Текст выступления:

Казахстан в начале XX века: социально-экономические условия
1. XX ғасыр басындағы Қазақстан: әлеуметтік-экономикалық дамудың негізгі тақырыптары

XX ғасырдың басы Қазақстанның тарихында маңызды кезең болды. Бұл уақытта елде әлеуметтік құрылым мен экономикада түбегейлі өзгерістер орын алып, қоғамның барлық саласы динамикалық даму жолына түсті. Ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіпте жаңа тәсілдер енгізіліп, тұрғындардың өмір сүру деңгейі мен әлеуметтік жағдайы айтарлықтай өзгерді. Осы бастамшыл заманның ерекшеліктерін, оның тарихи-әлеуметтік контекстін қарастыру бізге сол дәуірдегі Қазақстанның даму бағытын түсінуге мүмкіндік береді.

2. Қазақстандағы ХХ ғасырдың басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай

1900-1917 жылдар аралығында Қазақстан Ресей империясының құрамында болды. Бұл кезеңде ауыл шаруашылығында дағдарыс сезіліп, жерге деген сұраныс артты, қоныстанушылар саны көбейді. Осындай өзгерістерге байланысты әлеуметтік топтар арасында жіктелу күшейіп, ауылдық елдегі қарапайым мал шаруашылығынан алыстаған жаңа өнеркәсіп орталықтары пайда болды. Бұл кезеңде ұлт-азаттық қозғалыс белсенді түрде көтеріліп, халықтың ұлттық сана-сезімі өсті.

3. Халық саны мен ұлттық құрамы

XX ғасырдың басында Қазақстандағы халық саны шамамен төрт миллион адам болды, оның 81%-ын қазақтар құраса, орыстар 10%-ды, ал қалған 9%-ын украиндар мен басқа ұлт өкілдері қалыптастырды. Бұл көпұлтты құрам қазақ қоғамының әлеуметтiк және мәдени өміріне өзіндік әр қилы ықпал етті. Ұлттық құрылымның осындай сипаттамасы сол заманғы экономикалық және әлеуметтік үрдістердің нақты бейнесін көрсетеді.

4. Қоныстану саясатының әсері

Өкінішке орай, осы слайдтағы мақалалар мәтіні көрсетілмеген. Дегенмен, тарихи деректерден белгілі болғанындай, Ресей империясының қоныстану саясаты Қазақстан территориясына жаңа халықтарды көшіруді ұлғайтты. Бұл саясат қазақтардың жерлерінің қысқаруына себеп болып, әлеуметтік жағдайдың нашарлауына ықпал етті. Сонымен қатар, қоныстанушылардың келуі жаңа ауылшаруашылық және өнеркәсіптік тәжірибелерді алып келіп, жергілікті қоғамдағы өзгерістерге түрткі болды.

5. Өнеркәсіптің дамуы және оның ерекшеліктері

XX ғасырдың басында Қазақстан өнеркәсібі қарқынды даму кезеңіне аяқ басты. Ембі мұнайы мен Қарағанды көмірінің өндірісі айтарлықтай өсті, бұл елдің энергетикалық және өнеркәсіптік қуатын арттырды. Сонымен қатар, Жезқазған мен Спасск қалаларында мыс пен алтын өндіру көлемі ұлғайып, солардың арқасында жаңа инвесторларды тартуға мүмкіндік туды. Ресейлік және шетелдік компаниялардың капиталы өнеркәсіп саласына енді, бұл инфрақұрылымды дамытуға септігін тигізді. 1906-1914 жылдары кәсіпорындар саны мен жұмысшылар саны бірнеше есе көбейді, бұл еңбек нарығын кеңейтіп, қалалардың дамуына себеп болды.

6. Қазақстан қалалары халқының өсуі (1897-1917 жж.)

1897-1917 жылдар аралығында Қазақстанның басты қалаларының халқы екі есеге жуық өсті. Мысалы, Орал және Верный сияқты ірі орталықтарда халық саны күрт артқан. Бұл тенденция урбанизация процесінің белсенді дамуын білдіреді. Қалалардағы халықтың өсуі экономикалық өсімге, жаңа әлеуметтік топтардың қалыптасуына және мәдени өмірдің жаңаруына себепкер болды. Осы процестер Қазақстан қоғамының әлеуметтік және экономикалық құрылымын түбегейлі өзгертті.

7. Ауыл шаруашылығы: дәстүр және өзгеріс

Қазақстан қоғамы дәстүрлі көшпелі мал шаруашылығын сақтай отырып, ауылшаруашылық өрісінде де маңызды өзгерістерді бастан кешірді. Қазақтар өздерінің мал өсіру дәстүрін ұстанғанымен, егістік жерлердің көп бөлігі қоныстанушыларға беріліп, қазақтардың дәстүрлі егістік алаңы қысқарды. Сонымен қатар, Оңтүстік Қазақстанда суармалы егіншілік дамыды, онда бидай мен мақта секілді жаңа дақылдар енгізілді. Бұл өзгерістер ауыл шаруашылығының өнімділігін арттыруға, экономиканың әртараптануына ықпал етті.

8. Жер мәселесі және патша реформалары

Мәтіндер берілмегеніне қарамастан, тарихи дереккөздер жер мәселесінің қазақ қоғамы үшін аса өзекті болғанын растайды. Патша билігі жүргізген реформалар жерді жеке меншікке беру мен қоныстанушыларды орналастыруға бағытталды. Бұл саясат жергілікті қазақтардың жерінен айырылуына және әлеуметтік шиеленісінің артуына әкеп соқты. Жер реформалары қазақтардың дәстүрлі жер иелену жүйесіне қарсы тұрып, ауыл шаруашылығының қалыпты дамуына кедергі болды.

9. Қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымы

XX ғасырдың басында қазақ қоғамында әлеуметтік топтар арасындағы айырмашылық айқын байқалды. Байлар халықтың шамамен 10%-ын құрап, малдың елеулі бөлігін иеленіп, қоғамдық беделдің иесі болды. Орташа шаруалар – 35%-дай мал мен егістік аумағын пайдаланған, қалыпты тұрмыс деңгейінде өмір сүрді. Кедейлер болса, 55%-ға жуық, малсыз немесе аз малы бар топты құрады, олар әрқашан әлсіз әлеуметтік және экономикалық жағдайда болды. Бұл құрылым ауылдағы табыс пен билік бөлінісінің нақты көрінісі ретінде маңызды.

10. Мал шаруашылығындағы әлеуметтік айырмашылықтар

Статистикалық мәліметтерге қарағанда, мал санының басым бөлігі бай шаруалардың қолында болды. Бұл факт әлеуметтік теңсіздіктің иерархиялық құрылымын және ауылдық қоғамдағы табыс айырмашылықтарын айқын көрсетті. 1915 жылы жүргізілген әлеуметтік зерттеулер бұл жағдайдың ауылдағы экономикалық диспаритеттің тереңдігін дәлелдеп, қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымы туралы көп мәлімет берді. Осылайша, мал шаруашылығындағы айырмашылықтар әлеуметтік тұрақсыздықтың негізгі себептерінің бірі болды.

11. Қалалардағы жаңа әлеуметтік топтар мен өмір салты

XX ғасырдың басында қалаларда түрлі әлеуметтік топтардың қалыптасуы байқалды. Саудагерлер, кәсіпкерлер, жұмысшылар және қолөнершілер саны артты. Бұндай әлеуметтік құрылымның дамуы білімді жастар мен зиялы қауымның өсуімен сәйкес келді, ол қалалық өмірдің экономикасы мен мәдениетіне жаңаша леп кіргізді. Жаңа кәсіби топтардың пайда болуы мен осы орталардағы білім беру мен мәдени іс-шаралардың дамуы халықтың сана-сезімін арттырды және өмір салтының түбегейлі өзгеруіне ықпал етті.

12. Білім беру жүйесі және ағартушылық қозғалыс

1914 жылы қазақ мектептері мен медреселерінде шамамен 50 мың оқушы оқып, 2000-нан астам мұғалім еңбек етті. Бұл көрсеткіш білім беру саласының дамуына үлкен серпін берді. Аумақтарда сауаттылық деңгейі артты, оқу құралдары мен оқулықтар жаңартылып, білім сапасы жақсарды. Сонымен қатар, Алаш қайраткерлері ағартушылық қозғалысын жандандырып, оқу-ағарту ісін насихаттады. Бұл ұлттық сана мен мәдениеттің өркендеуіне маңызды әсер етті.

13. Ұлттық баспасөз және идеялық қозғаушылар

Бұл кезеңде ұлттық баспасөз қанатын кең жайып, қазақ зиялы қауымы арқылы идеялық қозғалыстар дами бастады. Газет-журналдар халықтың пікірін қалыптастырып, ұлттық сананың оянуына себепкер болды. Елдің рухани өміріндегі маңызды тұлғалардың мақалалары мен писемалары қоғамның саяси және мәдени мәселелеріндегі танымдық диалогты өрбітіп, жастар арасында білім мен патриотизмге ұмтылыс қалыптастырып отырды.

14. Денсаулық сақтау және тұрмыс жағдайы

XX ғасырдың басында медицина қызметкерлерінің жетіспеушілігі байқалды – бір дәрігер орташа есеппен 20 мың адамға қызмет етті, бұл халықтың денсаулығын қорғауда айтарлықтай қиындықтарды тудырды. Эпидемиялық аурулар жиі таралды, дәрі-дәрмек жетіспеді, бұл медициналық қызметтің әлсіздігін көрсетті және халықтың өмір сапасына теріс әсер етті. Сонымен қатар, кедейшілік пен азық-түлік тапшылығы әлеуметтік қауіптерді күшейтіп, ашаршылық қаупін тудырды.

15. Алаш қозғалысы және ұлттық батырлар

XX ғасырдың басында Алаш қозғалысы ұлттық сана мен тәуелсіздікке ұмтылыстың негізгі қозғаушы күші болды. Бұл қозғалыстың жетекшілері – әйгілі батырлары мен қайраткерлері қазақ халқының құқықтары мен мәдениетін қорғап, патша өкіметіне қарсы белсенді күрескен. Олардың қызметі ұлттық бірлік пен ағартушылық бағытында маңызды із қалдырды, бұл қазақ қоғамының саяси және рухани тұрақтылығын қамтамасыз етті.

16. 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс: себептері мен негізі

1916 жылы патша өкіметі 25 маусымда қабылдаған жарлықта 19-43 жас аралығындағы қазақтарды майдан жұмыстарында міндетті түрде қатысуға шақырды. Бұл шешім халық арасында терең наразылық пен толқулар туғызып, үлкен тарихи оқиғаға – ұлт-азаттық қозғалысына себеп болды. Бұл наразы топтар өз құқығы мен жерлері үшін күресуге аттанды.

Бұл қозғалыстың әлеуметтік-экономикалық негізі де өзекті болды: қазақтардың дәстүрлі жерлері тәркіленіп, жер мәселесі қиындады. Жерге бай қазақ қоғамы тепе-теңдікке қарағанда одан әрі ауыр жағдайға түсті. Жерден айырылған халықтың тұрмысы төмендеп, тұрмыстағы теңсіздік күшейді.

Ғасыр басында орын алған әлеуметтік қысым мен экономикалық қиындықтар қазақ халқын біріктіруге мәжбүр етті. Бұл жағдай ұлт-азаттық идеяларын кеңінен таратып, қоғамдағы толқулардың одан әрі күшеюіне әкеп соқты.

Сонымен қатар, әртүрлі ұлттар арасында коммуникация және құрал-жабдық жеткіліксіздігі, сондай-ақ билік тарапынан қолданылған қатаң шаралар халықтың наразылығын одан әрі ұлғайтты. Бұл факторлар ұлт-азаттық қозғалыстың өрлеуіне себеп болды, әрі оның ауқымын кеңейтті.

17. 1916 жылғы көтеріліс кезеңдері мен оқиғаларының ағымы

1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс бірнеше кезеңнен құралды, әр кезеңде оқиғалар өз ерекшелігімен ерекшеленді. Алғашқы кезеңде патша өкіметінің жарлығы жарияланып, халық арасында дүрбелең басталды. Бұл кезеңде халық арасында ұйымдастыру жұмыстары жүрді, көшбасшылар пайда болды.

Келесі кезеңде көтеріліс ашық көрініс тапты, бүкіл өңірлерде айтарлықтай көтерілістер орын алды. Бұл кезеңде ауылдар мен кенттерде қарулы төтеп шаралары жүргізілді, жергілікті халық ерікті түрде немесе мәжбүрлі түрде қару ұстап шықты.

Қозғалыстың үшінші кезеңінде патша әскерлері көтеріліске қатаң түрде жауап қайтарды. Оқиғалар күрт шиеленісіп, көптеген құрбандар мен зардаптар болды. Бұл кезең халық арасында ауыр сезім тудырып, ұлт-азаттық қозғалыстың тарихында қалды.

Соңғы кезеңнен кейін халықтың басым бөлігі қарсылықтан қайтып, тыныштық орнады. Дегенмен, бұл қозғалыстың рухы қазақ халқының санасында терең сақталып, келешек ұрпақтарға сабақ болды.

18. Көші-қон және қазақ халқының босуы

1916 жылғы көтерілістен кейін қазақтардың жүздеген мың отбасы өз үйлерін тастап, басқа жерлерге көшуге мәжбүр болды. Негізінен Шығыс Түркістан мен Қытайға босып кетті, бұл миграция халық санының күрт азаюына алып келді. Өз жерін тастап кету – ауыр әлеуметтік сілкініс ретінде бағаланды.

Көші-қонның салдары әлеуметтік-экономикалық жағдайдың одан әрі нашарлауына әсер етті. Ауыл шаруашылығы және жергілікті өндіріс көлемі төмендеді, өйткені көп еңбек ресурстары босып кетті. Бұл жағдай ауылдағы тіршіліктің күрт өзгеруіне әкеп соқты.

Сонымен қатар, босқындар арасында аштық пен жұқпалы аурулардың таралуы кеңейіп, халықтың өмір сүру сапасына теріс әсер етті. Бұл қиындықтар қоғамдық денсаулық сақтау саласында қосымша жүктеме тудырды, әрі халықтың тұрмыстық жағдайын күрделендірді.

19. Қазақстанның XX ғасыр басындағы әлеуметтік-экономикалық мұрасы

XX ғасыр басында қазақ қоғамы дәстүрлі көшпелі мал шаруашылығынан өнеркәсіптік өндіріс жүйесіне көшу үрдісін бастан өткерді. Бұл кезеңде өндірістің жедел дамуы қазақ шаруашылығында үлкен өзгерістерге жол ашты, жаңа әлеуметтік топтар пайда болды.

Сонымен бірге, қазақ жерлерінің тәркіленуі экономикалық қиындықтарға және әлеуметтік шиеленістердің күшеюіне алып келді. Жерге қол сұғу халық арасында әділетсіздік сезімін оятып, кәсіпкерлік пен шаруашылықтың дамуына кедергі болды.

Қоғамда әлеуметтік стратификация тереңдеп, байлар мен кедейлер арасындағы шекаралар айқындала бастады. Бұл әлеуметтік бөлініс қоғамның дамуына да ықпал етті, оның құрылымын өзгертуге мәжбүр етті.

Ұлттық сана-сезімнің өсуі қоғамдық ұйымдардың пайда болуына түрткі болды. Бұл ұйымдар ұлт-азаттық қозғалысты қолдап, оның өрлеуіне негіз қалады. ХХ ғасырдың басы қазақ халқының рухани жаңғыру кезеңі ретінде де есте қалды.

20. Қорытынды: Қазақстандағы тарихи тұтқалар мен келешек сабақтар

XX ғасыр басындағы тарихи өзгерістер Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуына маңызды серпін берді. Бұл кезең ұлттық жаңғыру мен қоғамдық даму үшін айрықша негіз болды. Мұндай тарихи сабақтар бүгінгі Қазақстан үшін де аса маңызды, себебі олар ұлттық бірлік пен даму жолында маңыздылыққа ие болып отыр.

Дереккөздер

Ыбырай Алтынсарин. Тарихи еңбектер. — Алматы, 2005.

Қазақ хандығының тарихы, 1465-1847. — Нұр-Сұлтан, 2010.

Кеңес дәуірі Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық тарихы, том 1. — Алматы, 1998.

Алашорда: ұлт-азаттық қозғалыс тарихы. — Астана, 2012.

Қазақстан халқының ресми статистикасы, 1897-1917 жылдар.

Иманбеков, Н. "Қазақстанның 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысы". Алматы, 2010.

Жұмаев, Б. "Қазақ қоғамының әлеуметтік-экономикалық дамуы ХХ ғасыр басында". Нұр-Сұлтан, 2015.

Мұстафин, Ә. "Көші-қон және халықтың демографиялық өзгерістері". Орал, 2018.

Сәдуақасова, Г. "Ұлттық сана-сезім және қоғамдық қозғалыстар". Алматы, 2020.