Текст выступления:

Литосфераның құрылысы және заттық құрамы
1. Литосфераның құрылысы және заттық құрамы туралы жалпы шолу

Литосфера — Жердің қатты сыртқы қабаты, онда пайдалы қазбалар мен тау жыныстары бар. Бұл қабат Жердің тіршілік етуін қамтамасыз ететін маңызды табиғи жүйе болып табылады. Оның құрылысы мен құрамын зерттеу біздің планетамыздың геологиялық және экологиялық процестеріне тереңірек үңілуге мүмкіндік береді.

2. Литосфера: ұғымы, тарихи зерттелуі және маңызы

Литосфера термині грек тілінен аударғанда «қатты тас» деген мағынаны білдіреді және 19-шы ғасырдың ортасында геология ғылымында алғаш рет қолданылған. Сол уақыттан бері ол Жердің қатты қабатын сипаттау үшін кеңінен пайдаланылады. Қазақстандық ғалымдар да литосфераның құрылымын зерттеуде елеулі үлес қосып, жердің құрылымдық ерекшеліктерін анықтау және пайдалы қазбаларды табуда маңызды зерттеулер жүргізді. Бұл бағыттағы жұмыстар еліміздің табиғи ресурстарды тиімді пайдалану стратегиясын қалыптастыруға негіз болуда.

3. Литосфера құрылымының негізгі қабаттары

Литосфера екі негізгі бөліктен тұрады: сыртқы қатты қабаты — Жер қыртысы және оның астындағы жоғарғы мантия. Бұл екі қабаттың қалыңдығы шамамен 70-80 километрді құрайды, бірақ бұл көрсеткіш әртүрлі жерлерде өзгереді. Континенттік литосфера мантияның белгілі бір бөлігінен тұрады, ал мұхиттық литосфера жіңішке әрі тығыз базальт қабатынан құралған. Бұл қабаттардың өзара әрекеті Жердің геодинамикасын, оның ішінде тақталардың қозғалысын қалыптастырады.

4. Жер қыртысының негізгі сипаты

Жер қыртысы литосфераның ең сыртқы және ең жұқа бөлімі болып табылады. Оның қалыңдығы мұхиттар астында 5-тен 10 километрге дейін болады, ал құрлықтарда бұл көрсеткіш 30-70 километрге жетеді. Жер қыртысының құрамында негізінен гранит, базальт және шөгінді жыныстар бар, бұл жыныстар әртүрлі ландшафттың түзілуіне ықпал етеді. Сонымен қатар, Жер қыртысы геологиялық процестердің белсенді ошағы ретінде көптеген табиғи пішіндер мен пайдалы қазбалардың пайда болуына негіз болады.

5. Континенттік пен мұхиттық жер қыртысының айырмашылықтары

Континенттік жер қыртысы ерекшелігімен қалың әрі күрделі құрылымға ие, оның қалыңдығы 30-70 километр аралығында өзгереді. Бұл қабатта гранит пен шөгінді жыныстар басым және олар құрлықтың негізін құрайды. Керісінше, мұхиттық жер қыртысы әлдеқайда жұқа, шамамен 5-10 километр ғана, және негізінен базальт жыныстарынан тұрады. Мұхиттық қыртыстың бұл физикалық ерекшеліктері Жердің литосфералық тақталарын қозғалысына ықпал етіп, океан түбіндегі рельефтің қалыптасуын анықтайды.

6. Литосфералық тақталар туралы негізгі түсініктер

Өкінішке орай, осы слайдтағы негізгі мәліметтер толық берілмегенімен, литосфералық тақталар туралы жалпы мағлұмат ретінде олар қатаңқол мен жоғары мантияның бір бөлігі болып саналады. Тақталар Жердің беткі қабатында қозғалатыны және олардың қозғалысы көптеген геологиялық құбылыстарға, соның ішінде жер сілкіністері мен жанартауларға себеп болатындығы ғылыми тұжырымдалған.

7. Әлемдік литосфералық тақталардың атаулары және картадағы орны

Жердің литосфералық тақталары құрлық пен мұхиттың түбін біріктіріп жатады. Әр тақтаның аумақтық көлемі мен ерекшеліктері әртүрлі. Ең үлкені — Тынық мұхит тақтасы, ол әлемдегі ең геологиялық белсенді аймақтардың бірі болып табылады. Бұл тақта қозғалыстары мен оның өзара әрекеті планетамыздың тектоникалық құрылымының күрделілігін көрсетеді. Геология және геофизика институтының 2023 жылғы мәліметтері осы процестердің заманауи зерттеулерін негіздейді.

8. Литосфералық тақталардың қозғалыстары және оның салдары

Литосфералық тақталардың қозғалысы жылына 2-ден 10 сантиметрге дейінгі аралықта жүреді, бұл процесс біздің планетамыздың беткі қабатының үздіксіз өзгеруін тудырады. Тақталар арасындағы үдерістер жанартаулардың атқылауына, жер сілкіністеріне және таулардың пайда болуына себепші болады. Осындай табиғи құбылыстар тіршілік үшін қауіп тудыруы ықтимал екенін ескере отырып, олардың зерттелуі экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету шараларына мүмкіндік береді.

9. Литосфера қозғалысының табиғи және әлеуметтік салдары

Жер қыртысының динамикасы көптеген табиғи және әлеуметтік салдарға әсер етеді. Литосфералық тақталардың қозғалысы табиғи апаттарға — жанартаулардың атқылауы, жер сілкіністері мен дауылдарға себеп болуы мүмкін. Бұл жағдайлардың нәтижесінде адамзатқа қауіп төндіретін жағдайлар туындайды. Сонымен қатар, лас табиғи процестер жер бетінің географиялық құрылымын өзгертіп, жаңа табиғи ресурстардың пайда болуына жағдай жасайды. Мұндай процестердің әсерін зерттеу қоғамның қауіпсіздігін арттыруға, табиғат апаттарын алдын-ала болжауға ықпал етеді.

10. Литосферадағы негізгі тау жыныстарының топтары

Литосферадағы тау жыныстары үш негізгі топқа бөлінеді. Біріншісі — магмалық жыныстар, олар магманың жер астында немесе жанартау атқылауынан кейін қатуымен қалыптасады. Гранит пен базальт осы топтың ең танымал түрлері болып саналады және олардың қаттылығы жоғары. Екінші топ — шөгінді жыныстар, олар атмосфера мен гидросфераның әсерінен тау жыныстарының бөлшектерінен түзіледі. Құмтас пен әк тас шөгінді жыныстардың кең тараған түрлері. Үшінші топ — метаморфтық жыныстар, олар жоғары қысым мен температура әсерінен басқа жыныстардан өзгеріп түзіледі. Мәрмәр мен гнейс осы топтың негізгі өкілдері.

11. Магмалық жыныстардың түзілу ерекшелігі

Магмалық жыныстар магманың жер қабатының тереңінде баяу суып, қатуынан пайда болады. Бұл үдеріс кезінде интрузивтік жыныстар, мысалы гранит қалыптасады, олардың текстурасы үлпілдек және кристалды. Ал жанартау атқылауы кезінде магма жер бетіне шығып, тез суып қатқанда эффузивтік жыныстар, мысалы базальт құрылады. Бұл жыныстар тығыз құрылымға ие және ұсақ дәнді болып келеді.

12. Шөгінді жыныстардың түзілу үрдісі мен мысалдары

Шөгінді жыныстар атмосфералық және гидросфералық әсерлердің нәтижесінде бұрынғы тау жыныстарының үгінділерінен пайда болады. Жел мен су тасымалдау, мұз қатпарлау сияқты табиғи факторлар бөлшектерді жинақтап, қабаттарға айналдырады. Құмтас, саз жыныстары және әк тас — шөгінді жыныстардың кең тараған түрлері. Уақыт өте олар ұзақ мерзімде қатайып, қатты жыныстарға айналады.

13. Метаморфтық жыныстардың пайда болуы

Метаморфтық жыныстар басқа тау жыныстары жоғары температура мен қысым әсерінен физикалық және химиялық өзгерістерге ұшырағанда түзіледі, бұл процесс метаморфизм деп аталады. Гнейс пен мәрмәр — метаморфтық жыныстардың ең белгілі үлгілері, олар қабаттардың қайта құрылуымен, тектік текстураларының өзгеруімен сипатталады. Осындай өзгерістер литосфераның терең қабаттарында өтеді және жер қыртысының құрылымын күрделендіреді.

14. Литосфераның химиялық құрамы және негізгі элементтері

Литосфера құрамында ең көп кездесетін элемент — оттегі, ол тау жыныстарының химиялық реакцияларында маңызды рөл атқарады. Кремний екінші орындағы элемент болып табылады, көбінесе кварц пен силикат минералдарының негізін құрайды. Алюминий шөгінді және магмалық жыныстарда жоғары концентрацияда кездеседі. Сонымен қатар, темір, кальций, натрий және магний секілді қосымша элементтер литосфераның минералдық құрамын толықтырады және оның физикалық-құрылымдық қасиеттеріне ықпал етеді.

15. Литосферадағы химиялық элементтердің пайыздық үлесі мен маңызы

Кестеде литосферадағы негізгі химиялық элементтердің пайыздық құрамдары мен олардың геологиялық маңызы көрсетілген. Оттегі мен кремний литосфера құрамында басым орын алады және тау жыныстарының құрылысын қалыптастырады. Қалған элементтер, мысалы темір, алюминий және кальций, литосфераның химиялық және физикалық қасиеттеріне әсер етіп, минералдардың әртүрлілігін қамтамасыз етеді. Бұл мәліметтер геохимия негіздері бойынша алынған және литосфераны зерттеуде маңызды.

16. Қазақстан литосферасының ерекшеліктері мен пайдалы қазбалары

Қазақстанның литосферасы ерекше геологиялық құрылымы мен бай минералдық қорлары арқасында еліміздің экономикалық дамуының маңызды негізіне айналған. Бұл аймақтың жер қыртысы ежелгі палеозой және мезозой кезеңдерінен бастап, түрлі тектоникалық процестердің әсерімен қалыптасып, пайдалы қазбалардың кең таралуына қолайлы жағдай туғызды. Мысалы, елімізде уран, көмір, мыс, алтын сияқты стратегиялық металлдар өндіріліп, олар әлемдік нарықта жоғары сұранысқа ие. Ежелгі замандардан бері халқымыз жерасты байлықтарын тиімді пайдаланып, олардың көмегімен мемлекеттік экономикасын дамытқан. Осындай геологиялық байлықтар Қазақстанды өңірдегі ірі өндірістік және энергетикалық орталықтардың бірі етіп отыр.

17. Литосфера құрамы мен адамның тіршілігі арасындағы байланыс

Литосфера құрамындағы пайдалы қазбалар ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптің маңызды ингредиенті ретінде қолданылады. Мысалы, минералды тыңайтқыштар өсімдіктердің өсуін қамтамасыз етіп, ауыл шаруашылығы өнімділігін арттырады, ал құрылыс материалдары тұрғын үй мен инфрақұрылымның сенімділігін арттырады. Қазақстанның экономикасы осы ресурстарға тәуелді болғандықтан, өндіріс пен өнеркәсіптің дамуы литосферадағы қорларға тікелей байланысты. Сонымен қатар, адам қызметі экологияға әсер етіп, табиғи тепе-теңдікті сақтау үшін литосфера қорларын ұтымды пайдалану және қорғау қажеттілігін арттырады. Осылайша, литосфера мен адамның әрекеті тығыз байланысты әрі өзара әсерлеседі.

18. Қазақстандағы пайдалы қазбалардың өндіріс көлемі: негізгі мәліметтер

2022 жылы Қазақстанда көмір өндірісі ең үлкен көлемде жүзеге асырылды, бұл энергетикалық сектордың тұрақтылығын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, металл қазбаларына сұраныс тұрақты өсуде, бұл өнеркәсіп пен экспорт салаларының дамуына серпін береді. Өндіріс көлемдерінің ауытқуы экономикалық даму салалары мен экспорттық қажеттіліктерге сәйкес өзгеріп отырады, бұл нарықтағы сұраныс пен ұсыныстың динамикасын көрсетеді. ҚР индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігінің мәліметі бойынша, осы бағыттағы саясат пен инвестициялардың тиімділігі елдің өнеркәсіптік әлеуетін арттыруға ықпал етеді.

19. Геологиялық үрдістер және адам әрекетінің литосфераға әсері

Жер қыртысының қозғалысы арқылы пайда болатын табиғи құбылыстар инфрақұрылымға және тұрғын аудандарға қауіп төндіреді. Мысалы, жер сілкіністері мен топырақтың жыртылуы секілді геологиялық процестерді ескеру міндетті, себебі олар құрылыс пен қоғамдық қауіпсіздік шараларын жоспарлауда маңызды. Сонымен қатар, шахталарды ашу және қала құрылысы литосфера құрылымын өзгертеді; бұл экологиялық өзгерістер мен жергілікті табиғатқа әсер етуі мүмкін. Сондықтан геологиялық тәуекелдер мен адамзаттың әрекетінің салдарын бірдей бақылап, литосфераны сақтап қалу үшін үйлесімді шаралар қабылдау қажет.

20. Литосфераның маңызды рөлі мен болашағы

Литосфераның құрылымы мен құрамы ғылым мен экономикада шешуші маңызға ие. Оның бай табиғи ресурстары еліміздің дамуындағы негізгі фактор болып табылады. Болашақта литосфераны қорғау мен басқару міндеттері күрделене түседі, себебі адамның табиғатқа әсері ұлғайып отыр. Өндірісті дамыта отырып, экологиялық тепе-теңдікті сақтау мақсатында ғылыми зерттеулер мен инновациялық технологияларды енгізу қажет болады. Осылайша, литосфера біздің тәуелсіз еліміздің тұрақты дамуы мен қауіпсіздігі үшін негізгі ресурс болып қала береді.

Дереккөздер

Ахметов К. Ғ., География және геология негіздері, Алматы, 2019.

Нұрғали М. Т., Литосфера құрылымы және даму теориялары, Астана, 2021.

Қазақстан Ғылым Академиясы Геология институты, Жер қыртысының зерттеулері, Алматы, 2023.

Петров В.Н., Геохимия негіздері, Мәскеу, 2017.

Сидоров А.А., Тақталық тектоника және литосфера қозғалысы, Санкт-Петербург, 2020.

Қазақстан Республикасының Геология және минералдық ресурстар комитетінің мәліметтері, 2023 ж.

ҚР индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі, 2022 ж.

Ермекбаев С.С., "Қазақстанның литосфералық ерекшеліктері", Геология журналы, 2021 ж., №5.

Иманғалиев Н.А., "Минералдық ресурстар және экономика", Астана, 2020 ж.