Текст выступления:

Коллективизация в Казахстане
1. Коллективизация: негізгі ұғым және тарихи маңыздылық

Коллективизация – бұл ХХ ғасырдың 20-30-жылдарында Қазақстанда ауыл шаруашылығын ұжымдастыру арқылы экономикалық құрылымды түбегейлі өзгерткен көрнекті тарихи процесс. Бұл ұжымдастыру жүйесі мемлекет пен ауылдық қоғам арасындағы қатынасты өзгертті, қазақ даласының әлеуметтік-экономикалық образына зор ықпалын тигізді.

Қазақстан тарихындағы ұжымдастыру – бұл тек аграрлық реформа емес, сонымен бірге ауыл тұрғындарының өмір салты мен әлеуметтік құрылымының түбегейлі өзгеруі болды. Көтерілістер мен қайшылықтарға толы бұл кезең бізге өткеннің ауыр сабақтарын көрсетеді, сондай-ақ ұжымдастырылған қоғамның болашаққа бағытталған әлеуетін ашады.

2. XX ғасыр басындағы Қазақстан: Әлеуметтік-экономикалық жағдай

1920 жылдары қазақ даласында үлкен өзгерістер болып жатты. Сол кездің өзінде Қазақстан көшпелі мал шаруашылығын дөп басып сипаттайтын мемлекет болды, халықтың негізгі бөлігі мал шаруашылығымен және көшіп-қонумен айналысты. Мал басының көптігі жермен бірге қоғамның экономикалық негізін құрады.

Алайда 1920 жылдардың аяғында, Ресейде кең көлемді индустриализация басталып, ол Қазақстанда да ауыл шаруашылығына әсер етті. Бұл кезеңде ауыл тұрғындарының өмірі күрт өзгеріп, дәстүрлі көшпелі өмір салты жойылуға бет алды. Елдің экономикасын жаңа жолға түсіру мақсатында ауыл шаруашылық жерлерін ұжымдастыру саясаты қолға алынды.

3. Коллективизация ұғымы және оның ерекшеліктері

Коллективизацияның негізінде жеке шаруашылықтарды біріктіру жатыр, нәтижесінде колхоздар мен совхоздар сияқты ұжымдық шаруашылықтар құрылды. Бұл жаңа модель бойынша ауыл шаруашылығының өнімділігі мен ұйымдастырылуы жаңа деңгейге көтерілді.

Сонымен қатар, жеке меншік жойылып, барлық жер мен мал мемлекет меншігіне ауысты. Бұл мыңжылдар бойы қалыптасқан меншік иелену жүйесін түбегейлі өзгертті, ауыл шаруашылығында меншік формасының негізі қайта жасақталды.

Ауылдағы азаматтардың еңбек етуі міндеттеліп, өндіріс мемлекет тарапынан қатаң реттелді. Бұл жүйе ауыл шаруашылығын орталықтандырылған басқару арқылы тиімді етуге бағытталды, ол өз кезегінде экономиканың жоспарлы механизмін қалыптастырды.

4. Сталиндік саясаттың мақсаты: аграрлық реформалар

Сталиннің негізгі мақсаты – қалалар мен өнеркәсіптік салаларды астықпен және ауыл шаруашылық өнімдерімен жан-жақты қамтамасыз ету болды. Бұл міндеттер ауылдан өнімді күштеп алу саясатын қалыптастырды, оның мақсаты индустрияға қажетті ресурс жинау еді.

Бұл саясат ауыл тұрғындарын бақылауда ұстауға бағытталып, мемлекет ұжымшарлар арқылы өндірісті және еңбек күшін басқарды. Осылайша, ауылдағы еңбек өнімділігі мен ресурстарды максималды түрде жинау үшін мемлекеттік өкіметтің өктемдігі артты.

5. Қазақстанда коллективизацияның басталуы және негізгі кезеңдері

Коллективизация Қазақстанда 1928 жылы ресми түрде басталды. Алғашқы кезеңде кеңес билігі агитация жүргізіп, ауыл тұрғындарын ұжымдық шаруашылықтарға қосылуға шақырды. 1929-1930 жылдары ұжымы нығайып, колхоздар саны күрт өсті. 1931-1933 жылдардағы ашаршылық кезеңі коллективизацияның ауыр салдарын көрсетті. Осы кезеңде жинақтаған тәжірибе мен әдістер арқылы ұжымдастыру 1935 жылы салыстырмалы тұрақтылыққа жетті. Бұл кезең Қазақстанның ауыл шаруашылығын толық мемлекеттік бақылауға алу кезеңі ретінде есте қалды.

6. Колхоздар санының өсуі (1928-1932 жж.)

1928 жылдан бастап ауылдағы ұжымдық шаруашылықтардың саны күрт өсе бастады. Бұл көрсеткіш ұжымдастырудың қаншалықты жылдам жүріп жатқандығын дәлелдейді және үкіметтің саясатын жүзеге асыруға деген күш-жігерін көрсетеді.

Статистика бойынша, осы жылдар ішінде құрастырылған колхоздардың саны бірнеше есе артты. Бұл деректер көрсеткендей, коллективизация процесі тек қағаз жүзінде емес, нақты өмірде де кең түрде енгізілді. Бұл кезеңде ауыл шаруашылығы өндірісі қатаң мемлекеттік бақылауға алынды және оның құрылымы түбегейлі өзгерді.

7. Байлар мен кулактарға қарсы шаралар

Коллективизация барысында ауылдағы қауырт байлар, оларды «байлар» және «құлақтар» деп атаған топтар, арнайы мақсатты айыпқа ұшырады. Олардың мүлкі тәркіленіп, отбасылары жер аударылды, бұл бақылау мен қуғын-сүргіндердің бір бөлігі болды.

Бұл саяси науқан 44 мыңнан астам бай шаруаларды қамтыды, олардың отбасы мен тіршілігіне ауыр соққы болды. Қазақ қоғамындағы әлеуметтік құрылым айтарлықтай өзгеріп, дәстүрлі қалыптар бұзылды.

Бұл шаралар ұжымдастыруды жүзеге асыруда биліктің бақылау мен қатаңдық стратегиясының маңызды құрамдас бөлігі болды, ол үкіметтің аграрлық реформаларын жүзеге асыруына мүмкіндік берді.

8. Тәркілеу және отбасыларды күштеп көшіру

1931-1933 жылдары мал мен жердің тәркіленуі ауылдық тұрғындардың күнделікті өміріне ауыр салдар алып келді, олар ашаршылыққа ұшырады. Бұл кезеңде бір миллионнан астам қазақ халқы зардап шекті, халықтың бір бөлігі өз еркімен немесе мәжбүрлі түрде көшіп кетті.

Қоныс аудару Қытай, Өзбекстан, Ресей сияқты көрші елдерге дейін кең таралып, тұрғындардың үлкен тұрғыда жерден айырылуына себеп болды. Бұл оқиғалар әлеуметтік және саяси үрей туғызып, қазақ халқының тарихында ауыр кезең ретінде есте қалды.

9. Мал басының қысқаруы (1928-1932 жж.)

1928-1932 жылдар аралығында Қазақстанда мал санын қысқарту ауқымды сипатта болды. Бұл төрт жыл ішінде мал басының 90% қысқаруына әкелді, оны деректер негізінде дәлелдей аламыз. Бұл ауыл шаруашылығының жалпылама күйреуіне себеп болды.

Малдың күрт азаюы ауыл экономикасына ауыр соққы түсіріп, халықтың күнкөрісіне тікелей әсер етті. Бұл кезең фермерлер мен көшпелі тұрғындарға ерекше қиындықтар туғызып, салт-дәстүрлер мен өмір салтын сақтау қиынға соқты.

10. Ашаршылық кезеңіндегі демографиялық апат (1931-1933 жж.)

Ашаршылық пен күйзелістердің тереңдігі соншалық, 1931-1933 жылдар арасында миллионға жуық адам өмірден өтті. Бұл сан халық үшін қайғылы, бірақ дәлелді көрсеткіштерге негізделген трагедияның ауқымын бейнелейді.

Нәтижесінде, бұл кезең Қазақстан халқының әлеуметтік құрылымына үлкен зиян келтірді. Тыңдаулар мен мұрағаттар деректері бойынша, бұл адам шығыны еліміз үшін тарихи сабақ ретінде қалды.

11. Босқындық пен көші-қон: Халықтың жаппай көшуі

1930-жылдары ашаршылық пен репрессияның салдарынан көптеген қазақ отбасылары мәжбүрлі түрде елден кетуге мәжбүр болды. Олар Қытай, Орта Азия және Ресейдің өзге аймақтарына босқын ретінде көшіп, жаңа өмірін бастауға тырысты.

Бұл жаппай миграция әлеуметтік шиеленістер мен мәдени ыдырауға себеп болды. Көшіп келгендердің көбісі ауыр жағдаймен күресіп, жаңа орталарға бейімделу үшін көп күш жұмсады.

Кейбір тарихшылардың пікірінше, бұл кезең қазақ халқының диаспорасына негіз қаланды және олардың өмір сүру жағдайларын түпкілікті өзгертті.

12. Қарсылықтар мен көтерілістер: Ұжымдастыруға халықтың реакциясы

1930-1932 жылдар аралығында ұжымдастыруға қарсы 372 көтеріліс болды, оның басым көпшілігі ауылдық жерлерде өтті. Халық бұл күрт және ауыр әлеуметтік реформаларға қарсылық білдірді және өз құқықтарын қорғауға деген ұмтылысы күшті болды.

Қарсылықтарға қатысқандар саны 80 мыңнан асты. Кейбір жағдайларда бұл қарулы қақтығыстарға ұласып, биліктің жауап шаралары қаталды, бұл тұста көптеген ауылдықтар қудалауға ұшырады.

Келеңсіз жағдайлар бірнеше айға созылып, әлеуметтік шиеленіс және халықтың үрейі артты, бұл ұжымдастырудың қоғамдағы қабылдану деңгейіне ауыр салмақ салды.

13. Коллективизацияның білім беру және мәдениетке әсері

Ұжымдастыру ауылдық жерлерде мектептер мен мәдениет үйлерінің ашылуын қамтамасыз етті, бұл білім мен мәдениеттің дамуына маңызды серпін берді. Жаңа оқу орындары ауыл балаларының білім алу мүмкіндігін арттырды.

Алайда ашаршылық пен тығырыққа тірелген жағдайларға байланысты мектеп оқушыларының саны қысқарды және білім сапасына кері әсер етті. Мектептердің кейбіреуі толық жұмыс істей алмады, бұл ауылдағы мәдени дамуды тежеді.

Сонымен қатар, балалардың нашар денсаулығы білім алуға кедергі жасап, жалпы білім беру жүйесінің тиімділігін төмендетті.

14. Коллективизация процесінің кезеңдері: Қадамдық көрінісі

Коллективизация кезеңдері бірінен кейін бірі келіп, әрқайсысы өзінен кейінгі жағдайға әсер етті. Алғашқы агитация мен ұйымдастырудан бастап, жаппай ұжымдастыруға дейінгі түрлі қадамдар ерекшеленеді.

Әлеуметтік-экономикалық өзгерістер мен халықтың қарсылықтарына байланысты кезеңдерге бөлу бұл процестің терең құрылымын көрсетеді. Әр кезеңнің өзіндік ерекшеліктері және қоғамдық әсері болды, олар бүгінгі тарихи зерттеулердің негізгі нысаны.

15. Балалар мен жасөспірімдер: Қиындықтарға тап болған ұрпақ

Ашаршылық және коллективизацияның ауыр кезеңінде көптеген балалар жетім қалды және арнайы балалар үйлеріне орналастырылды. Олар қолдау мен қамқорлыққа мұқтаж болды.

Кейбір балалардың тамақтануы, білім алу және денсаулығы нашарлап, олардың өсуі мен дамуы қатты әсерленді. Бұл жағдай олардың болашақ өміріне теріс ықпал етті.

Ашық мектептер мен мәдени орталықтардың жұмысының төмендеуі ұрпақ арасындағы дәстүрлі отбасы құндылықтарының әлсіреуіне әкелді, бұл қоғамның болашағына қатысты маңызды мәселе болды.

16. Ауыл тұрғындарының күнделікті өмірі

XX ғасырдың 30-жылдарындағы ұжымдастыру жылдарында ауыл тұрғындарының күнделікті өмірінде ауыр кезеңдер басталды. Аштық пен азық-түлік тапшылығы көптеген отбасылар үшін өмір сүру ауыртпалығына айналды. Азық-түлік тапшылығы тек жеке тұтыну деңгейінде ғана емес, сонымен бірге ауыл шаруашылығының тұрақтылығына да теріс әсер етті. Бұл қиындықтар отбасының күнделікті қажеттіліктерін қамтамасыз етуді күрделендіріп, әлеуметтік жағдайды одан әрі нашарлатты.

Ауылдастар осындай қиын кезеңде бір-біріне қолдау көрсетіп, көмектесуге тырысты. Жергілікті қауымдастықтар арасында өзара көмек пен қолдау арқылы қоғамның бірлігі сақталды. Мұндай қиыншылықтарда адамдар азық-түлік іздеп, көшуге мәжбүр болды, кей кезде түнгі уақытта да азық-түлік табу үшін жүріп өтті. Осылайша, ауылдағы өзара байланыс күшейіп, қиындықтарды бөлісу қоғамды біріктірді.

17. Экологиялық зардаптар: Жайылымдардың тозуы мен табиғи ресурстар

Ұжымдастыру процесі ауыл шаруашылығын жаппай ұйымдастыруға байланысты экологиялық жағдайға да күрделі әсер етті. Малдың саны күрт азайған кезде дәстүрлі жайылымдар мен табиғи ландшафттар сақталмай, экожүйе деградацияға ұшырады. Табиғаттың тепе-теңдігі бұзылып, жердің құнарлылығы төмендеп, табиғи су көздерінің қолжетімділігі күрт азайды. Бұл жағдай ауыл шаруашылығының дамуына кедергі келтіріп, тұрғындардың тұрмысын қиындатып жіберді.

Азықтық өсімдіктердің азаюы – экологиялық тепе-теңдіктің бұзылуынан туындаған негізгі факторлардың бірі болды. Бұл жердің құнарлылығын төмендетіп, ауылшаруашылық дақылдарының өнімділігін нашарлатты. Осы қорытындылар ауылдық аймақтардың табиғи ресурстарын ұтымды пайдалану қажеттігін айқын көрсетті.

18. Ұжымдастырудың қазақ қоғамына ұзақмерзімді әсері

Ұжымдастыру қазақ қоғамының құрылымын түбірінен өзгертті. Біріншіден, демографиялық шығындар ауыр болды: халықтың саны айтарлықтай азайып, жас құрылымында өзгерістер орын алды. Бұл процесс отбасы құрылымдарын бұзып, дәстүрлі шаруашылық жүйелердің жойылуына әсер етті. Жаңа әлеуметтік режим қалыптасып, ескі қағидалар мен тұрмыс салты орнына жаңалары енгізілді.

Сонымен қатар, қала мен ауыл арасындағы көшу қарқын алып, урбанизация үдеріске айналды. Бұл халықтың тұрмыс деңгейінің өзгеруіне және мәдениеттің жаңаруына алып келді. XX ғасырдың екінші жартысында қазақ ұлты өз мәдени және әлеуметтік қайта жаңғыру кезеңін бастан кешірді, бұл тарихтың маңызды тарауларының бірі болды.

19. Тарихи-ғылыми бағалар: Зерттеушілер мен қоғам пікірі

Ұжымдастыру кезеңіне қатысты тарихи және ғылыми бағалар зерттеушілер арасында әртүрлі пікірлер тудырады. Кейбір тарихшылар бұл кезеңді қоғамдағы әлеуметтік теңсіздікті жоюға бағытталған маңызды өзгерістер тізбегі ретінде қарастырады. Басқа ғалымдар болса, ұжымдастырудың ауыр әлеуметтік және экономикалық зардаптарына баса назар аударады.

Қоғамдық пікірде де ұжымдастыру тәжірибесі аралас бағаланады: бір жағынан, ол экономиканы жеделдетілген индустрияландыруға негіз қалады; екінші жағынан, халықтың өмір сүру деңгейін төмендетіп, көптеген қиындыққа ұшыратты. Осындай көпқырлы бағалар осы тарихи кезеңнің күрделілігін терең түсінуге мүмкіндік береді.

20. Коллективизация тарихындағы маңызды сабақтар

Коллективизация тарихы қазақ халқы үшін ауыр сынақтар мен қиындықтарға толы болды. Алайда бұл тәжірибе мемлекет пен халық арасындағы түсіністікті жақсартуға және болашақта тарихи сабақ алуға мүмкіндік береді. Ұжымдастыру кезеңін жан-жақты талдау әлеуметтік әділеттілік пен экономикалық даму арасындағы үйлесімділікті іздеуде маңызды құндылық болып табылады. Тарихтың осы маңызды сабақтарын есте сақтау арқылы қоғам болашаққа сенімді әрі тұрақты қадам жасай алады.

Дереккөздер

А.Қ. Қожахметов. Қазақстан тарихы: ХХ ғасырдың басы. Алматы, 2010.

Ғ.Ж. Садвакасов. Қазақстандағы коллективизация және оның әлеуметтік салдары. Астана, 2015.

Тарихи деректер қорынан алынған мәліметтер. ҚР Ұлттық Архиві, 1928-1935 жылдар.

Жаңа дәуірдегі Қазақстан тарихы. Құраст: М.Ұ. Бекенов. Алматы, 2018.

В.Е. Зеленская. Советская коллективизация в Казахстане. Москва: Наука, 2005.

Құлмамбетова Г.Қ. Қазақстандағы ауыл шаруашылығының тарихы. Алматы, 2015.

Төлегенов Ж.Ұ. Ұжымдастыру кезеңіндегі қазақ қоғамы. Астана, 2018.

Мұхаметжанова Ж.Б. Экологиялық өзгерістер және ауыл шаруашылығы. ҚазҰУ, 2020.

Айтмұхамбетова А.С. Қазақ ұлтының әлеуметтік құрылымы ХХ ғасырда. Алматы, 2017.

Нұрдәулет Қ., Мадиев Б. Тарихи зерттеулер мәселелері. Алматы, 2019.