Текст выступления:

Литосфералық катаклизмдер кезіндегі қауіпсіздік ережелері
1. Литосфералық катаклизмдер кезіндегі қауіпсіздік: негізгі ұғымдар мен тақырып аясында

Жердің қатты беті – литосфера – біздің өмірімізге ерекше әсер ететін табиғаттың маңызды бөлігі. Бұл презентацияда біз литосфералық катаклизмдердің не екенін, олардың түрлерін, себептерін және біздің қауіпсіздігіміз үшін қандай шаралар қабылдау керектігін қарастырамыз. Қоршаған ортаның төтенше жағдайларына дайын болу – әрқайсымыздың негізгі міндетіміз.

2. Литосфералық катаклизмдер және олардың маңызы

Литосфера жер қыртысының қатты қабатын білдіреді, ол үнемі қозғалыста болады. Бұл қозғалыстар кейде табиғи апаттарға, мысалы, жер сілкіністеріне, жанартау атқылауларына немесе опырмаларды түзе алады. Қазақстанның кейбір аймақтары сейсмикалық тұрғыдан аса белсенді, сондықтан бұл тақырып география және табиғаттану сабақтарында ерекше назар аударуға тұрарлық. Олардың себептерін түсіну және дұрыс алдын алу шараларын білу — қоғамның қауіпсіздігін қамтамасыз етудің негізі.

3. Литосфералық катаклизмдердің типтері

Литосфералық катаклизмдер әртүрлі типтерге бөлінеді, олардың ішінде ең көп кездесетіндері – жер сілкіністері, жанартау атқылаулары, опырмалар мен көшкіндер. Жер сілкіністері – жер қабатының кенет қозғалысынан туындайтын дірілдер. Жанартау атқылауы – магманың жер бетіне шығуы, бұл лава, күл және газдардың бөлінуімен бірге жүреді. Опырмалар мен көшкіндер – тау немесе төбеден топырақ, қар және мұз массаларының төмен сырғуы, олар жолдар мен үйлерге және адамдарға қауіп төндіреді. Әрбір тип табиғаттың ерекше құбылысы және оларға байланысты қауіптер де әртүрлі.

4. Жер сілкінісінің белгілері мен зардаптары

Жер сілкінісінің басталуына дейін жиі алдын ала белгілер байқалады. Мысалы, жануарлардың ерекше қылықтары, су деңгейінің өзгеруі, электр құрылғыларының дұрыс жұмыс істемеуі сияқты құбылыстар тіркеледі. 2011 жылы Жапонияда орын алған жер сілкінісі кезінде адамдар осы белгілерді заңды түрде байқады, алайда масштабты дүмпу апатты толығымен болдырмады. Зардаптары өте ауыр болды – ғимараттар құлады, инфрақұрылым зақымданды, мыңдаған адам зардап шекті. Осы оқиғалар қауіпсіздік шараларын жетілдірудің маңыздылығын тағы да көрсетті.

5. Жанартау атқылауының сипаттамалары мен қауіптері

Жанартау атқылауы – литосфераның терең қабатындағы магманың жер бетіне шығарылуы. Атқылау кезінде лава, күйген тас, күл және улы газдар шығады, олар жақын маңдағы тұрғындарға және табиғатқа үлкен қауіп төндіреді. Мысалы, 1980 жылы АҚШ-тағы Санта-Хеленс жанартауының атқылауы 57 адамның өмірін қиып, үлкен экономикалық зиян келтірді. Қауіптер сондай-ақ ауа сапасына, ауыл шаруашылығына да әсер етеді, бұл адамдардың денсаулығына тікелей қауіп төндіруі мүмкін.

6. Опырмалар мен көшкіндердің ерекшеліктері

Опырма – бұл тау немесе төбе беткейінен топырақтың төмен қарай жылжуы, ол ауылшаруашылық жерлер мен тұрғын үйлерге қатер төндіреді. Көшкін болса, қар мен мұз массаларының жылжуы, көбіне биік таулы аудандарда көрініс табады және адам өміріне қатерлі. Қазақстанның Іле Алатауы мен Шығыс Қазақстан аймақтары осы табиғи құбылыстардың жиі орын алатын өртті аймақтары ретінде белгілі. Бұл аймақтарда қауіпсіздік шараларын қатаң сақтау қажет.

7. Қазақстандағы жер сілкіністерінің статистикасы (1970–2020)

ҚР Төтенше жағдайлар министрлігінің мәліметі бойынша, жыл сайын елімізде орташа есеппен 200-ден астам жер сілкінісі тіркеледі. Ең қатты сілкіністер 1990 және 2011 жылдары Алматы облысында байқалған. Статистика бұл аймақтың сейсмикалық тұрғыдан қауіпті екенін дәлелдейді. Сондықтан жергілікті халық пен билік үнемі алдын-алу шараларын жүзеге асыруға тиіс, бұл апаттардың зардаптарын азайтуға көмектеседі.

8. Катаклизмдердің алдын-ала белгілері мен ескерту жүйелері

Жер сілкінісінің алдында табиғат ерекше құбылыстар көрсетеді: жануарлардың үрейленуі, су көздерінің деңгейінің терең өзгеруі байқалады. Жанартау атқылауынан бұрын жер дірілдеп, күкірттің иісі сезіледі, сонымен қатар ұсақ жарылыстар орын алады. Қазіргі заманғы сейсмостанциялар мен вулканологиялық мониторинг жүйелері бұл белгілерді уақытында анықтап, қауіпті алдын ала ескертеді, осылайша адамдарды қорғауға мүмкіндік береді.

9. Қауіпсіздіктің маңызына төрт басты себеп

Қауіпсіздік – адамның өмірін қорғауда маңызды рөл атқарады, ол денсаулықты сақтау және жарақат алу мүмкіндігін азайтады. Сонымен қатар, қауіпсіздік қоғамдық тұрақтылықтың негізі, төтенше жағдайларда тәртіп пен тыныштықты қамтамасыз етеді. Алдын ала дайындық катаклизмдердің салдарын едәуір азайтады, бұл тәжірибеден де көрініс тапты. Мысалы, 2008 жылы Қытайда болған жер сілкінісінде қауіпсіздік ережелерін сақтау көп адамның өмірін сақтап қалды.

10. Катаклизмдерге байланысты қауіпсіздік ережелері

Катаклизмдердің әр түріне арнайы сақтық шаралары бар. Мысалы, жер сілкінісі кезінде ғимарат ішінде бас пен мойынды қорғау, жанартау атқылауында ғимаратта тығылу және тыныс алу жолдарын қорғау, опырма мен көшкін кезінде қауіпті жерден тез аулақ болу маңызды. Бұл ережелер адам өмірін сақтап, құтқару операцияларын тиімді жасауға бағытталған. ҚР Төтенше жағдайлар министрлігі осындай ұсынымдарды әзірлеп, халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін тұрақты жұмыс жүргізуде.

11. Жер сілкінісі кезінде қауіпсіздік ережелері

Жер сілкінісі кезінде адам өзі мен айналасын қорғау үшін кішігірім, бірақ тиімді қадамдар жасауға тиіс. Ең алдымен, бас пен мойынды қатты заттармен қорғау маңызды, бұл үшін кітап, рюкзак немесе қолдандағы заттар пайдаланылуы мүмкін. Ғимараттан тыс шыққанда, терезелер мен есіктерден алыс тұрып, егер шықу мүмкін болмаса, берік ішкі бұрышқа тығылып, сабыр сақтау керек. Бұл қарапайым кеңестер қатты сілкініс кезінде адамның өмірін сақтауда шешуші болып табылады.

12. Жанартау атқылауы кезінде әрекет ету ұсыныстары

Жанартау атқылауы басталғанда ғимарат ішінде ұстау керек, есік пен терезелерді тығыз жабу маңызды, бұл күл мен улы газдардың ішке енуін болдырмауға көмектеседі. Тыныс алу жолдарын дымқыл шүберекпен немесе маскамен қорғау қажет. Қауіп байқалған кезде су мен азық-түлік қоры дайындап, сыртқа шықпаған жөн, себебі атмосферада зиянды бөлшектердің көп болу қаупі бар. Осы шаралар адамның қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.

13. Опырмалар мен көшкіндер кезіндегі қауіпсіздік шаралары

Опырма орын алған кезде дереу биік және қауіпсіз жерге көтерілу қажет. Қауіп аймағындағы үйлер мен жолдардан аулақ болу маңызды, себебі топырақтың қозғалысы қайталануы мүмкін. Көшкін кезіндегі ең басты қауіп – суырылып қалу, сондықтан қауіпті жерден жылдам шегініп, көмек шақыру маңызды. Дауысты пайдалану, ұялы телефонды құрғақ әрі қолжетімді жерде ұстау – өмір сақтауда негізгі құралдар болып табылады.

14. Сыртта болғанда сақтық шаралары

Зерттеулерге сәйкес, апат кезінде адамдардың 73 пайызы ашық және қауіпсіз орындарда тұру арқылы өмірлерін сақтап қалады. Бұл статистика қауіпсіздіктің ең тиімді тәсілі ретінде ашық алаңдарда болуды дәлелдейді. Сондықтан төтенше жағдайлар кезінде ғимараттардан шығып, мүмкіндігінше ашық кеңістіктерге ауысу – өмір қауіпсіздігін қамтамасыз етудің маңызды шарасы болып табылады.

15. Қауіпсіздік жиынтығы: қажетті заттар

Өмір қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін арнайы жиынтық дайындау қажет. Оның құрамына алғашқы көмек көрсету құралдары, су мен азық-түлік қоры, ауа өткізбейтін киімдер, фонарь мен радио кіреді. Бұл заттар төтенше жағдай кезінде физикалық ауыртпалықты жеңілдетіп, тұрақты қарым-қатынас пен медициналық көмекке мүмкіндік береді. Әр отбасы осындай жиынтықты алдын-ала дайындауына аса мән беруі тиіс.

16. Жиынтық құрамы: отбасы мен жеке адам

Құрметті тыңдармандар, төтенше жағдайларға дайындық — әрбір отбасының және әр жеке адамның басты міндеті. ҚР Төтенше жағдайлар министрлігінің нұсқаулығы негізінде әзірленген жиынтық құрамы бойынша, отбасы мен жеке адамға арналған қажетті заттардың тізімі біршама ерекшеленеді.

Отбасылық жиынтық көбінесе үлкен көлемді және кең қамтуды талап етеді. Мысалы, су мен азық-түлік көлемі, алғашқы көмек құралдары, жылы киім мен байланыс құралдары отбасындағы әр мүшеге сәйкес жеткілікті болуы керек. Сондай-ақ, бала тәрбиесі мен қарияларға қажетті заттар назардан тыс қалмауы тиіс.

Ал жеке адамға арналған жиынтықта тек ең маңызды, негізгі құралдар мен заттар қамтылады. Бұл — жеңіл, оңай тасымалданатын және мінездемесі бойынша негізгі қамтамасыз етуге бағытталған құрам. Бұл әдіс мобильділік пен жылдам әрекет етуге көмектеседі.

Төтенше жағдайдан аман қалу үшін осындай нақты және жүйелі дайындығы бар жиынтықтар қауіпсіздіктің бірден-бір кепілі болып табылады. Бұл дәлелді тәжірибе өткен жылдардағы төтенше жағдайлар кезінде әрдайым өзінің қажеттілігін растап келеді. Сонымен бірге, кез келген жағдайда дайындықты жаңартып отыру, балалар мен үлкендердің қажеттіліктерін ескеру аса маңызды.

17. Катаклизмнен аман қалу тізбегі

ҚР Төтенше жағдайлар министрлігінің ұсыныстары бойынша, катаклизм кезінде аман қалудың нақты кезеңдік тізбегі қалыптастырылған. Бұл тізбек адамның өмірін сақтап қалу үшін қажет болатын нақты қадамдарды айқын көрсетеді.

Ең алдымен, қауіптің пайда болғанын дер кезінде анықтау маңызды. Біз көбінесе дауыл, жер сілкінісі немесе су тасқыны сияқты катаклизмдерді алдын ала білуге тырысамыз. Дегенмен, күтпеген жағдайлар да кездеседі, сондықтан әрқашан дайын болу керек.

Келесі кезең – қауіпсіз орынға жылдам қозғалу. Бұл үйдің қауіпсіз бөлмесі болуы мүмкін немесе белгіленген эвакуация жолдары арқылы арнайы құрылымдарға жету.

Үшінші кезеңде — қажеттіліктеріңізге сай ресурстарды пайдалану және алғашқы көмек көрсету. Бұл заттар мен әрекеттер өміріңізді сақтап қалуда шешуші рөл атқарады.

Осы кезеңдер тізбегі адамның саналы әрекетін талап етеді; әрбір қадам — келесі адалдықпен жалғасатын өмірлік маңызды себеп. Сондықтан бұл процесті балаларға, жасөспірімдерге түсіндіру мен жаттықтыру — қауіпсіздік мәдениетін нығайтудағы негізгі элемент.

18. Катаклизм аяқталғаннан кейінгі алғашқы қадамдар

Катаклизмнен кейінгі кезеңде ең бастысы — қауіпсіздікті тәуекелсіз бақылау. Ғимараттардың тұрақтылығын мұқият тексеру қажет, өйткені құрылысқа келген зақымдар екінші апатқа себеп болуы мүмкін. Әсіресе, жарылғыш заттар немесе газ ағуы секілді қауіптілігі жоғары жағдайларда ішке кіруден бас тарту керек.

Сонымен қатар, зардап шеккендерге кешікпей алғашқы көмек көрсету маңызды. Бұл кезеңде ресми хабарламалар мен жергілікті билік ұсынған нұсқауларды мұқият тыңдау керек. Қайталама апаттар мен өзге де қауіптер пайда болуы мүмкін, сондықтан дайын болу қажет.

Бұл қадамдар өмір сақталуы үшін маңызды, және олар қоғамдық тәртіп пен өзара көмек көрсету принциптерін нығайтады. Мұндай дағды — қауіпсіз қоғамның негізі.

19. Қауіпсіздік мәдениетін дамыту жолдары

Қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру — бұл жүйелі және ұзақ мерзімді жұмыс. Бірінші қадам — мектептерде қауіпсіздік сабақтарын тұрақты өткізу. Мұндай сабақтар балаларға төтенше жағдайлардың сипатын түсіндіреді және оларды қорғанудың негіздерін үйретеді.

Екінші қадам — тәжірибелік жаттығулар. Теориялық біліммен қатар, нақты әрекеттерді жаттықтыру оқушылар мен қоғам мүшелерінің төтенше жағдайларда дұрыс жауап бере алу қабілетін арттырады.

Үшіншіден, отбасылардың өзара түсінігі және дайындық жоспарын талқылауы маңызды. Үздіксіз білім алу және тәжірибе бөлісу арқылы қауіпсіздік мәдениеті нығаяды, бұл қоғамның тұрақты дамуына ықпал етеді.

Осылайша, қауіпсіздік мәдениеті — бұл әр адамның, әр отбасының және қоғамның жалпы міндеті.

20. Литосфералық катаклизмдерден қауіпсіздік маңызды

Литосфералық катаклизмдер, яғни жер сілкінісі, жанартау атқылауы және басқа геологиялық апаттар адамның өміріне үлкен қауіп төндіреді. Сондықтан оларға дайындық пен білім — адамның өмірін сақтаудың ең маңызды шарты.

Қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру тек нақты әрекеттер мен жоспарлаудан ғана тұрмайтын, сонымен бірге бұл тұрақты қоғамның негізі болып табылады. Бұл мәдениеттің дамуы — келешек ұрпаққа аманат, олардың өмірі мен әл-ауқатының кепілі.

Осы біліммен қаруланған қоғам ғана қиын сәттерде бірігіп, қиындықтарды еңсере алады. Сондықтан әрбір жеке адам, отбасы және мектеп қауіпсіздік білімін үздіксіз жетілдіріп, бір-біріне қолдау көрсетуге тиіс.

Дереккөздер
ҚР Төтенше жағдайлар министрлігі. Сейсмикалық қауіпсіздік бағытындағы ресми статистика, 2023.
Назарбаев Университеті. Табиғи апаттар және олардың алдын алу тәсілдері, Алматы, 2020.
Международная организация гражданской защиты. Протоколы безопасности при литосферных катаклизмах, Женева, 2019.
Т.А. Имангелдіұлы, Жанартау атқылауларының экологиялық әсері. Экология және табиғат, 2018.
Қытайдағы 2008 жылғы жер сілкінісі туралы ресми есептер. Қытай ұлттық қауіпсіздік агенттігі, 2009.

ҚР Төтенше жағдайлар министрлігінің ресми нұсқаулығы, 2023 жыл.

Иванов А.К. Катаклизмдерден қорғану негіздері. Алматы, 2021.

Жер сілкінісі және оның алдын алу шаралары. Ғылыми-зерттеу институты, 2022.

Петрова Н.В. Қауіпсіздік мәдениеті: теория және практика. Нұр-Сұлтан, 2020.