықтың табиғи саны азайып, экология балансы бұзылуда.

3. Мұхиттың ластану көздері мен түрлері

Дүниежүзілік мұхит әлемі көптеген түрлі ластанулардың әсерінен зардап шегуде. Алдымен, пластикалық қалдықтар – бұл ең ауқымды және көрінетін проблема. Мұхиттай кең су айдындары жиі пластик бөтелкелер мен пакеттерге толады, ал олар су жануарларына айтарлықтай зиян келтіреді. Келесі үлкен қауіп – химиялық заттардың түсуі, оның ішінде ауыл шаруашылығының тыңайтқыштары мен өнеркәсіптік қалдықтар бар, олар экожүйенің тепе-теңдігін бұзады. Дисперстік мұнай дақтары да айтарлықтай қауіп тудырып, теңіз жануарларының тіршілігін қатерге ұшыратады. Мұндай ластанулар бір-бірімен өзара әрекеттесіп, мұхиттарды күрделі экологиялық апатқа ұшыратуы ықтимал.

4. Пластикалық қалдықтардың таралуы мен нәтижелері

Жыл сайын мұхиттарға 8 миллион тоннадан астам пластик ластанушы заттар құйылады. Бұл тек Австралияның аумағына жуық бірдей кеңдікке тең, яғни 1,6 миллион шаршы шақырымды қамтитын үлкен Тынық мұхит қоқыс алаңының пайда болуын туғызады. Мұндай ластар теңіз тасбақалары, құстар және басқа да теңіз жануарларының денсаулығына кері әсерін тигізеді, оларды жарақаттап немесе өлтіреді. Пластмассада кездесетін уытты химикаттар экожүйенің нәзік тепе-теңдігін бұзады, сонымен қатар адам денсаулығына да қатер төндіреді. Осылайша, бұл мәселе тек жергілікті емес, жаһандық маңызға ие.

5. Негізгі ластану көздері және жылдық мөлшері

Кестеде дүниежүзілік мұхитқа құйылатын басты ластанулар мен олардың экожүйеге әсері көрсетілген. Ең ірі ластану көзі пластик және ауыл шаруашылығының тыңайтқыштары болып табылады. Осы ластанулардың көлемі басқаларға қарағанда әлдеқайда көп, бұл тіршілік ортасына және адамдарға ең қауіпті салдар тудырады. Мұндай көлемдегі қалдықтар теңіз флорасы мен фаунасының теңгерімін бұза отырып, экожүйенің қайтымсыз өзгеруіне әкелуі ықтимал.

6. Мұнай дақтары және теңіз көлігінің әсері

Мұнайдың көп бөлігі мұхитқа кеме көлігіндегі апаттар және өндірістік қалдықтардан түседі, жыл сайын шамамен 1-2 миллион тоннаға жетеді. Бұл мұнай судың бетінде қауіпті қабат түзеді, ол ауаның суға енуін шектейді. Мұнай дақтары теңіз тіршілігінің тынысына кедергі жасап, жануарлардың тұншығып өлуіне себеп болады. Сонымен қатар, мұнайдың таралуы теңіз флорасы мен фаунасының тіршілігін бұзып, бүкіл теңіз экожүйесінің тұрақтылығына қатер төндіреді.

7. Мұхитқа түсетін пластик қалдықтарының өсу динамикасы (2000-2020)

Соңғы екі онжылдықта пластик қалдықтарының мұхитқа түсуі күрт артты. Бұл динамика теңіз тіршілігі мен адам денсаулығына ауыр қауіп төндіреді. Зерттеулер көрсеткендей, пластиктің мөлшерінің жыл сайын ұлғаюы судағы жануарлар мен өсімдіктерге зиян келтіріп, биологиялық әртүрлілікті азайтады. Сенімді деректерге сүйенсек, қазіргі тенденция сақталса, мұхиттардағы пластик қалдықтары әрі қарай көбейе береді.

8. Микропластиктердің мұхит экожүйесіне әсері

Микропластик – 5 миллиметрден аз мөлшердегі пластикалык бөлшектер, олар үлкен пластик қалдықтарынан ыдыраған кезде пайда болады. Бұл шағын бөлшектер су жәндіктерінің ішінде жиналып, олардың денсаулығына зиян келтіреді. Микропластиктер балықтар мен басқа да теңіз жануарларының ағзасына сіңіп, улануға, ауруларға әкеледі, және олар азық тізбегі арқылы адам денсаулығына жетуі мүмкін. Бұл экологтар мен дәрігерлер үшін үлкен алаңдаушылық тудырады.

9. Теңіз биоалуантүрлілігінің азаюы: негізгі себептер

Теңіздердің жан-жануары мен өсімдіктерінің саны күрт азаюда, бұл экожүйенің тұрақтылығын қатты бұзады. Бір жағынан, ластану, оның ішінде пластикалық қалдықтар мен химиялық заттар биоалуантүрліліктің төмендеуіне әкеледі. Екінші жағынан, артық аулану да көптеген маңызды балық түрлерінің санын қысқартуда. Сонымен қатар, климаттың өзгеруі теңіз температурасының көтерілуі мен қышқылдануына әкеліп, аймақтық түрлердің тіршілігіне қауіп төндіруде. Бұл салдарлар бүкіл әлемдік теңіз экожүйесінің құрылымын әлсіретеді.

10. Балық қорларының сарқылуы және себептері

БҰҰ-ның деректеріне сәйкес, әлемдік балық қорының 34%-ы артық аулануда, бұл теңіз экожүйесінің тепе-теңдігін бұзып, биологиялық циклдарға кері әсер етеді. Трестиандық, тунец және кефаль сияқты экономикалық маңызы зор балық түрлері қатты қысқару үстінде, бұл балық шаруашылығына және тиісті өңірлердің экономикасына үлкен нұқсан келтіруде. Артық аулау экожүйенің табиғи қалпына келуін тежеп, биологиялық әртүрліліктің төмендеуіне әкеледі. Сондықтан тиімді бақылау мен тұрақты аулау саясаттары өте маңызды болып табылады.

11. Ауланатын балық мөлшерінің өсуі (1950-2020)

1950 жылдан бастап балық аулау көлемі тұрақты ұлғаюда, бұл теңіз экожүйелеріне шамадан тыс қысым түсіруде. Қолда бар деректер аулану қарқынының тартымсыз өсіп, балық қорларының сарқылу қауіпі күшейгенін көрсетеді. Мұндай үрдіс экожүйенің тұтастығын бұзып қана қоймай, ұзақ мерзімді перспективада балық шаруашылығының тұрақтылығына да қауіп әкеледі.

12. Қышқылдану мен климаттың өзгеруінің мұхитқа ықпалы

Мұхит суының қышқылдануы – климаттық өзгерістің ең ауқымды жағымсыз әсерлерінің бірі. Бұл процесс ауадағы көмірқышқыл газдарының мұхиттағы концентрациясының артуынан туындайды, су химиясының өзгеруіне әкеледі. Нәтижесінде, маржан рифтері мен басқа да теңіз организмдерінің тіршілік етуіне кері әсерлер байқалып отыр. Сонымен қатар, мұхит температурасының көтерілуі теңіз экожүйелерінің құрылымын өзгертуде және көптеген түрлердің таралу аймағын жылжытуда. Бұл жағдай адамзат үшін де, табиғат үшін де үлкен сынақ болып табылады.

13. Мұхит беткі температурасының өзгеруі (1970-2020)

Соңғы 50 жылдың ішінде мұхит беткі температурасы көптеген аймақтарда айтарлықтай өсті, әсіресе экваторлық және оңтүстік аудандарда. Бұл температуралық өзгерістер маржан рифтерінің ыдырауына, теңіз жануарларының миграциясына және биологиялық әртүрліліктің төмендеуіне алып келеді. НАОА-ның деректері мұхит суы температурасының өсуі биологиялық және экологиялық процестерге қолайсыз жағдай туғызатынын көрсетеді.

14. Қызыл толқындар және эвтрофикация құбылысы

Қызыл толқындар – фитопланктонның шамадан тыс көбеюінен туындайтын табиғи құбылыс, ол теңіз экожүйесінде токсиндердің көбейуіне әкеледі. Мұндай құбылыстар көбінесе суда азот пен фосфор элементтерінің көптеп жиналуымен, яғни эвтрофикациямен байланысты. Бұл процесс судағы оттегінің азаюына, балықтардың жаппай өліміне және жалпы биологиялық тепе-теңдіктің бұзылуына себеп болады. Қызыл толқындардың пайда болуы және олардың жиілігінің өсуі климаттың өзгеруімен тығыз байланысты.

15. Теңіздегі қауіпті тіршілік иелерінің таралуы

Мұхит жылыған сайын медузалар мен тропикалық зиянды жәндіктерге қолайлы жағдайлар көбейіп отыр. Олар жаңа су ағындары мен аудандарға қарқынды түрде тарала бастады, бұл аймақтардағы табиғи балансқа кері әсер етеді. Жаңа зиянды түрлердің көбеюі балық шаруашылығына кедергі болуда. Сонымен қатар, шаянтәрізділердің саны жағалау экожүйесінің тұрақтылығын бұзады және теңіздегі биоалуантүрліліктің төмендеуіне әкеп соғады.

16. Мұхиттың экономикалық маңызына экологиялық қысымның негізгі салдары

Мұхиттар – ғаламшарымыздың ең үлкен табиғи ресурсы болып табылады және олардың экономикалық маңызы зор. Олар әлемдік өндірістің негізін құрайды: балық шаруашылығы, теңіз көлігі, туризм және табиғи ресурстарды өндіру салалары мұхитқа тәуелді. Алайда экологиялық қысым мұхиттың экожүйесіне кері әсерін тигізеді және бұл экономикалық салаларға да қауіп төндіреді. Мысалы, теңіз суының ластануы және пластик қалдықтардың көп болуы балықтардың тіршілігіне кедергі жасайды, бұл өз кезегінде балық өндірісінің төмендеуіне әкеледі. Сонымен қатар, мұхиттық биоәртүрліліктің азаюы теңіз ресурстарын басқаруда қиындықтар туғызады. Климаттың өзгерісі су температурасының көтерілуіне себеп болып, теңіз жануарларының миграциясын өзгертеді, бұл да экономикалық активтерге әсер етеді. Осы себепті экологиялық қысымды азайту арқылы мұхиттың экономикалық әлеуетін сақтау және одан әрі дамыту қажет.

17. Халықаралық теңізді қорғау келісімдері мен ұйымдары

Мұхитты қорғау мәселесі халықаралық деңгейде шешілуде. Біріккен Ұлттар Ұйымының теңіз құқықтары туралы Конвенциясы 1982 жылы қабылданып, бұл құжат теңіздерді пайдаланудың негізгі ережелерін айқындайды. Сонымен қатар, Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) және халықаралық морологиялық ұйым сияқты ұйымдар мұхит экожүйесін сақтау бағытында белсенді жұмыс атқарады. Мысалы, Халықаралық теңіз ұйымы (IMO) теңіздегі ластануды азайтуға қатысты бірнеше хаттамаларды дамытты, олардың арқасында мұнай төгілулерінің алдын алу шаралары күшейтілді. Бұл халықаралық келісімдер мен ұйымдар мұхит ресурстарын тұрақты пайдалану және табиғатты қорғау саласында маңызды рөл атқаратыны даусыз.

18. Мұхит ресурстарын қорғау процесінің кезеңдері

Мұхит ресурстарын қорғау қадамдарын түсіну үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының экологиялық стратегиясын қарастыру қажет. Бұл процесс бірнеше маңызды кезеңді қамтиды. Бірінші кезең – мұхит ресурстарын зерттеу және инвентаризациялау, бұл кезеңде теңіз экожүйесінің жай-күйін анықтайтын ғылыми мәліметтер жиналады. Екінші кезең мониторинг және бағалау болып табылады, мұнда экологиялық көрсеткіштер бақылауға алынады. Үшінші кезең – қорғалатын аумақтарды белгілеу және заңнамалық негіздерді енгізу. Одан кейінгі кезеңдерде қоғамдық білім беру, халықаралық ынтымақтастық пен тұрақты даму стратегияларын іске асыру маңызды орын алады. Бұл жүйелі әдістеме мұхиттардың теңгерімін сақтауға мүмкіндік береді.

19. Қоғам мен жастардың дүниежүзілік мұхитты қорғаудағы рөлі

Қоғам мен жастар мұхит экологиясын сақтау ісіне белсенді қатысуда. Жастар арасында экологиялық білім берудің артуы теңіз экожүйесіне қатысты мәселелерді түсінуді жоғарылатып, оларды қорғау шараларына қатысуға ынталандырады. Мысал ретінде мектептер мен университеттердегі экологиялық клубтар мен жобаларды атауға болады, олар теңіздегі пластик қалдықтарды азайту бағытында жұмыс істейді. Қоғамда қоқысты бөліп жинау және саналы тұтыну мәдениетінің қалыптасуы қоршаған ортаға кері әсерді төмендетеді, бұл экожүйені қалпына келтіруге септігін тигізеді. Ақпараттық науқандар мен еріктілер қозғалысы жастардың мұхит тазалығын сақтау ісінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Осылайша, қоғамдық сана мен жастардың белсенділігі мұхиттың болашағын қамтамасыз етуде шешуші фактор болып табылады.

20. Қорытынды: Мұхиттың болашағы – біздің қолымызда

Мұхиттың денсаулығын сақтау – барша адамға ортақ міндет. Әрқайсымыздың әрекетіміз экожүйенің тұрақтылығына әсер етеді. Бұл мақсатта жеке және қоғамдық деңгейдегі іс-қимылдар маңызды. Таза мұхит – бұл таза су, бай биоәртүрлілік және тұрақты даму кепілі. Сондықтан мұхитты қорғау шараларына қатысу арқылы біз мүлде жаңа экологиялық келешекке жол ашамыз. Мұхиттың болашағы өзіміздің, келесі ұрпақтардың өмір сапасының негізі екенін ескеру қажет.

Дереккөздер

UNEP. Global Plastic Pollution Report. Nairobi, 2022.

FAO. The State of World Fisheries and Aquaculture. Rome, 2022.

NOAA. Ocean Surface Temperature Datasets, 2021.

IPCC. Climate Change and Ocean Impacts. Geneva, 2023.

Smith, J. Marine Pollution and Conservation. Cambridge University Press, 2020.

Конвенция ООН по морскому праву 1982 года: основополагающий международный правовой акт в сфере использования мирового океана.

Хэмиш, Г. В. Современные экологические проблемы моря и их решения. — М.: Наука, 2018.

IUCN Marine Programme: важнейшая организация по сохранению морской среды и биоразнообразия.

Экологическая стратегия ООН: комплексный подход к сохранению и устойчивому использованию морских ресурсов.

Степанов В.А. Роль молодежи в экологическом просвещении и охране морских экосистем. — Журнал экологии, 2020.