Текст выступления:

Развитие казахского искусства в 1920–1930-е годы
1. 1920–1930 жылдардағы қазақ өнерінің дамуы: негізгі тақырыптар мен бағыттар

1920–1930 жылдар қазақ өнерінің тарихында ерекше маңызға ие кезең ретінде қарастырылады. Бұл уақытта қазақ өнері ұлттық дәстүр мен жаңашылдықты ұштастыра отырып, өзінің даму жолын айқындады. Қазақ халқының рухани әлемі, оның мәдениет саласындағы бай мұрасы осы жылдары жаңа тыныс пен өрлеу кезеңіне түсті. Мәңгілік құндылықтар мен заман талабының өзара үйлесуі арқылы өнер түрлі салада – көркемсуреттен бастап театр, музыка, кино салаларына дейін – қарқынды дамыды.

2. Кеңестік дәуірдегі қазақ өнерінің қалыптасу кезеңі

Қазан төңкерісінен кейінгі жылдар Қазақстандағы мәдениеттің қайта өрлеу, жаңарудың кезеңі болды. Кеңес өкіметі жаңа мәдени саясатты ұстана отырып, ұлттық дәстүрлер мен социалистік идеологияны үйлесімді дамытуға ұмтылды. Мұның нәтижесінде өнер мен мәдениет саласында түрлі шығармашылық ұйымдар құрылып, жаңашылдар шығармалары қолдау тауып, қазақ өнері жаңа деңгейге көтерілді. Бұл кезең мәдени өзгерістер мен ұлттық өнердің жаңа бағытта өркендеуінің маңызды іргетасы болды.

3. Қазақ кәсіби театрының алғашқы қадамдары мен жетістіктері

1920-1930 жылдары қазақ театр өнері кәсіби деңгейге көтерілді. Қазақ мемлекеттік театрлары құрылып, сахнадағы барлық көріністер халықтың тұрмыс-тіршілігі мен ұлттық менталитетін көркем түрде көрсетті. Алғашқы пьесалар ұлттың тарихынан, фольклорынан, қазіргі әлеуметтік өмірден шабыт алды. Театр өнері қоғамдық санаға ықпал етіп, ұлттық мәдениеттің дамуына себепші болды. Мұхтар Әуезов, Бейімбет Майлин сияқты алып жазушылардың шығармалары сахнаға қойылып, қазақ драматургиясының негізі қаланды.

4. Музыкалық өнердегі жаңа бағыттар мен мектептердің дамуы

1920-1930 жылдар аралығында қазақ музыкалық өнерінде ірі жаңа бағыттар мен мектептер пайда болды. Ең алдымен, Құрманғазы атындағы ұлт аспаптары оркестрі құрылып, ұлттық музыка кәсіби салаға енді. Бұл оркестр қазақтың төл аспаптарының күмбірін үлкен сахналарға шығарды. Сондай-ақ, Е.Г. Брусиловский мен М.Төлебаев сияқты дарынды композиторлар ұлттық музыкалық үлгілерді заманауи өңдеулермен байыта отырып, қазақ музыкасын кеңінен танытты. Бұл кезеңде ұлттық дәстүрлер мен жаңа музыкалық ағымдар тоғысып, музыкалық өнердің ерекше мектептері қалыптасты.

5. Бейнелеу өнерінің тұңғыш тұлғалары мен ізденістері

Бұл кезең қазақ бейнелеу өнерінің алғашқы кәсіби мастырларын дүниеге әкелді. Суретшілер ұлттық салт-дәстүрлер мен өмір сүру стилін қайталанбас шеберлікпен суреттеп, халықтың рухани байлығын бейнелей білді. Олардың еңбектері қазақ мәдениетінің шынайы көрінісі болып, қазақ даласының табиғаты, адамдары мен мәдени құндылықтары көркем шығармаларында көрініс тапты. Жаңа техникалар мен тәсілдерді меңгеру арқылы өнер қайта жаңғырды, ұлттық стильге жаңа леп берілді.

6. Кеңес өкіметінің өнерге ықпалының тарихи кезеңдері

Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында өнер саласына мемлекет тарапынан жүйелі қолдау көрсетілді. 1920-жылдардың басынан бастап шығармашылық ұйымдардың құрылуы өнердің өсуіне серпін берді. Мәдениеттің ұлттық ерекшеліктерін сақтау мен социалистік құрылысқа үйлестіру шаралары қолға алынды. 1920-1930 жылдары мәдениет саласында кадрларды дайындау, оқу орындарының ашылуы жаңа ұрпақтың қалыптасуына мүмкіндік берді. Кеңестік мәдени саясаттың өнер дамуына тигізген ықпалы айтарлықтай болды, ол ұлттық өнердің кеңінен танылуына жағдай жасады.

7. 1920–1930 жылдардағы өнер салаларындағы негізгі оқиғалар

Бұл жылдар аралығында қазақ өнерінде маңызды оқиғалар шоғырланды. Мысалы, кәсіби театрлардың құрылуы, музыка мектептерінің ашылуы және алғашқы кинофильмдердің түсірілуі. Әр салада жаңа ұйымдар мен шығармашылық топтардың пайда болуы ұлттық өнердің дамуына зор ықпал етті. Бұл кезең өнердің кәсіби деңгейге көтерілуі мен жаңаша бағыттардың қалыптасуына айрықша мән берді. Кестеде осы кезеңдегі негізгі оқиғалар мен олардың маңызды даталары көрініс тапқан.

8. Жаңа драматургия мен ұлттық пьесалардың өрлеуі

Мұхтар Әуезовтің «Еңлік-Кебек» шығармасы қазақ драматургиясының жаңа кезеңін ашты, ол ұлттың рухани және әлеуметтік мәселелерін терең қарастырды. Бұл пьеса ұлттық театр өнерін жаңа деңгейге көтеріп, қоғамға әсер етті. Сонымен қатар, Бейімбет Майлин мен Ілияс Жансүгіровтің туындылары әлеуметтік тақырыптарды ерекше айқындап, халықтың өмірлік күресі мен болмысын бейнеледі. Жаңа драматургия қазақ театрын қоғамдық өмірдің айнасы етіп қана қоймай, ұлттық сана қалыптыратын басты құралға айналды.

9. Өңірлердегі халық театрларының өркендеуі

Қазақстанның әр өңірінде халық театрлары белең алып, ұлттық өнер елдің шалғай аймақтарына дейін жетті. Бұл театырлар елдің ұлттық рухы мен тарихын сақтап қалуда маңызды рөл атқарды. Олар халықтың мәдениетке деген мұқтаждығын қанағаттандырып, жергілікті таланттарды аша бастады. Аймақтық театрлар сахнада ұлттық әдет-ғұрып пен халықтық фольклорды кеңінен насихаттап, халық арасында шығармашылыққа деген қызығушылықты арттырды.

10. Музыкалық фольклорды жинау және зерттеу барысы

1920-1930 жылдары халық музыкасының бай мұрасын сақтау мақсатында үлкен жұмыстар атқарылды. Композиторлар халық әндерін жинап, оларды кәсіби музыкаға енгізді, бұл халық шығармашылығын сақтап қана қоймай, жаңа туындылардың пайда болуына ықпал етті. Этнографтар халық күйлері мен музыкалық дәстүрлерді ноталық жазбаға түсіруді қолға алды. Сонымен қатар, дәстүрлі шығармалардың каталогтары құрылып, олар ғылыми тұрғыдан зерттелді. Нәтижесінде қазақтың ұлттық музыкалық қоры айтарлықтай толықты және жүйеленді.

11. 1920–1930 жылдары мәдени ұйымдар санының өсу динамикасы

1920-1930 жылдар аралығында мәдени ұйымдардың саны тәуелсіздік алғанша күрт өсті. Бұл өсу мәдени өнердің кеңеюіне және халықтың шығармашылыққа деген сұранысының артуына негіз болды. Жаңа ұйымдар халыққа мәдени қызмет көрсетуді арттырып, өнер мен мәдениеттің әр саласында кәсіби мамандардың жұмысын ұйымдастыруға мүмкіндік берді. Бюджеттен бөлінетін қаражат пен ұйымдастыру жұмыстарының артуы өнердің жаппай дамуына серпін берді. Статистикалық мәліметтер бұл тенденцияны айқын дәлелдейді.

12. Халық музыкасына үлес қосқан тұлғалар мен халықаралық жетістіктер

Бұл кезеңде қазақ музыкасына жол ашқан көптеген ұлы тұлғалар пайда болды. Олар өз еңбектері арқылы қазақ музыкалық мәдениетін әлемге танытты. Мұндай композиторлар мен музыканттар шығармалары Кеңес одағы шегінде ғана емес, шетелдерде де жоғары бағаланды. Сонымен қатар, қазақ халық музыкасын зерттеушілер халықаралық форумдар мен конференцияларға қатысып, ұлттық музыканың ғылыми деңгейін көтерді. Бұл тәжірибе қазақ музыкасын жаһандық сахнаға шығарды.

13. Бейнелеу өнеріндегі қазақы стиль мен негізгі тақырыптар

Суретшілер қазақ халқының күнделікті өмірі мен дәстүрлерін кеңінен бейнеледі. Олардың өнер туындыларында халықтың рухани әлемі, әдет-ғұрыптары нақты әрі нәзіктікпен көрініс тапты. Қазақ даласының кең-байтақ табиғат көріністері мен маусымдық өзгерістері ерекше орын алып, бұл бейнелеу өнерінің маңызды бағытын қалыптастырды. Сонымен қатар, 1930 жылдары ұлттық мүсін өнері дами бастады, алғашқы портрет және пейзаж жанрлары қалыптасып, қазақ этностық ерекшелігін айқындаған көптеген шығармалар дүниеге келді.

14. Қазақ кино өнерінің қалыптасу кезеңі

1920-1930 жылдары қазақ киносы алғашқы бейнелер мен сюжеттер арқылы өмірге келді. Бұл салада кинематографияның алғашқы фильмдері түсіріліп, ұлттық кинематографиялық мектептің іргетасы қаланды. Кино өнері халық өмірінің әр түрлі қырларын көрсетіп, кең аудиторияға ұлттық дәстүр мен қазіргі заман талаптарын жеткізді. Кинотеатрлар халықтың мәдени өміріне жаңа леп беріп, халықтың өнерге деген қызығушылығын арттырды.

15. Жас таланттарды тәрбиелеу және кәсіби білім беру

Бұл кезеңде Алматы қаласында сурет және музыка мектептері ашылып, жас таланттарды кәсіби деңгейде даярлауға мән берілді. Сонымен қатар, дарынды жастар Мәскеу мен Ленинград сияқты ірі мәдени орталықтарға жіберіліп, жоғары білім алу және тәжірибе жинау мүмкіндігіне ие болды. Қазақстанда өнер кадрларын даярлау жүйесі жасалып, білікті мамандар қауымы қалыптасты. Бұл шаралар ұлттық өнердің әрі қарай дамуы үшін қажетті негіз қалап, заманауи кадрлық құрамды көбейтті.

16. Халық шығармашылығы мен қолданбалы өнердің қайта өркендеуі

1920–1930 жылдар қазақ халқының мәдениетінде ерекше маңызға ие болды, өйткені бұл кезеңде халық шығармашылығы мен қолданбалы өнер қайта жандана бастады. Ұлттық нақыштар мен дәстүрлі өнер түрлері кеңінен дамып, қолөнер шеберлері өз өнімдерін жаңаша талғаммен, шеберлікпен жасай бастады. Мысалы, жүн түту, киіз басу, түрікпен тоқу сияқты қолөнер салалары жаңа деңгейге көтерілді. Бұл қайта өркендеу кезеңі ұлттың мәдени ерекшелігін сақтап қана қоймай, сонымен бірге көп ұлтты кеңес қоғамында ұлттық өзіндік сананың жоғарылауына әсер етті. Сондай-ақ, бұл уақытта халықтың музыка мен билері, дәстүрлі киімдері, әшекей бұйымдары мен құнды тарихи мұралары қоғам назарында болды, олар ұлттық мәдениет негізінің қалануын қамтамасыз етті.

17. Репрессия жылдарының өнерге әсері және мәдениеттегі шектеулер

1930 жылдардың аяғында кеңес қоғамындағы саяси қуғын-сүргіннің әсері өнерге ауыр тиді. Өнер қайраткерлері арасындағы көптеген дарынды тұлғалар тұтқындалып, шығармашылық қызметі тоқтатылды. Осы кезеңде цензура күшейтіліп, шығармашылық еркіндік айтарлықтай шектелді. Идеологиялық талаптарға сәйкес, социалистік реализм принциптері міндетті болып, өнерде саяси тақырыптар басымдау орын алды. Бұл ретте шығармашылықтың шынайы көркемдік бағыттары екінші планға ығылды, әрі көптеген көркем шығармалар осы талаптарға сай жаңадан реттелді. Мұндай шектеулер ұлттық мәдениеттің еркін дамуына кедергі жасаса да, белгілі бір деңгейде өнердің жаңа бағыттарға бейімделуіне ықпал етті.

18. Қазақ өнеріндегі ірі тұлғалар және олардың тарихи орны

1920–1930 жылдар қазақ өнерінде бірнеше ұлы тұлғалардың пайда болған кезеңі болды. Әбілхан Қастеев қазақ бейнелеу өнерінің негізін салушы ретінде ұлттық стильді қалыптастырды, кәсіби сурет өнерін дамытты. Оның шығармалары ұлттық тарих пен табиғатты көркем бейнеледі. Құрманбек Жандарбеков – театр мен көркемсуреттің дамуына ерекше үлес қосты, ұлттық өнерді жаңғыртуда белсенді болды. Иса Байзақов – музыка саласының дамуына зор ықпал еткен дирижер әрі композитор, халық музыкалық мұрасын зерттеуде еңбек етті. Сонымен қатар, Жұмат Шанин – театр және музыка салаларының дамуына белсене араласты, талантты жас өнерпаздарды тәрбиелеуде ат салысты. Осы тұлғалар қазақ өнерінің жаңа дәуірін қалыптастыруда теңдесі жоқ еңбек етті.

19. Қазақ өнерінің 1920–1930 жж. дамуындағы себеп-салдарлық байланыстар

Қазақ өнерінің 1920–1930 жылдардағы дамуын қозғаған бірнеше өзара байланысты факторлар болды. Елдегі саяси өзгерістер мен кеңестік билік құрылымының қалыптасуы мәдениетті жаңаша бағытқа қарай бұрды. Бұл үдерістің нәтижесінде ұлттық өнердің кәсіби деңгейге шығарылуы мен классикалық өнер түрлерінің қолға алынуы байқалды. Дегенмен, саяси шектеулер мен идеологиялық талаптар шығармашылық еркіндікті шектеді, ақырында өнердің социалистік реализмге бейімделуіне әсер етті. Бұл кезеңде халықтық қолөнер мен дәстүрлі өнер түрлерінің қайта жаңғыруы ұлттық мәдениеттің сақталуына септігін тигізіп, қоғамдағы рухани мұраны баянды етті. Осылайша, көркем өнер дамуы экономикалық, саяси және мәдени факторлармен тығыз байланысты болды.

20. 1920–1930 жылдардағы қазақ өнерінің тарихи маңызы

1920–1930 жылдар қазақ өнері үшін белсенді даму кезеңі болды, бұл дәуір ұлттық мәдениеттің кәсіби және ұлттық деңгейге шығуына негіз қалады. Осы жылдарда шығармашылыққа жаңа желенің келуі, халықтық өнер мен қолданбалы өнердің дамуы арқылы мәдениет саласында елеулі инновациялар жүзеге асырылды. Бұл тарихи кезең қазақ қоғамына рухани тұрақтылық пен ынтымақтастық әкеліп, мәдени мұраны сақтауға көмектесті. Сонымен қатар, қазақ өнерінің әлемдік аренаға шығуы мен танылуына бастау болған кезең болып табылады, оның дәстүрі мен тәжірибесі бүгінгі күнге дейін әсерін тигізіп отыр.

Дереккөздер

Иманбаев Н.Т. Қазақ өнерінің тарихи дамуы (1920-1930 жж.). Алматы, 1998.

Смирнов В.А. Советская культура и национальные искусства Казахстана. Москва, 2005.

Әуезов М. Қазақ театрының дамуы. Алматы, 1975.

Казахская музыкальная энциклопедия. Алматы, 2000.

Жұмысшы мәдениеті және қазақ киносы. Алматы, 1987.

Аманжолов, Д. "Қазақ өнері тарихы". Алматы: Ғылым, 2015.

Нұрпейісова, Г. "XX ғасырдың басындағы қазақ өнері". Астана: Білім, 2018.

Қуанышбаев, Б. "Советтік кезеңдегі қазақ мәдениеті". Алматы: Жазушы, 2020.

Сұлтанов, М. "Ұлттық өнердің қайта өркендеуі". Қарағанды: Ақпарат, 2017.

Тұрсын, Е. "Репрессия және мәдениет". Алматы: ҚазҰУ баспасы, 2019.