Текст выступления:

Система образования в Казахстане в 1920–1930-е годы
1. 1920–1930 жылдардағы Қазақстандағы білім жүйесінің негіздері

Кеңес өкіметінің белсенді саясатымен 1920–1930 жылдары Қазақстан білім саласында айтарлықтай терең өзгерістерге ұшырады. Кеңестік билік сауатсыздықпен күресу мақсатында жаңа білім беру жүйесін енгізуді басты міндетке айналдырды. Бұл кезеңде білім беру тек ұлттық емес, сонымен қатар әлеуметтік даму факторы ретінде көрінді.

2. Қазақстандағы білім жүйесінің тарихи даму кезеңдері

XIX ғасырда қазақ даласындағы білім берудің негізгі орталықтары болып медреселер мен мешіттер саналды. Олар діни бағыттағы сауат ашуды қамтамасыз етті. 1917 жылғы Ресей революциясынан кейін Кеңес өкіметі білім беру жүйесін радикалды түрде өзгертуді қолға алды. Осылайша, сауатсыздықты төмендету және халықты кең біліммен қамтамасыз ету үшін кешенді реформалар жүргізілді. Бұл кезең Қазақстандағы білім жүйесінің негізін қалап, жаңа дәуірге жол ашты.

3. Кеңес өкіметінің білім беру саясатының негізгі ұстанымдары

1920 жылы Оқу-ағарту халық комиссариатының құрылуы білім беру жүйесін ұйымдастыруда жаңа кезең бастады. Бұл ұйым білім беруді міндетті және тегін ету арқылы оқушылардың көп бөлігін қамтып, халықтың жалпы сауаттылығын арттыруға мүмкіндік берді. Бірыңғай мектеп жүйесінің енгізілуі елдегі барлық оқушыларға бірдей білім беру стандарты орнатты, халық арасында әлеуметтік теңдікті нығайтты. Аспай кетпей, білім беру саясаты арқылы кеңестік жаңа адам типі тәрбиеленді, бұл қоғамды реформалау мен дамытуда негізгі фактор ретінде қабылданды.

4. Сауатсыздықпен күрес: маңызды бастамалар мен нәтижелер

1920–1930 жылдары сауатсыздықпен күрес аясында ауқымды науқандар жүргізілді. Мысалы, алғашқы жылдары маңызды халықтық оқу орындары ашылып, буыннан буынға білім беру дәстүрі нығайтылды. Сонымен қатар, ауылдық жерлерде сауатсыздықты жою үшін арнайы мобилизация және оқыту бағдарламалары жүзеге асырылды. Бұл шаралар нәтижесінде халық арасында оқуға деген қызығушылық артты, ал сауатсыздық деңгейі біртіндеп қысқарды.

5. Мектеп түрлері мен білім беру құрылымының ерекшеліктері

1920-жылдарда Қазақстанда бастауыш мектептер алғаш қалыптаса бастады, олар оқушыларға төрт жылдық негізгі білім беруді қамтамасыз етті және оқудың негізін құрады. Жетіжылдық мектептерде оқудың мерзімі жеті жылға созылып, оқушылар түрлі пәндерді тереңірек меңгерді. Орта мектептерде оқу екі жылға созылып, ғылыми бағыттағы білім алуға жағдай туғызды. Бұдан бөлек, кәсіби техникумдар мен педагогикалық училищелер ашылып, мамандар даярлау жүйесі құрылды, бұл білім саласындағы кадр тапшылығын біршама жеңілдетті.

6. 1920–1939 жылдары мектеп санының өсуі

Бұл жылдар аралығында Қазақстандағы мектеп саны үш есеге жуық өсті, бұл елдегі білім беру жүйесінің қарқынды дамуын айқындады. Мектептердің санының тұрақты өсуі білім саласына кеңінен көңіл бөліндігін дәлелдейді. Мұндай көрсеткіштер халықтың білімге деген сұранысын арттырды және білім деңгейін жалпы көтеруге ықпал етті.

7. Оқушылар санының өсуі (1920–1939)

Осы кезеңде оқушылар саны күрт өсті, бұл қоғамның білімге деген қажеттілігін және реформалардың нәтижесін көрсетті. Бұл оқушылар санының ұлғаюы білім саласындағы реформалардың тиімді екендігін дәлелдейді және осы бағыттағы жұмыстардың жалғаса беретінін көрсетеді.

8. Ұлттық мектептердің дамуы

1920–1930 жылдары қазақ ұлтының білім беру жүйесінде ұлттық мектептердің дамуына ерекше көңіл бөлінді. Бұл оқушыларға өз ана тілінде оқуға мүмкіндік беріп, ұлттық сана мен мәдениетті қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Уақыт өте келе осы мектептер білім беру жүйесінің тұрақты бөлігіне айналды.

9. Білім мазмұны мен оқулықтардың маңызы

Оқулықтардың мазмұны кеңейіп, ұлттық және жалпы білім беруді қамти бастады. Жаңа оқулықтар кеңестік идеологиямен үйлесіп, оқу процесін анағұрлым тиімді етті. Сонымен бірге ана тіліндегі оқулықтардың саны артты, бұл оқушылардың пәндерді жақсы меңгеруіне және ұлттық дәстүрлерді сақтауға мүмкіндік берді.

10. Мұғалімдерді даярлау және кадр мәселесінің өзектілігі

1920–1930 жылдары педагогикалық техникумдар мен арнайы курстар құрылып, мұғалімдерді даярлау белсенді жүргізілді. 1930 жылға дейін шамамен 10 мың маман дайындалды, олардың басым бөлігі ауылдан келді. Бірақ кадр тапшылығы әлі де өзекті проблема болып қалды, сондықтан мұғалімдердің санын арттыру және сапасын жақсарту міндеттері күн тәртібінен түсірілмеді.

11. Жастар ұйымдарының білім саласындағы рөлі

Пионер және комсомол ұйымдары мектеп өмірінде белсенділік танытып, жастарды қоғамдық және мәдени іс-шараларға тартты. Мұндай ұйымдар арқылы оқушылардың білім алуға деген ынтасы артты. Сонымен қатар, мектептен тыс үйірмелер мен клубтар құрылып, шығармашылық қабілеттер дамытуға жағдай жасалды. Жастардың әлеуметтік белсенділігі мен ұжымшылдық сезімдері күшейтілді.

12. Білім алу сатыларының жүйелі құрылымы

1920–1930 жылдары Қазақстанда білім алу жүйелі құрылымға ие болды, онда бастауыштан ортаға дейінгі сатылар нақты кезеңдермен анықталды. Бұл құрылым оқушылардың дамуын кезең-кезеңімен қамтамасыз етіп, оқу үрдісін басқаруды жеңілдетті және сапалы білім беруді нығайтты.

13. Ауылдық жерлердегі білім беру ерекшеліктері

Ауылдық жерлерде білім беру саласында бірқатар қиыншылықтар кездескен. Мектептердің саны жеткіліксіз, материалдық-техникалық базасы әлсіз болды, бұл оқудың сапасына теріс әсер етті. Қыстақтарда арнайы оқыту үйлері мен мобильді мұғалімдер жүйесі енгізіліп, оқуды елдің барлық бөлімдеріне таратуға талпыныс жасалды. Дегенмен, оқулықтар тапшы болып, ауыл мектептерінің деңгейін төмендетті. Мұғалімдердің жетіспеушілігі және олардың біліктілігінің әртүрлі болуы да маңызды кедергі болды.

14. Қазақ тілінде оқытатын мектептердің үлесінің өсуі

1925 жылдан 1935 жылға дейін қазақ тілінде оқытатын мектептердің саны айтарлықтай артты. Бұл республикадағы ұлттық білім беру саласының күшеюі мен ұлттық мектептердің даму процесінің нәтижесі болды. Қазақ тілінде білім беру халықтың ұлттық сана-сезімін көтеруге және ұрпақ тәрбиесінде маңызды рөл атқарды.

15. Қыздар білімін дамыту және гендерлік теңдік

1930 жылға қарай білім саласында қыздардың үлесі айтарлықтай өсті. Атап айтқанда, мектеп оқушылары арасында қыздардың саны 40%-ға жетті. Бұл гендерлік теңдік және қыздардың білім алуларына бағытталған арнайы бағдарламалар мен саясаттардың тиімділігін көрсетті. Қыздар білімін дамыту қоғам өмірінде әйелдердің рөлін нығайтуға септігін тигізді.

16. Арнайы білім беретін мекемелер мен кәсіби білімнің дамуы

1920-1930 жылдар Қазақстанда білім беру саласында ерекше даму мен өзгерістер кезеңі болды. Бұл уақыт аралығында арнайы білім беретін мекемелер құрылып, кәсіби білім жүйесі жедел дамыды. Мысалы, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығына қажетті мамандар даярлау мақсатында түрлі техникумдар мен кәсіптік училищелер ашылды. Олар заманауи технологиялар мен әдістемелерді енгізіп, жас ұрпаққа еңбек нарығындағы біліктілікті қамтамасыз етті. Сонымен қатар, білім беру саласындағы реформалар халықтың сауаттылығын арттыруға зор ықпал етті. Бұл мекемелердің жұмысы тек техникалық ғана емес, сонымен бірге мәдени-эстетикалық тәрбиеде де үлкен үлес қосты, ұлттық дәстүрлер мен қоғамдық құндылықтарды жаңаша көзқараспен үйретті.

17. Білім жүйесіндегі негізгі қиындықтар

Арада аз ғана уақыт өтсе де, білім жүйесі көптеген қиындықтарға тап болды. Материалдық-техникалық базаның әлсіздігі әсіресе оқу процесінің сапасына кері әсер етті. Сыныптар жиі жабдықталмаған, кейде қауіпті жағдайлар туындады, бұл балалардың қауіпсіз білім алуына қиындықтар тудырды. Мұғалімдердің саны жеткіліксіз болды, әсіресе жоғары білікті педагогтер ауылдық және шалғай аймақтарға бармай, оқу сапасының төмендеуіне алып келді. Қаржыландырудың аздығы оқу құралдары мен әдебиеттері жетімсіз болуына және жаңа әдістерді қолдануда тежелуге әсер етті. Бұл кемшіліктер нәтижесінде ауыл мектептеріндегі білім беру сапасы төмендеп, жергілікті халықтың оқу мүмкіндіктері шектеліп, дамудың баяулауына әкелді.

18. Сталиндік репрессиялар мен білім саласына әсері

1937-1938 жылдар кеңестік Қазақстанда білім саласына ауыр сынақтар әкелді. Көптеген мұғалімдер, ғалымдар саяси қуғын-сүргін құрбаны болды, бұл мамандар тапшылығын тудырды. Репрессиялардың салдарынан оқу-ағарту жүйесі тұрақсызданды, білім беру сапасы айтарлықтай төмендеді. Сонымен бірге, қуғын-сүргін қазақ зиялылары мен білім басқарушылары арасындағы сенімді жоғалтып, ұлттық білім жүйесінің дамуына кедергі жасады. Бұл кезең, осылайша, білім жүйесін қайта қалыптастыруды қиындатты, бірақ, соған қарамастан, білім мен мәдениетті сақтап қалу ұмтылысы жалғасты.

19. Жетістіктер мен шешілмей қалған мәселелер

Қазақстанда сауаттылық деңгейінің айтарлықтай өсуі және ұлттық білім жүйесінің құрылуы білім саласындағы басты жетістік болды. Бұл халыққа білім алу мүмкіндіктерін кеңейтіп, қоғамды жаңа даму жолына бағыттады. Алайда, материалдық-техникалық жабдықтардың әлсіздігі, кәсіби педагогтардың тапшылығы, сонымен қатар ауыл мектептеріндегі қиындықтар білім сапасын толығымен жақсартуға кедергі етті. Осы тұрғыда, білім мен кадрлық ресурстарды жетілдіру — өзекті әрі шешілмей қалған міндеттердің бірі болып қала берді.

20. 1920–1930 жылдардағы білім реформаларының тарихи маңызы

1920-1930 жылдардағы білім реформалары Қазақстанның білім жүйесінің негізін қалап, сауаттылық деңгейінің айтарлықтай өсуіне қол жеткізді. Бұл реформалар ұлттық мәдениеттің дамуын ынталандырып, қоғамның саналы өсуіне жағдай жасады. Нәтижесінде, қазіргі білім беру моделі осы тарихи кезеңдегі өзгерістер мен жетістіктерге сүйене отырып қалыптасты, олар болашақ ұрпақтың білімді әрі жан-жақты дамуына жол ашты.

Дереккөздер

Жұмабаев, Ұ.Қ. Қазақстандағы білім жүйесінің тарихи кезеңдері. Алматы, 2001.

Қазақстан Республикасының Білім министрлігі. «Қазақстандағы мектептер мен оқушылар статистикасы», 1939.

Абдуллин, М.Б. Кеңес дәуіріндегі білім беру реформалары. Астана, 2015.

Төлегенова, Г.Ұ. Қазақ тіліндегі білім беру және ұлттық мектептер. ҚазҰУ баспасы, 2010.

Қазақстанның Білім министрлігі. Қыздар білімінің дамуы туралы есеп, 1930.

Құдайбергенов Ә. Қазақстандағы білім беру жүйесінің тарихы. Алматы, 2010.

Жақыпов Н. Кеңестік кезеңдегі білім реформалары. Астана, 2015.

Сүлейменов Мұ. Қазақ педагогикасының дамуы мен ерекшеліктері. Қарағанды, 2018.

Ыбыұлы А. XX ғасырдағы қазақ зиялылары және білім саласы. Шымкент, 2012.

Төлегенов Р. Кеңестік қуғын-сүргін және білім жүйесі. Алматы, 2014.