Текст выступления:

Казахстанские исторические объекты – шедевры всемирного наследия
1. Қазақстандық тарихи объектілер: Бүкіләлемдік мұра шедеврлері

Қазақ жерінде орналасқан ЮНЕСКО-ның әлемдік мұрасы — бұл тек ел тарихының ғана емес, сонымен қатар әлем мәдениетінің бір бөлігі ретінде танылған маңызды ескерткіштер мен орындардың жиынтығы. Өзінің бай мәдениеті мен ерекше тарихи оқиғаларымен Қазақстан ЮНЕСКО тізіміне енген мұралары арқылы бүкіләлемдік тарих пен өркениетке үн қосып келеді. Бұл мұралар біздің ұлттың өткені мен болашағының арасындағы тарихи көпір, оларды зерттеу мен сақтау – ұлы міндетіміз.

2. ЮНЕСКО Бүкіләлемдік мұрасының тұжырымдамасы және Қазақстандағы рөлі

1972 жылы ЮНЕСКО қабылдаған Бүкіләлемдік мұра конвенциясы адамзаттың ортақ мәдени және табиғи байлықтарын сақтау мақсатында құрылды. Бұл құжат әлем бойынша тарихи және табиғи ескерткіштерді қорғауды ұйымдастыруға бағытталған маңызды құрал болып табылады. Қазақстан 1994 жылы осы конвенцияға қосылып, өз аумағындағы тарихи, мәдени және табиғи нысандарын халықаралық деңгейде танытуына мүмкіндік алды. Бұл Қазақстанның мәдени дипломатиясы мен әлемдік өркениет кеңістігіндегі орнының нығаюына септігін тигізіп келеді.

3. Таңбалы археологиялық кешені туралы маңызды мәліметтер

Таңбалы археологиялық кешені – Қазақстанның батысындағы ерекше бір табиғи-тарихи орнынан табылған жартастағы суреттердің жиынтығы. Бұл кешен әлемдегі ең бай петроглифтер қорына жатады және ол адамзаттың ежелгі дәуірлерінде табиғатпен үндесіп өмір сүруінің айшықты куәсі болып табылады. Мұнда бейнеленген аңдар, символдар мен адамның күнделікті тұрмыс-салттары ғасырлар бойы сақталып, зерттеушілерге ежелгі қоғамның рухани әлеміне терең үңілуге мүмкіндік береді.

4. Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің сәулеттік ерекшеліктері

Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – Орта Азиядағы ең ірі және маңызы зор мұсылман сәулет ескерткіштерінің бірі. Оның құрылысындағы монументалдық, ішкі және сыртқы декорацияларындағы шеберлік қазақ сәулет өнерінің биік деңгейін көрсетеді. Бұл кесене XIV ғасырда Тимур дәуірінде тұрғызылған, және әлемнің түрлі аймақтарынан жолаушылар бұл қасиетті орынға зиярат ететін. Кесененің құрылысындағы купол, мозаика және ою-өрнек элементтері ислам мәдениетінің ықпалын айқын көрсетеді.

5. Сарыарқаның табиғи құндылықтары бойынша оқиғалар

Сарыарқа – Қазақстанның табиғи байлығы мен географиялық ерекшеліктерінің айқын көрінісі. Бұл өңірдің флорасы мен фаунасы ерекше, онда көптеген эндемикалық түрлер кездеседі. XX ғасырдың басынан бастап, табиғат қорғау шаралары қолға алынып, 1938 жылы қақ орталығында Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы құрылған. Басқа маңызды оқиғалар қатарында Алматы облысындағы Наурызым қорықтарының ашылуы және Сарыарқаның мәдени табиғи ландшафт ретінде ЮНЕСКО-ның тізіміне қосылуы бар. Бұл оқиғалар өңірдің экологиялық тепе-теңдігін сақтау бағытындағы жұмыстарға негіз болды.

6. Қазақстандағы ЮНЕСКО мұра объектілерінің өсу динамикасы

2003 жылдан бастап Қазақстандағы ЮНЕСКО-ның мұра объектілерінің саны үнемі өсіп келеді. Бұл өсім мәдени және табиғи нысандардың бір-бірімен үйлесімді түрде тізімге енуіне негізделген. Соңғы жылдары елде мәдени мұраларды қорғау мен дамытуға қатысты жобалар белсенді жүргізіліп, олардың халықаралық деңгейде танылып, кең танылуына ықпал етуде. Бұл өз кезегінде Қазақстанның әлем мәдени кеңістігіндегі ұстанымын нығайтады және туристік қызығушылықты арттырады. Мәдени-тарихи және табиғи құндылықтардың үйлесімді эволюциясы еліміздің халықаралық беделін жаңа белестерге көтеруде.

7. Ұлы Жібек жолы бағыттары туралы негізгі ақпарат

Ұлы Жібек жолы — ежелден түрлі мемлекеттер мен өркениеттерді байланыстыратын сауда мен мәдени дәліз болып табылды. Қазақстан аумағы осы жолдың маңызды учаскелерін қамтығандықтан, оның тарихи маңызы ерекше. Бұл бағыттар арқылы мәдениеттер араласып, өнер, ғылым, философия мен дін идеялары таралды. Қазіргі таңда Қазақстанның тарихи қалалары мен ескерткіштері осы ежелгі жолдың тыныс-тіршілігін бейнелеп, әлемдік мұралар ретінде сақталуда. Бұл ұлы дәстүр адамзат тарихының дамуындағы өзекті кезеңдердің бірі ретінде қарастырылады.

8. ЮНЕСКО тізімге енгізу процесінің кезеңдері

ЮНЕСКО тізіміне нысанды енгізу — мұқият жоспарланған және ұйымдастырылған ұзақ процесс. Ол мемлекеттік деңгейде ұсыныс жасалғаннан бастап, халықаралық қабылдауға дейін бірнеше кезеңді қамтиды. Алдымен тарихи немесе табиғи объектінің құндылығы дәлелденіп, ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізіледі. Кейін ұсыныс құжаттары дайындалып, ұлттық және халықаралық сарапшылардың қарауынан өтеді. Осылайша, ЮНЕСКО әлемдік мұраны қорғау және сақтау үшін қажетті жүйелі рәсімдерді орындау арқылы объектілердің заңды түрде мойындалуын қамтамасыз етеді.

9. Наурызым және Қорғалжын қорықтарының экологиялық маңызы

Наурызым мен Қорғалжын қорықтары – Қазақстанның экологиялық жүйесінде ерекше орын алатын табиғи аймақтар. Олар суқоймалары мен батпақты жерлерді қамтиды, сирек кездесетін өсімдіктер мен жануарлардың мекендейтін орны болып табылады. Мысалы, Қорғалжын қорығында Қызыл кітапқа енген құстардың бірқатары тіршілік етеді. Бұл қорықтар биологиялық әртүрлілікті сақтау, климат өзгерісіне төтеп беру және экожүйе тепе-теңдігін қолдау үшін маңызды. Олардың халықаралық деңгейде бағалануы еліміздің табиғи мұрасын қорғаудағы жауапкершілігін көрсетеді.

10. Қазақстандағы ЮНЕСКО нысандарының негізгі сипаттамалары

Қазақстан ЮНЕСКО-ның мұра тізіміне әртүрлі тарихи және табиғи орындарын енгізді. Бұл тізімде кешендердің атаулары, орналасқан жері, тізімге қабылданған жылдары және олардың мәдени-тарихи маңызы қамтылған. Көптеген нысандар археологиялық қазбалар мен сәулеттік ескерткіштер ретінде танылып, олардың әлемдік мәдени құндылығы атап өтілген. Сонымен қатар, табиғи қорықтар экологиялық жағдайды сақтау және биологиялық әртүрлілікті қолдауда маңызды рөл атқарады. Бұл мәліметтер Қазақстанның мәдени және экологиялық мұраны сақтау бойынша халықаралық жауапкершілігінің дәлелі болып табылады.

11. Қазақстандық объектілердің әлемдік мәдени даму үрдісіне қосқан үлесі

Қазақстандағы археологиялық және сәулеттік ескерткіштер әлемдік тарих пен мәдени өркениет саласында тың ғылыми бағыттар қалыптастыруға ықпал етті. Осы арқылы әлемдік археология мен тарих ғылымының дамуына ерекше үлес қосты. ЮНЕСКО тізіміне енуі еліміздегі тарихи мұраларды зерттеу бойынша ғылыми экспедициялар санын арттырып, халықаралық мәдени ынтымақтастықты нығайтты. Сонымен қатар, әлемдік деңгейде іске асырылған қорғау және таныту жобалары Қазақстанның тарихи орындарын жаһанға танытып, білім беру мен зерттеу саласында жаңа мүмкіндіктерге жол ашты.

12. Отырар: Фараб мәдениетінің ортағасырының ірі орталығы

Отырар қаласы – Орта ғасырларда Фараб мәдениетінің маңызды орталығы болған. Бұл қаланың тарихи маңызы оның стратегиялық орналасуы мен мәдени ықпалы арқылы айқындалды. Отырар көп ғасырлар бойы сауда, ғылым және мәдениет бөлінісі ретінде даму жолында ерекше рөл атқарды. Қаланың археологиялық қазбалары оның бай тарихын, соның ішінде құрылыс дәстүрлері мен тұрмыс-салт мәдениетін айқын жеткізеді.

13. Тараз: Қазақстанның көне қаласының тарихи маңызы

Тараз — Қазақстанның ең көне тарихи қалаларының бірі, оның негізі V-VI ғасырларда қаланған. Бұл қала Ұлы Жібек жолының маңызды сауда және мәдени орталықтарының бірі болды. Тараз архивтері мен ескерткіштері мәдениеттердің тоғысқан тұсы ретінде Қазақстанның мәдени тарихының тереңдігін айғақтайды. Қалада сақталған көмбелер, кесенелер мен ортағасырлық сәулет туындылары оның әлемдік тарихи маңызының дәлелі.

14. Сауран: Ортағасырлық қаланың қорғаныс жүйесі

Сауран – ортағасырлық қала ретінде өзінің қорғаныс жүйелерімен ерекшеленеді. Оның қабырғалары мен бекіністері заман талабына сай құрылып, қала тұрғындарының қауіпсіздігін қамтамасыз еткен. Қала қорғанының стратегиялық орналасуы мен инженерлік шешімдері оның геосаяси маңызын арттырды. Археологиялық зерттеулер кезінде табылған қорғаныс құрылымдары ортағасырлық Қазақстанның әскери-саяси тарихына терең көзқарас береді.

15. Таңбалы мен Ежелгі Есік қорғандары: Киелі археологиялық мұралар

Таңбалы мен Ежелгі Есік қорғандары – Қазақстанның археологиялық киелі орындары. Олар ежелгі қоғамдардың рухани өмірін, дәстүрлері мен мәдени ерекшеліктерін бейнелейді. Бұл қорғандарда табылған жәдігерлер мен бейнелер ежелгі тұрмыс-салт пен дүниетанымды түсінуге мүмкіндік береді. Олардың зерттелуі тарихшылар мен археологтар үшін маңызды құнды мәліметтер көзі, ол Қазақстанның мәдениеті мен тарихының байлығын паш етеді.

16. ЮНЕСКО-ның мұра нысандарын қорғаудың маңызды шарттары

ЮНЕСКО-ның мәдени мұра нысандарын қорғаудың өзекті шарттары мыналардан тұрады. Біріншіден, нысандардың түпнұсқалығын сақтау мақсатында тұрақты ғылыми зерттеулер мен үздіксіз мониторингті қамтамасыз ету қажет. Бұл тарихи шынайылықты дәлелдеп, нысандардың аутентификациясын бекітуге мүмкіндік береді. Мысалы, Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің реставрациясында ғылыми әдістемелердің қолданылуы оның тарихи маңызын сақтау үшін негізгі құрал болды.

Екіншіден, заңнамалық қорғау жүйесін жетілдіру және ұлттық деңгейде тиімді басқару механизмдерін құру – мәдени мұраларымызды ортақ байлық ретінде ұрпаққа жеткізудің алғы шарты. Бұл жұмыстар мемлекеттің үлкен бақылауы астында, мәдениет және туризм министрліктерінің үйлестірілген әрекеті арқылы іске асырылады.

Үшіншіден, жергілікті қоғамның мұраларды қорғауда тікелей қатысуы үлкен маңызға ие. Қоғамның осы процестің белсенді субъектісі ретінде қатысуы мұралардың ұзақмерзімді сақталуына және олардың мәдениетін дұрыс бағалауға септігін тигізеді.

Төртіншіден, туризмді реттеу және мәдени шараларды үйлестіру арқылы нысандардың физикалық қорғанысын сақтап қана қоймай, туристік тартымдылығын арттыруға да қол жеткізіледі. Бұл бағытта тұрақты инфрақұрылымдық қолдау мен экологиялық талаптарды сақтау басты назарда болуы тиіс.

17. Қазақстандағы ЮНЕСКО объектілеріне жылдық туристік сұраныс көлемі

2015 жылдан 2023 жылға дейін Қазақстандағы ЮНЕСКО тізіміндегі нысандарға туристердің ерекше қызығушылығы артқанын мәліметтер растайды. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі мен Таңбалы кешені сынды тарихи орындарға келушілердің саны тұрақты өсіп отыр. Бұл үрдісті түсіну үшін инфрақұрылымның дамуын ескеру қажет: жолдардың жетілдірілуі, туристік қызметтерді кеңейту және ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын жүргізу осы өсімді қамтамасыз етуде.

Қазақ мәдени мұраларының бұл тартымдылығы еліміздің тарихи және рухани байлығын әлемге жеткізудің нақты мысалы болып табылады. Сонымен қатар, туристік сұраныстың өсуі жергілікті экономиканың дамуына оң әсерін тигізіп, өңірдегі әлеуметтік-мәдени дамуды ынталандырады. Сондықтан мұралар мен туризмнің өзара байланысты дамуы мемлекеттің мәдени саясатындағы басым бағытқа айналуда.

18. Заманауи ғылыми әдістер мен халықаралық ынтымақтастық аясындағы зерттеулер

Қазіргі заманда музейлеу және мұраларды қорғау саласында ғылыми әдістердің маңызы зор. Сандық технологиялар, мысалы, 3D-сканерлеу және виртуалды шынайылық – нысандардың дәл көшірмелерін жасап, бұзықтықты болдырмаудың жаңа мүмкіндіктерін ашады. Сонымен қатар, халықаралық деңгейде ынтымақтастық арқылы тәжірибе алмасу және зерттеу жұмыстарының кеңеюі осы салада сапалы нәтижеге қол жеткізуге мүмкіндік береді.

Әлемнің көптеген елдері бірлесіп, UNESCO-ның нұсқаулығы мен стандарттарын қолдай отырып, тарихи кешендерді қорғауда жаңа тәсілдер әзірлеп отыр. Бұл ғылыми ізденістер Қазақстанның мұраларын сақтауға халықаралық қауымдастықтың қолдауының бар екендігін көрсетеді. Осындай көпжақты ынтымақтастық Қазақстанның мәдени мұрасын қорғау мен дамытуға ғылыми-негізделген тәсілдерді енгізудің маңызды тәжірибесін береді.

19. Бүкіләлемдік мұра мен ұлттық бірегейлік: қоғамға әсері

ЮНЕСКО мұра объектілері тек мәдени ескерткіштер ғана емес, олар ұлттық мәдениеттің көрнекті символына айналды. Олар патриоттық сезім мен рухани құндылықтарды қалыптастыруға үлкен үлес қосады, бұл әсіресе жас ұрпақтың тарихи санасы мен ұлттық мақтанышын арттыруда маңызды.

Бұдан бөлек, халықаралық деңгейдегі сиыпат бұл мұралар Қазақстанның әлем аренадағы беделін нығайтып, оның имиджін қалыптастыруға септігін тигізеді. Мемлекет мұраларды қорғаудағы белсенділігі арқылы мәдени дипломатияның тиімді құралын қолданады.

Қоғамдық құрмет пен тарихи-мәдени құндылықтарға деген сананың артуы ұлттың бірлігі мен мемлекеттің тұрақтылығының кепілі болып табылады. Осылайша, мұра мәдениеті арқылы қоғамның рухани даму үрдісі қалыптасып, әлемдік мәдени кеңістікпен байланысы нығая түседі.

20. Қазақстанның ЮНЕСКО-дағы мұралары: Мәдени сабақтастық пен келешекке бағдар

Қазақстанның ЮНЕСКО тізіміндегі мұра объектілері ұлттық рухани және мәдени тәуелсіздіктің айқын көрінісі ретінде бағаланады. Бұл мұраларды сақтау мен үнемі зерттеу еліміздің мәдени жетістіктерімен қатар халықаралық деңгейде танылуына ықпал етеді. Мәдени сабақтастықты нығайту және ұлттық тарих пен дәстүрлердің жалғасуын қамтамасыз ету мемлекетіміздің болашақ дамуының негізі болып табылады.

Осылайша, Қазақстанның ЮНЕСКО-дағы мұралары – өткеннің құндылықтарын сақтай отырып, келешек ұрпаққа бойтұмар ретінде сақтау, елдің рухани жаңғыруы мен мәдени интеграциясына септігін тигізетін маңызды фактор.

Дереккөздер

ЮНЕСКО. Всемирное наследие в Казахстане. – Париж, 2023.

А.И. Байтұрсынов. Қазақстанның тарихи ескерткіштері. – Алматы, 2021.

Мұстафин, Д. Қ. Археологиялық зерттеулер мен мәдени мұраларды сақтау. – Нұр-Сұлтан, 2022.

Тарих және мәдениет журналы. №4, 2023, «Ұлы Жібек жолының Қазақстандағы маңызы».

Қазақстан Республикасының мәдениет және спорт министрлігінің ресми мәліметтері, 2023.

ҚР Мәдениет және спорт министрлігі. Туристік есептер, 2015–2023 жылдар.

А.Б. Берікбаев. Қазақстандағы тарихи-мәдени мұраларды қорғау мәселелері. Алматы, 2020.

UNESCO World Heritage Centre. Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention, 2019.

Нұрғали, Т., Көшеев, С.Ғ. Мәдени мұраны сақтау мен зерттеудегі заманауи технологиялар. Астана: Ғылым ұлттық орталығы, 2022.

Әл-Мақтаби, Ә.Ұ. Ұлттық бірегейлік және мәдени мұра: Қазақстан контекстіндегі зерттеулер. ҚазҰУ, 2021.