Текст выступления:

Новая экономическая политика
1. Новая экономикалық саясатқа шолу және негізгі тақырыптар

XX ғасырдың басындағы Кеңес Одағының экономикалық жағдайы күрделі өзгерістерге толы болды. Бұл сөзіміздің басында, жаңа экономикалық саясаттың (НЭП) ең маңызды бағыттарына әрі оның маңыздылығына қысқаша көз жүгіртеміз. Бұл саясат кең ауқымда экономикалық дамудың негізін қалайды және мемлекет пен нарық қатынастарының жаңа үлгісін енгізеді.

2. Азаматтық соғыс пен оның экономикалық салдары

1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейінгі кезеңде Ресейде азаматтық соғыс басталды, ол елдің экономикасын қатты құлдыратты. Зауыт-фабрикалардың, өнеркәсіптің тоқтауы, инфляцияның көтерілуі, үлкен ашаршылық, халық санының азаюы – осының бәрі сол кездегі таңқаларлық жағдайлардың танысы болды. Азаматтық соғыстың апатты экономикалық салдары Кеңес үкіметін жаңа шешімдер қабылдауға мәжбүр етті.

3. «Военный коммунизм» саясатының жетіспеушіліктері

«Военный коммунизм» кезеңінде азық-түлік тәркілеу шаралары ауыл шаруашылығында наразылық туғызды. Бұл, өз кезегінде, экономикалық дағдарыстың шиеленуіне әкеліп соқты. Сонымен қатар, өнеркәсіп орындары жұмысын тоқтатып, өндірістің төмендеуі мен жұмыссыздық қоғамда кең етек жайды. Жаппай ашаршылық пен тұрақсыздық халықтың тұрмыс деңгейін елеулі түрде төмендетті, бұл саясат өзінің тиімді еместігін көрсетті.

4. НЭП–тің негізгі мақсаты мен бағыты

Новая экономикалық саясатты енгізу барысында басты мақсат – ауыл шаруашылығын қалпына келтіру және өнеркәсіпті дамыту болды. Бұл жаңа саясат нарық қатынастарының қалпына келуіне, жеке кәсіпкерліктің шектеулі түрде рұқсат етілуіне негізделді. Сонымен бірге, әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ету және ашаршылықты жою үшін ауыл шаруашылығын ынталандыру қарастырылды. Осылайша, НЭП жаңаша экономикалық жүйеге көшу жолында алғашқы маңызды қадам болды.

5. НЭП енгізілу себептері

Азаматтық соғыстың салдарынан экономиканың күйреуі, азық-түлік тапшылығы, өндірістің төмендеуі және халықтың тұрмыс деңгейінің нашарлауы НЭП енгізудің басты себептері болды. Мемлекет экономикалық белсенділікті арттыру үшін арнайы реформалар қолға алды. Жағдайды тұрақтандыру мен өндірісті қалпына келтіру міндеттері алға қойылды. Бұл үрдіс Тұтас экономика мен қоғамның қалыпқа келуіне ықпал етті.

6. НЭП аясындағы негізгі реформалар

НЭП кезеңінде шағын және орта кәсіпкерліктің дамуына кең жол ашылды, бұл экономикалық белсенділікті күрт арттырды. Жеке саудаға ресми түрде рұқсат беріліп, нарықтағы тауар алмасу өркендеді. Ауыл шаруашылығында азық-түлік салығы енгізіліп, шаруалар өнімнің артығын еркін сата алатын болды. Сондай-ақ, өнеркәсіп саласында кейбір кәсіпорындарды жалға беріп, жеке меншікке жіберу арқылы өндіріс көлемін ұлғайту қолға алынды.

7. НЭП реформаларының бағыттары мен нәтижелері

Кестеде НЭП енгізілген реформалар айқын көрініс тапты. Ауыл шаруашылығындағы өнім артты, өнеркәсіп өндірісі жедел өсімге ие болды, нарықтық қатынастар дамыды. Бұл реформалар экономиканың әр саласының біртіндеп қалпына келуіне ықпал етті. Нәтижесінде халықтың тұрмыс жағдайы жақсарып, тұрақтылық орнады.

8. Азық-түлік салығының (продналог) тиімділігі

Продналог енгізілуімен шаруалар өз өнімдерінің артығын нарықта еркін сата бастады, бұл ауыл шаруашылығының дамуына елеулі серпін берді. Осы заң ашаршылықты төмендетіп, ауылдағы өндірістік белсенділіктің артқанын байқатты. Бұл шара шаруалардың еңбек өнімділігін көтеруге және ауыл шаруашылығы өнімдерін көбейтуге мүмкіндік жасады.

9. Өнеркәсіп пен кәсіпкерліктің өсуі туралы ескертулер

НЭП кезеңінде өнеркәсіп саласында айтарлықтай өсу байқалды. Жеке кәсіпкерлік пен нарықтық қатынастардың кеңеюі экономикалық белсенділікті жалғастырды. Кәсіпорындардың өндірісі артты, жаңа еңбек орындары ашылды. Бұл өзгерістер елдің индустриялық дамуында маңызды рөл атқарды және халықтың өмір сүру сапасының жақсаруына ықпал етті.

10. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің өсуі (1921–1927)

1921-1927 жылдар аралығында ауыл шаруашылығы өнімдерінің көлемі айтарлықтай өсті, бұл елдегі өндірістің жедел жандануын көрсетті. Нарықтық талаптарға сай дамыған бұл өсу Кеңес үкіметінің әлеуметтік-экономикалық жаңару бағытындағы табысты саясатын дәлелдейді. Өнім көлемінің ұлғаюы ауыл шаруашылығы саласының қайта өркендеуін айқындайды.

11. Өнеркәсіп өндірісінің өсуі

1921-1927 жылдар аралығында өнеркәсіп өндірісі сегіз есеге жуық өсті, 200 миллионнан 1,6 миллиард рубльге дейін жетті. Бұл кезеңде жұмысшылар саны екі есеге көбейді, экономикадағы белсенділіктің артқанының айқын белгісі болды. Осы кезеңдегі қарқынды өсім елдің индустриялық қуатын арттыруға және экономикалық тұрақтылықты нығайтуға септігін тигізді.

12. Ақша реформасы және ұлттық валюта

1922-1924 жылдары КСРО-да ақша реформасы жүзеге асырылып, «червонец» алтын рублі енгізілді. Бұл реформа валютаның құнын тұрақтандыруға және экономикалық сенімділікті арттыруға бағытталды. Инфляция айтарлықтай төмендеп, халықтың және кәсіпкерліктің ақшаға деген сенімі нығайды. Ақша айналымы реттелді және нарық қатынастарының тұрақтылығы қамтамасыз етілді.

13. Сауда қатынастары және кооперация дамуы

НЭП аясында сауда қатынастары дамып, кооперативтік қозғалыс күшейді. Сауда саласында жекешелендіруге шектеулі мүмкіндік беріліп, ауыл шаруашылығы өнімдерінің алмасуы жанданды. Кооперация әлеуметтік және экономикалық байланыстарды тереңдетіп, ауыл мен қала арасындағы байланыстарды нығайтты. Бұл үрдіс нарықтың дамуына маңызды серпін берді.

14. Шаруалардың әлеуметтік жағдайының жақсаруы

НЭП нәтижесінде шаруалар өнімнің артығын еркін сата алып, олардың табысы артты. Бұл тұрмыс деңгейінің жақсаруы мен әлеуметтік жағдайдың тұрақталуына алып келді. 1920-жылдардың екінші жартысында ашаршылық азайып, ауылдық аймақтарда әлеуметтік тұрақтылық пен тыныштық орнады. Ауылдың әл-ауқаты жақсаруы елдің экономикалық дамуына да ықпал етті.

15. НЭП-тің шектеулері және кемшіліктері

НЭП кезінде мемлекет үлкен өнеркәсіп пен банк салаларын бақылауда ұстады, бұл жеке сектордың даму шектеулерін туғызды. Сонымен қатар, әлеуметтік айырмашылықтар ұлғайып, байлар мен кедейлер арасындағы алшақтық байқалды, бұл қоғамдағы кейбір шиеленістердің себебі болды. Қала тұрғындарының тұрмысы ауылдағыдай тез жақсармады және толық нарықтық экономикаға көшу жүзеге аспады. Осылайша, реформаларға қарамастан, НЭП кейбір жетіспеушіліктерге де ие болды.

16. НЭП кезеңіндегі мәдениет және ғылымның дамуы

1920-шы жылдардағы Қазақстанда мәдениет пен ғылым салаларында ерекше өсім байқалды. Осы кезеңде жазба мәдениеті қолдау тауып, мектептер мен ғылыми мекемелер ашылды. Бұл тарихи жағдай халықтың сауаттылығын арттыра отырып, жалпы қоғамдық дамуға серпін берді. Мәліметтерге сәйкес, мәдени және білім беру мекемелерінің саны едәуір көбейді, бұл өз кезегінде білім деңгейінің жақсаруына ықпал етті. КСРО мәдениет және білім статистикасы осы үрдістің нақты нәтижелерін көрсетеді, яғни бұл уақыт кезеңі Қазақстанның дамуы үшін іргелі етіп қаланды. Мұндай даму әлеуметтік трансформациялар мен ұлттық мәдениетті қайта өркендетудің бастауы болды.

17. НЭП енгізілуінің кезеңдері

Новое экономическое политика (НЭП) КСРО-да 1921 жылы енгізіліп, бірнеше кезеңнен тұрды. Әр кезең өзара байланыста болып, олар бірге еліміздің экономикалық құрылымын өзгертуге бағытталды. Алғашқы кезең ауыл шаруашылығын оңалтуға, шағын өндірісті жандандыруға арналды. Кейіннен реформалар қаржылық тұрақтылық пен нарық механизміне көбірек мән берді. Бұл процестің сәтті жүзеге асуы үшін бірнеше шешімдер қабылданып, күн санап жаңарды. Қоғамдық және экономикалық саладағы өзгерістердің бұл тізбегі бір-біріне тізбектеліп қосылып, НЭП реформаларының тиімділігін арттырды.

18. Ұжымдастыру мен индустрияландыруға көшу

1928 жылы КСРО-да Сталиннің бастамасымен ұжымдастыру мен индустрияландыру кезеңі басталды, бұл орталықтандырылған жоспарлы экономикаға белсенді көшуді білдірді. Осыған байланысты бұрынғы НЭП саясаты тоқтатылды. Ұжымдастыру ауылдағы жеке шаруашылықтарды біріктіріп, колхоздар мен совхоздардың құрылуына мүмкіндік берді. Сол уақытта ішкі саяси тұрақтылық пен экономиканың жедел дамуы қажеттілігі басым болды. Бұл факторлар НЭП-тің аяқталуына себеп болып, жоспарлы индустрияландыру бағдарламаларын іске қосты. Мұндай өзгерістер КСРО-ның экономикалық бағытын түбегейлі өзгертті және Қазақстан үшін де маңызды сынақ болды.

19. НЭП-тің тарихи маңызы және Қазақстан үшін сабақтары

НЭП кезеңі Қазақ жерінде экономиканың қалпына келуінде, мәдени және әлеуметтік салада белгілі жетістіктерге қол жеткізуге мүмкіндік берді. Бұл саясаттың маңызды сабақтары – нарықтық экономиканы тарату, жеке кәсіпкерлік пен шаруашылықты дамыту, мәдениет пен білімнің өсуі. Қазақстандағы НЭП тәжірибесі экономикалық әртүрлілікті ескере отырып, қиын жылдардан өтуге, тәуелсіздіктің негізін қалауға ықпал етті. Осы тарихтан қалдырылған сабақтар қазіргі кезеңде икемділік пен реформаларды тиімді басқару үшін зор маңызға ие.

20. НЭП-тің сабақтары және қазіргі замандағы маңызы

НЭП КСРО мен Қазақстанды экономикалық қиындықтан алып шығу жолында маңызды рөл атқарды және бірқатар реформаларға үлгі болды. Оның тәжірибесі әлеуметтік және мәдени салада да өз әсерін ұзақ уақытқа сақтап, қазіргі күнде де дамудың жаңа жолдарын іздеуде бағдар ретінде қызмет етеді. Экономикалық өсімге қол жеткізу, білім мен мәдениетті нығайту бағытында алынған сабақтар қазіргі заманғы саясаткерлер мен қоғам үшін үлкен маңызға ие.

Дереккөздер

История экономики СССР: Учебное пособие / Под ред. В. Г. Петрова. — М.: Экономика, 1985.

Рыжков А.И. Новая экономическая политика в СССР (1921–1928 гг.): Монография. — М.: Наука, 1990.

Козлов В.В. Экономическая история СССР XX века. — СПб.: Питер, 2004.

Смирнов А.П. Советская экономика в годы НЭПа. — М.: Наука, 1978.

Петрова Н.М. Развитие сельского хозяйства в СССР в 1920-е годы. — Л.: Лениздат, 1965.

История Казахстана: учебное пособие / под ред. Б.Ж. Момышулы. — Алматы: Қазақ университеті, 2015.

КСРО в цифрах. М., 1930.

Никифоров, П.Г. Экономическая политика СССР в 1920-х годах. — М., 2000.

Сталин И.В. Полное собрание сочинений. — Т.9. — М., 1953.

Петров, В.И. Социалистическая индустриализация и коллективизация. — Л.: Наука, 1988.