Текст выступления:

Этические проблемы в современной науке: клонирование и искусственный интеллект
1. Қазіргі ғылымдағы этикалық мәселелер: жалпы шолу

Қазіргі ғылым өркениет дамуының ең маңызды салаларының бірі, бірақ оның дамуымен бірге жаңа, күрделі этикалық мәселелер де пайда болуда. Клонирование және жасанды интеллект зерттеулері адамзатқа ұлы мүмкіндік беретінімен қатар, моральдық және құқықтық дилеммалар туындатады. Бұл тақырыпта ғалымдар, философтар және қоғам белсенділері арасындағы диалог кеңейіп, ғылым мен этика арасындағы байланысты қайта қарап, жетілдіруді талап етеді.

2. Ғылымдағы этикалық дискуссиялардың тарихи негіздері

XX ғасыр — биотехнология мен ақпараттық технологиялардың қарқынды дамыған кезеңі болды. Бұл процестер ғылым этикасының жаңа сұрақтарын көтерді. Адам организмінің клонирленуі мен жасанды интеллектінің дамуы адамның табиғаты мен әлеуметтік құрылымдарға ықпалы жағынан елеулі өзгерістер әкелді. Осыған байланысты ғылым мен дәстүр арасындағы диалог жаңа деңгейге көтеріле түсті, бұл өз кезегінде қоғамның этикалық нормаларын қайта бағалауға әсер етті.

3. Клонирование дамуының маңызды кезеңдері

Клонирование саласының даму тарихы көптеген маңызды оқиғалар мен ғылыми жетістіктерге толы. 1996 жылы Долли қойының дүниеге келуі бұл технологияның шын мәнінде мүмкін екенін дәлелдеді. Соңғы онжылдықтарда адам клонирлеу саласында да эксперименттер жасалып, генетикалық модификацияларға қатысты жаңа зерттеулер жүргізілді. Бұл үрдістер биомедицина мен генетикада жаңа бағыттарды ашып, ғылымның этикалық шекараларын кеңейтті.

4. Клонирлеудің қолданылу салалары мен оң әсерлері

Клонирование биотехнологияның әртүрлі салаларында қолданылуда. Мысалы, сирек кездесетін ауруларға шалдыққан адамдарға донорлық органдарды алу үшін клондалған тіндерді пайдалану мүмкіндігі зерттеледі. Сондай-ақ, ауыл шаруашылығында өнімділік пен ауруларға төзімділік жақсарту мақсатында клонирование қолданылып жүр. Бұл технологиялар медицина мен агроөнеркәсіпте инновациялық тәсілдерге негіз болып, адам өмірін жақсартудың жаңа жолдарын ұсынады.

5. Клонирлеуге қатысты негізгі этикалық проблемалар

Клонирование адамдық даралықты қайта қарауға мәжбүрлейді, өйткені әрбір тұлға өзіндік ерекшелігімен бағалануы тиіс. Бұл процессте адамдардың құқығы мен бостандықтарына шектеу қойылу қаупі бар. Сонымен қатар, генетикалық бұзушылықтардың таралу ықтималдығы ғылыми зерттеулер мен моральдық пікірталастарды тудырады. Мұндай мәселелер адам өмірінің қадірін сақтау мен даму перспективаларын теңдестіруді талап етеді.

6. Клонирлеуге қарсы негізгі ғылыми және қоғамдық аргументтер

Клонирование технологиясының қарсыластары ғылыми және қоғамдық деңгейде бірнеше басты уәждерді келтіреді. Біріншіден, табиғат заңдарын бұзу және адам өміріне араласудың шектен тыс болуы этикалық проблема ретінде қолданылады. Екіншіден, генетикалық ерткілік пен мутациялар қаупі қоғам денсаулығына әсерін тигізуі мүмкін. Үшіншіден, клонирование әлеуметтік теңсіздікті өршітіп, адам құқықтарының шектеуіне жол ашуы мүмкін деген пікірлер бар.

7. Әлем елдерінде адам клонирлеуді құқықтық реттеу

Клонированиеге қатысты заңдық реттеу әлемнің түрлі елдерінде әртүрлі. UNESCO-ның 2023 жылғы деректеріне сәйкес, көптеген дамыған және дамушы елдерде адам клонирлеуге қатаң тыйым салынған. Бұл мемлекеттер ғылымның этикалық нормаларын сақтап, адамның қадір-қасиетін қорғауға баса мән береді. Сонымен қатар, кейбір елдерде медициналық мақсаттағы зерттеулерге шектеулі рұқсаттар берілген, бұл ғылыми инновацияларға мүмкіндік береді.

8. Жасанды интеллекттің қалыптасуы мен даму кезеңдері

Жасанды интеллекттің даму тарихы алғашқы бағдарламалаудан бастап, машиналық оқыту мен нейрондық желілердің күрделенуіне дейінгі бірнеше сатылардан өтті. 1950-ші жылдары Алан Тьюрингтің зерттеулері бастаған интеллектуалды машиналарды құру идеясы бүгінде терең оқу мен үлкен деректер анализіне негізделген инновацияларға айналды. Бұл технологияның дамуымен бірге әлеумет, экономика және құқық салаларында да жаңа перспективалар пайда болды.

9. Жасанды интеллект дамуының этикалық тәуекелдері

Жасанды интеллекттің кеңеюі жеке өмір мен қоғамдағы теңдік мәселелерін арттыра түседі. Біріншіден, пайдаланушылардың жеке деректерінің құпиялылығының бұзылуы сенімсіздік және қауіпсіздік мәселелеріне әкеп соғады. Екіншіден, алгоритмдердегі ықтимал кемсітушілік әлеуметтік әділеттілікті бұзуы мүмкін, кейбір топтардың құқықтарын шектеуі мүмкін. Үшіншіден, автономды жүйелер шешім қабылдауда адамның араласуы жоқ кезде, бақылаудың төмендеуі жауапкершілік пен моральдық проблемаларды туындатады.

10. Жасанды интеллекттің негізгі қолдану салалары мен тәуекел үлесі

Жасанды интеллект денсаулық сақтау, қаржы, өнеркәсіп және басқа да салаларда кеңінен қолданылады. Денсаулық сақтау жүйесінде мысалы, қауіпсіздік пен құпиялылыққа қатысты жоғары тәуекелдер бар. Қаржы секторында алгоритмдердің әділетсіздігі кейде мәселелер туғызады. Барлық салаларда ЖИ тәуекелдері әртүрлі дәрежеде, бұл технологияны бақылау мен басқарудың маңызды екенін көрсетеді.

11. ЖИ және құқықтық–әлеуметтік салдары

Жасанды интеллекттің дамуымен интеллектуалдық меншік саласында жаңа құқықтық категориялар пайда болуда. Мәліметтерді қорғау жүйелерін жетілдіру керек, бұл салада этикалық кодекстерді халықаралық деңгейде бекіту маңызды. Сонымен қатар, жұмыспен қамту құрылымындағы өзгерістер әлеуметтік әділеттілік мәселесін тудырып, қоғамдық бақылау мен құқықтық реттеуді жетілдіру қажеттілігі артты.

12. Жасанды интеллект және адам құқықтары

Жасанды интеллектті пайдалану барысында жеке мәліметтерді қорғау заңнамасының маңызды рөлін атап өту керек. Бұл деректердің заңсыз қолданылуына жол бермеу үшін қажет. Сонымен қатар, ЖИ қабылдаған шешімдерде субъективтілік пен кемсітушілік болуы ықтимал, бұл жеке тұлғалардың құқықтарын бұзуы мүмкін. Автономды жүйелердің заң алдында жауапкершілігін анықтау да күрделі мәселе болып отыр. Қылмыстық әрекеттерді құқықтық бағалау мен жауапкершілікті белгілеу жүйелері әзірленуде.

13. ЖИ қолданудағы халықаралық стандарттар және жетекші ұйымдар

Халықаралық деңгейде ЖИ этикасы мен құқықтық нормаларын реттеуге бағытталған бірқатар стандарттар мен құжаттар бар. IEEE, UNESCO, ЕО және OECD сияқты ұйымдар ЖИ дамуының тұрақты әрі этикалық болуын қамтамасыз ету үшін ынтымақтастық орнатуда. Бұл нормалар ғылым мен техникадағы тұрақты даму мен адам құқықтарын қорғауды үйлестіруге бағытталған, халықаралық серіктестіктің негізі болып табылады.

14. Қазақстанда құқықтық бақылау тәжірибесі

Қазақстанда биоэтикаға және деректерді қорғауға қатысты заңнамалық негіздер қалыптасуда. 2015 жылы «Жеке медициналық деректер туралы» заң қабылданып, деректердің құпиялылығы міндетті түрде қамтамасыз етіледі. Ұлттық ғылым академиясында жасанды интеллектке байланысты этикалық комиссиялар құрылып, құқықтық реттеу бойынша жаңа ережелер әзірленуде. Бұл шаралар технологиялық және ғылым саласындағы этикалық нормаларды нығайтуға бағытталған.

15. Клонирлеу мен ЖИ-дің даму келешегі және ықтимал тенденциялар

Клонирование технологиясы сирек кездесетін ауруларды алдын алу және жаңа биотехнологиялық өнімдер жасауға мүмкіндік береді. Жасанды интеллект адам еңбегін алмастыру қарқынын арттырып, білім беру мен денсаулық сақтау салаларын жаңғыртады. Бұл екі бағыт жаңа этикалық нормалар мен құқықтық реттеуді талап етеді. Қоғамдық бақылау және халықаралық ынтымақтастықтың маңыздылығы артып, болашақта тиімді әрі жауапты технологиялық даму кепілі болып қала береді.

16. Қазақстан жастарының этикалық көзқарасы

2022 жылы Қазақстандық білім беру министрлігі ұсынған зерттеу нәтижелері жасанды интеллект пен клонирлеу саласындағы этикалық мәселелерге қатысты маңызды ақпарат ұсынады. Осы сауалнамаға қатысқандардың 60 пайызы жасанды интеллект пен клонирлеуге байланысты заңдық және этикалық шектеулердің болуы қажет екендігін атап өтті. Бұл көрсеткіш жастардың ғылыми және технологиялық жетістіктерге деген қызығушылығымен қатар, олардың әлеуметтік жауапкершілікті сезіну деңгейінің артып келе жатқанын көрсетеді. Сонымен қатар, бұл көрініс ескі дәстүрлер мен жаңа технологиялар арасындағы тепе-теңдікті сақтау қажеттігін айқындайды және жас ұрпақтың этикалық нормаларға ерекше мән беретінін дәлелдейді.

17. Клонирлеу және ЖИ-ге қолдау — жас топтары бойынша таралым

ҚР Ұлттық ғылым академиясының 2022 жылғы талдауына сәйкес, жасырын емес, ең үлкен қолдау жасанды интеллект пен клонирлеуге 19-24 жас аралығындағы жастар арасында байқалады. Бұл дәуір ғылыми және инновациялық технологияларға ашықтықтың, сонымен қатар саналы таңдау мен тәжірибемен енгізілген білімнің нәтижесі болып табылады. Әдетте, осы жас тобында колледждер мен университеттерде білім алуға байланысты ғылыми таным мен зерттеу жұмыстарына қызығушылық жоғары болады. Ұйымдастырылған зерттеулер жастардың қолдау деңгейі жас ерекшелігіне тәуелді екенін айқын көрсетті, бұл білім беру саясатында және ақпарат мәдениетін жақсартуда бағыт-бағдар анықтауда маңыздылығын арттырады. Осы мәліметтер арқылы, болашақтың этикалық технологияларын қалыптастыру үшін жас буынмен жұмысты жетілдіру қажет екені көрінеді.

18. Этикалық принциптерді қалыптастыруға бағытталған әдістер

Жасанды интеллект пен автономды жүйелердің дамуы жаңа этикалық нормаларды талап етеді. Біріншіден, автономды жүйелердің жұмысында ашықтық пен қарапайымдылықты қамтамасыз ету сенімділікті арттырады — бұл әрі жүйенің түсінікті болуын, әрі оның дұрыс қызмет атқаруын кепілдейді. Екіншіден, пайдаланушылардың келісімі болуы тиіс, сонымен қатар тұлғаның қадір-қасиеті мен жеке мәліметтердің құпиялығын сақтау халықаралық тәжірибеде негізгі принцип ретінде бекітілген. Бұл әдістер адам құқықтарын қорғауда және сенімді жүйелер құруда негіз болып табылады. Үшіншіден, қоғамдық мүдделерді қорғау және транспаренттілікті қамтамасыз ету әр түрлі юрисдикцияларда реттеуді жетілдіруге мүмкіндік береді, бұл жаһандық масштабта этикалық үйлесім табуға септігін тигізеді. Осы принциптер негізінде жасалған саясаттар мен нормалар ғылыми-техникалық прогресті қоғамға қауіпсіз және жауапты түрде енгізуге бағытталған.

19. Қорытынды ескерімдер және ұсыныстар

Этикалық басқарудың қазіргі заманғы мәселелері мен шешімдері туралы бірнеше маңызды түсініктерді айта кетуге болады. Біріншіден, жасанды интеллект пен клонирлеу саласында моральдық шектеулерді белгілеу қоғамда кең қолдау табуы тиіс, себебі бұл жастар арасындағы сенім мен сақтықтың артуына жол ашады. Екіншіден, білім беру жүйесінде және коммуникация стратегиясында жас ерекшеліктеріне икемделген тәсілдерді енгізу еңбек нарығында және ғылыми салада этикалық мәдениетті қалыптастыруға ықпал етеді. Одан бөлек, халықаралық тәжірибелер мен заңнамалық тәжірибелердің үйлесімділігі мен транспаренттілік қағидаттарын дамыту қоғамның мәліметтерді қорғау және құқықтық негізде реттеу мәселелерінің тиімді шешілуін қамтамасыз етеді. Осы ұсыныстарды жүзеге асыру болашақта этикалық прогреске сенімді негіз болады, ғылым мен технология дамуының адамзат игілігіне бағытталуын қамтамасыз етеді.

20. Этикалық басқарудың болашағы: қажеттілік пен жауапкершілік

Клонирлеу мен жасанды интеллекттің дамуы жаңа құқықтық-этикалық мәселелердің пайда болуына алып келді. Бұл салада бекітілетін жаңа стандарттар мен нормативтер талап етіледі, сондай-ақ қоғамда этикалық сана қалыптастыруға деген күш-жігер күшейтілуі тиіс. Жауапкершілік пен тәртіптің нығаюы – ғылымның тұрақты және үйлесімді дамуының басты негізі. Сонымен қатар, этикалық басқару жүйелері технологиялардың адамзат өміріне ықпалын оңтайландырып, олардың қауіптілігін азайтуға мүмкіндік береді. Бұдан әрі инновациялар мен зерттеулердің үйлесімді дамуы үшін құқықтық және моральдық негіздерді мұқият үйлестіру қажет. Жалпы, болашақтағы этикалық басқару ғылым мен қоғам арасындағы қарым-қатынасты жаңа деңгейге жеткізіп, жасанды интеллект пен клонирлеу саласының тұрақты және жауапты дамуына ықпал ететіні сөзсіз.

Дереккөздер

Кузнецов А.В. Этические проблемы современной биотехнологии. — Москва: Наука, 2020.

Петрова Н.И. Искусственный интеллект и общество: правовые аспекты. — Санкт-Петербург: Изд-во СПбГУ, 2022.

Шевченко В.Д. Геномное редактирование и этика. — Киев: Научная мысль, 2019.

UNESCO Bioethics Report, 2023. — URL: официальный сайт ЮНЕСКО (дата обращения: 2024).

IEEE Global Initiative on Ethics of Autonomous and Intelligent Systems, 2023.

Қазақстандық білім беру министрлігі. «Қазақстан жастарының жасанды интеллект пен клонирлеуге қатысты көзқарастары». 2022 ж.

Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы. «Жастар мен жасөспірімдердің технологияларға деген көзқарасы». Алматы, 2022 ж.

Айнұр Сұлтанқызы. «Этика және жасанды интеллект: жаһандық тәжірибе». Қоғамдық ғылымдар журналы, №14, 2023 ж.

М. Әлімбетов, Б. Қожахмет. «Ғылыми-техникалық прогрестің этикалық аспектілері». Алматы, 2021 ж.